Thiên 11 — Thú chơi thanh nhã lúc nhàn — quyển thượng

 Yến nhàn thanh thưởng tiên (Tập ghi chép về những thú thưởng ngoạn thanh nhã lúc nhàn rỗi) — Quyển thượng

 Cao tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Lòng không mệt vì rong ruổi săn đuổi, thân không bị việc đời trói buộc, tránh thói tục, lánh danh tiếng, thuận theo thời mà sống yên ổn, người đời gọi thế là "nhàn". Nhưng nhàn không phải chỉ là ngồi im như xác chết, ăn thịt cho no, chẳng làm việc gì. Nếu nhàn rỗi mà đem thời gian đánh cờ, đánh bạc thì người quân tử nào coi trọng? Nào ai biết rằng nhàn có thể nuôi dưỡng tính tình, làm vui lòng, giúp sống thư thái và sống lâu; như thế mới thật là được cái nhàn.

 Tôi thích nhàn, lại ưa đồ cổ. Môn học khảo xét việc xưa vốn là lời dạy từ thời Đường Ngu (thời vua Nghiêu và vua Thuấn); ham chuộng cái xưa và chăm chỉ tìm tòi là lời dạy của Tuyên Ni (tức Khổng Tử). Ưa thích nó, khảo xét nó, chăm chỉ tìm tòi nó. Như chiếc giày của Khổng Tử còn lưu ở Khúc Phụ, những chiếc trống đá ở Kỳ Dương, những thanh kiếm được cất giấu, những chiếc đỉnh (vạc đồng ba chân, đồ thờ và biểu tượng quyền lực thời cổ) chìm dưới sông, cây giáo do thợ Đoài làm, cây cung do thợ Hoà làm: trong khuôn phép chế tác và hình mẫu của chúng có lưu giữ ý nghĩa tinh tuý của các bậc vua thánh đời trước. Đâu phải chỉ để lùng của lạ, tìm vật hiếm, làm trò vui cho tai mắt mà thôi?

 Vì thế, từ những ngày nhàn rỗi, tôi khảo xét khắp các loại chung (chuông đồng), đỉnh, dữu (bình đồng đựng rượu có quai xách), di (đồ đồng dùng trong việc tế lễ), thư hoạ (chữ viết đẹp và tranh vẽ), pháp thiếp (bản chữ mẫu của danh gia được khắc lại để người sau tập viết), đồ gốm, đồ ngọc, đồ cổ, đồ dùng văn phòng (đồ dùng trong phòng sách: bút, mực, giấy, nghiên…), dốc lòng tìm hiểu đến từng chi tiết nhỏ. Tôi lại so sánh các sách giám định từ xưa đến nay, phân định đúng sai, rồi chọn lấy điều phải. Những gì tai nghe mắt thấy, biết chắc thấy rõ, việc nào tôi cũng đối chiếu, bổ sung chỗ thiếu sót, như được tuệ nhãn (con mắt trí tuệ, nhìn thấu bản chất sự vật) để xem xét. Ngoài ra, những việc như đốt hương, gảy đàn, trồng hoa, trồng trúc, việc nào tôi cũng hỏi người thông thạo để được chỉ dẫn đúng, kiểm nghiệm với những người làm vườn lâu năm, rồi ghi chú rõ ràng, liệt kê từng điều, để giúp thêm niềm vui thanh nhã.

 Có lúc ngồi bày chuông vạc, trên bàn xếp đàn và sách, treo bản thác chữ (bản in rập từ bia khắc) dưới song cửa có bóng thông, trải tranh ra trong căn phòng có hoa lan; rèm cửa thoang thoảng hương khói, bên lan can hoa nở tươi đẹp. Dù chỉ uống nước ăn mây (sống đạm bạc như người tu tiên), cũng đủ quên đói suốt ngày dài; thư phòng của tôi trong sạch như băng như ngọc, gột sạch mọi bụi bặm ô uế của cõi người. Làm lòng thanh tịnh, chí vui vẻ, còn gì hơn thế? Tôi soạn thành tập ghi chép, đặt tên là "Yến nhàn thanh thưởng".

 Kể chuyện thưởng ngoạn, giám định của người xưa

 Sách "Động thiên thanh lục" chép: "Đời người như bóng ngựa trắng chạy qua khe cửa (ý nói thời gian trôi rất nhanh), mà những lúc gió mưa, lo buồn đã chiếm đến hai phần ba; trong khoảng ấy, thời gian được nhàn rỗi chỉ được một phần mười. Huống chi người biết nhàn mà lại biết hưởng, lại chỉ được một hai phần trăm. Trong số một hai phần trăm ấy, phần nhiều lại lấy âm nhạc và sắc đẹp làm vui, không biết rằng bọn ta tự có chốn vui riêng. Cái làm vui mắt vốn không ở sắc đẹp, cái làm đầy tai vốn không ở tiếng nhạc. Cửa sổ sáng, bàn sạch, đốt hương ở trong, khách quý đứng thẳng như cây ngọc soi bóng cùng nhau; lấy bút tích và tranh vẽ tuyệt diệu của người xưa ra xem những nét chữ triện hình chim, những nét chữ như vết ốc sên bò, những ngọn núi lạ, những dòng nước xa; vuốt ve chuông vạc mà như tận mắt thấy đời Thương, đời Chu. Nghiên đá Đoan Khê như suối tuôn từ vách núi, cây đàn gỗ đồng cháy đuôi (đàn Tiêu Vĩ, thứ đàn quý làm từ gỗ ngô đồng cháy dở) vang tiếng như ngọc đeo va nhau, chẳng còn biết mình đang ở cõi trần. Cái gọi là hưởng phúc thanh nhàn, còn gì vượt hơn thế được?"

 Sách "Trường Khánh tập" (tập thơ văn của Bạch Cư Dị, tự Lạc Thiên) chép: "Trong nhà đặt bốn chiếc giường gỗ, hai tấm bình phong trơn, một cây đàn, sách của Nho, Đạo, Phật mỗi loại vài quyển. Lạc Thiên đến làm chủ nơi ấy, ngẩng lên ngắm núi, cúi xuống nghe suối, nhìn ngang thấy trúc cây, mây đá, từ giờ Thìn đến giờ Dậu (khoảng từ bảy giờ sáng đến bảy giờ tối) ngắm không xuể. Chẳng bao lâu, cảnh vật dẫn dắt, khí trong người theo đó, bên ngoài thư thái, bên trong điều hoà. Ngủ một đêm thì thân yên, ngủ hai đêm thì lòng tĩnh, sau ba đêm thì buông lỏng, ngây ngẩn quên mình, chẳng biết vì sao mà được như thế."

 Sách "Trừng hoài tập" chép: "Lý Kiến Huân ở Giang Nam từng cất giữ một chiếc khánh ngọc (nhạc khí bằng đá hoặc ngọc, treo lên gõ cho kêu) dài hơn một thước, dùng một đốt gỗ trầm hương làm cán để gõ, tiếng rất trong và vang. Khi có khách nói những lời thô tục, ông liền đứng dậy gõ khánh ngọc mấy tiếng, nói: 'Tạm thay việc rửa tai cho sạch.' Ông có một hiên trúc, đề biển là 'Bốn người bạn': lấy đàn làm bạn Dịch Dương (đàn làm bằng gỗ ngô đồng ở phía nam núi Dịch), lấy khánh làm bạn Tứ Tân (khánh làm bằng đá ở bờ sông Tứ), lấy sách 'Nam Hoa kinh' (tức sách Trang Tử) làm bạn tâm, lấy trúc Tương (trúc có đốm, mọc ở vùng sông Tương) làm bạn trong mộng."

 Chu Công Cẩn (tức Chu Mật) mời Triệu Tử Cố (tức Triệu Mạnh Kiên), mỗi người mang theo tranh chữ mình cất giữ, thả thuyền trên hồ (Tây Hồ), cùng nhau bình phẩm thưởng ngoạn. Uống rượu say, Tử Cố bỏ mũ, lấy rượu xối tóc cho khô, ngồi duỗi hai chân như cái nia, hát bài "Ly tao", như không có ai bên cạnh. Gần tối vào vùng Tây Linh, lướt qua núi Cô Sơn, ghé thuyền vào giữa hàng cây rậm, chỉ vào chỗ sâu kín nhất của rừng chân núi, trợn mắt kêu lớn: "Đây chính là nét bút đắc ý của Hồng Cốc Tử (tức danh hoạ Kinh Hạo) và Đổng Bắc Uyển (tức danh hoạ Đổng Nguyên)!" Người ở thuyền bên cạnh kinh ngạc thán phục, cho là tiên bị đày xuống trần thật. Ông thưởng ngoạn giám định đến như thế.

 Vua Thái Tông (nhà Đường) rất mê thư pháp, có ba nghìn sáu trăm tờ bút tích thật của Đại Vương (tức Vương Hy Chi), thường cứ một trượng hai thước làm một cuộn. Trong những thứ quý tiếc, chỉ có bản "Lan Đình" (bản "Lan Đình tập tự", tác phẩm nổi tiếng nhất của Vương Hy Chi) là quý nhất, đặt ở bên phải chỗ ngồi, sớm tối xem ngắm. Một hôm, vua ghé tai nói với Cao Tông: "Sau khi ta mất, hãy cho ta mang bản 'Lan Đình' theo." Đến khi vua băng, người ta đựng nó trong hộp ngọc, chôn vào Chiêu Lăng (lăng mộ của Đường Thái Tông).

 Đào Trinh Bạch (tức Đào Hoằng Cảnh) ở ẩn tại núi Bối Đô, từng cất giữ quý báu hai thanh đao, một thanh tên Thiện Thắng, một thanh tên Bảo Thắng, thường bay đi mất. Người ta trông theo thì thấy như hai con rắn xanh.

 Lý Đức Dụ đời Đường, từng có một ông lão dẫn năm sáu người khiêng một khúc gỗ dâu lớn đến xin gặp. Ông ra tiếp, ông lão nói: "Khúc gỗ này nhà tôi quý giữ đã ba đời. Tôi đã già, cảm đức của ngài, nghe ngài thích của lạ, nên đem đến dâng. Trong gỗ có vật quý lạ, phải được thợ Lạc Dương bổ ra." Sau đó người ta xẻ gỗ làm thành hai cây đàn tỳ bà, trong lòng hộp đàn hiện ra hai con chim bồ câu trắng, cánh, mỏ, chân, lớn nhỏ đều đầy đủ. Vì lúc xẻ, chỗ dày chỗ mỏng không đều, nên ở một mặt con bồ câu bị mất một cánh. Cây còn nguyên đã được dâng lên vua, cây kia nay vẫn còn trong dân gian.

 Lý Vệ công (tức Lý Đức Dụ) quý một cây gậy trúc vuông, đến từ nước Đại Uyển (một nước ở Trung Á thời cổ), cứng chắc và vuông vức, các mắt đốt và chồi gai mọc ra đối nhau ở bốn mặt. Vì kính trọng đạo hạnh một vị sư chùa Cam Lộ, ông đem tặng vị ấy. Một hôm, ông lại đi qua vùng Chiết Hữu (phía tây sông Chiết Giang), hỏi nhà sư: "Cây gậy trúc vẫn còn nguyên chứ?" Nhà sư đáp: "Đã gọt tròn và sơn lại rồi." Ông than tiếc suốt cả ngày.

 Văn Cốc, một nhà thơ của nước Thục (Hậu Thục, sử cũ gọi là "nhà Thục tiếm ngôi"), đến thăm Lưu Quang Tộ, đúng lúc Lưu vừa hẹn hai đạo sĩ đến xem chiếc chén làm bằng hạt đào. Hai đạo sĩ đến, Lưu lấy chén ra xem: rộng hơn một thước, vân vẻ rực rỡ, đúng là hạt của quả bàn đào (đào tiên). Lưu nói: "Hồi trẻ tôi đi chơi núi Hoa Nhạc (Hoa Sơn), gặp một đạo sĩ tặng cho, đã quý giữ nhiều năm rồi." Trong hai vị đạo sĩ ngồi đó, một người lấy ra viên đá trắng tròn, trên có vân vẻ như hai đồng tử dẫn đường cho một vị tiên, lông mày tóc tai đều đủ, nói rằng nhặt được trong động Ma Cô. Người kia lấy ra một hòn đá rộng một tấc, dài hai tấc năm phân, trên có hình rồng cuộn ẩn hiện, vảy, sừng, móng, bờm đều đủ, nói rằng nhặt được trong Vu Giáp (một hẻm núi trên sông Trường Giang). Văn Cốc mừng rỡ nói: "May sao trong một ngày được xem hết những vật kỳ lạ này."

 Tô Uy, làm chức Bộc xạ (chức quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, ngang hàng tể tướng) nhà Tuỳ, có một chiếc gương rất đẹp; mặt trời mặt trăng bị khuyết (nhật thực, nguyệt thực) bao nhiêu phần thì gương cũng mờ bấy nhiêu phần. Ban đầu Uy cho là do người hầu làm bẩn, không để ý. Hôm khác, mặt trăng bị khuyết một nửa, gương cũng mờ một nửa, ông mới cất giấu quý giữ. Về sau trong tủ có tiếng như sấm, tìm xem thì ra là tiếng của chiếc gương.

 Cuối đời Tuỳ, một nhà sư hiếu sự ở Quảng Châu có ba vật báu: một là bản "Lan Đình" của Hữu quân (tức Vương Hy Chi, từng làm chức Hữu quân tướng quân); hai là con rùa thần, làm bằng đồng, bụng chứa được một thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa), đổ nước vào thì bốn chân bước đi được, đặt ở đâu thì đi từ đó; ba là cây như ý (vật cầm tay có đầu cong như hình nấm linh chi hay đám mây, tượng trưng cho điều tốt lành), lấy sắt làm vân hoa (?), sáng trong suốt, màu như thuỷ tinh.

 Âu Dương Suất Canh (tức Âu Dương Tuân, từng làm chức Suất canh lệnh) ra ngoài thấy một tấm bia cổ do Sách Tĩnh viết, dừng ngựa xem, rất lâu mới đi được vài bước, rồi lại xuống ngựa đứng xem; mỏi thì trải chăn ngồi xem, rồi ngủ luôn bên cạnh bia, ba ngày sau mới đi.

 Diêm Lập Bản đến Kinh Châu, xem nét vẽ cũ của Trương Tăng Dao, nói: "Hẳn chỉ được tiếng hão mà thôi." Hôm sau lại đến, nói: "Cũng là tay giỏi của thời gần đây." Hôm sau nữa lại đến, nói: "Đúng là đã có tiếng thì không phải kẻ tầm thường." Ông ngồi nằm ngắm bức vẽ, ngủ lại ngay dưới đó, mười ngày không đi được.

 Tào công (tức Tào Tháo) làm chiếc giường nghiêng, nằm để đọc sách. Người thời Lục Triều làm chiếc gối tựa, mềm mại có thể dựa vào. Sắm những thứ này làm đồ dùng khi thưởng ngoạn.

 Sách "Thương Lãng tập" chép: "Tai mắt trong trẻo thoáng đãng, không bày mưu mẹo để đối đãi với người, lòng yên ổn thư thả, thân thể thoải mái. Đến khuya mới ngủ, mặt trời đã cao mới dậy (?); dưới cửa sổ sáng trong sân vắng, bày tranh, sách sử, đàn, chén rượu để tự vui. Nhà có vườn, có hoa quý đá lạ, ao uốn khúc, đài cao, cá chim quấn quýt, chẳng biết trời đã tối."

 Triệu Tử Cố là cháu dòng tôn thất nhà Tống, nhà cất giữ rất nhiều tranh, sách, chuông vạc và đồ quý, ông cũng giỏi vẽ. Về sau ông có được bản "Lan Đình" còn nguyên năm chữ không bị mòn (một bản in rập rất quý) ở Sáp Châu, mừng lắm, đi thuyền ngay trong đêm về Gia Hưng. Thuyền đến núi Thăng Sơn thì gặp gió lớn bị lật, Tử Cố đứng chỗ nước nông, tay cầm bản "Lan Đình", giơ cho người ta xem, nói: "Bản thiếp đã ở đây rồi, những thứ khác không đáng bận lòng." Rồi ông đề ở cuối cuộn rằng: "Mạng sống có thể xem nhẹ, của báu mới thật là quý."

 Mễ Nguyên Chương (tức Mễ Phất) thuở trẻ đã nổi tiếng tài giỏi, nhờ ơn vua được bổ chức Hiệu thư lang (quan hiệu đính sách vở trong kho sách triều đình), rồi thăng Thái học bác sĩ (chức thầy dạy ở Thái học, trường học cao nhất của triều đình). Tô Đông Pha nói: "Văn chương thanh nhã vượt khỏi thói tục, học vấn siêu việt đến mức thần diệu, bao giờ mới được thấy để gột sạch khí độc chướng (khí độc vùng núi rừng phương nam, nơi Đông Pha bị đày) này? Con trai tôi có được bài 'Bảo nguyệt phú', đọc to lên sang sảng, lão phu nằm nghe chưa hết đã bật dậy, tiếc rằng hai mươi năm theo nhau mà chưa hiểu hết Nguyên Chương. Bài phú này hẳn vượt cả người xưa, chẳng cần bàn đến người đời nay." Về sau ông yêu cảnh núi sông đẹp ở Kinh Khẩu, bèn định cư ở đó. Ông làm am ở phía đông thành, tự hiệu là Hải Nhạc. Ông thích cất giữ tranh chữ và đồ cổ, được Hoàng Thái sử (tức Hoàng Đình Kiên) rất trọng. Cả đời ông thích đá; thấy hòn đá nào lạ đẹp, bóng mượt, thì mặc áo bào cầm hốt (thẻ dài cầm tay khi chầu vua) ra lạy, gọi là "Thạch trượng" (ông Đá).

 Kể các loại đồ quý thời xưa

 Sách "Thập châu ký" chép: "Thời Chu Mục Vương, các nước Tây Vực dâng con dao cắt ngọc làm bằng kim loại Côn Ngô và chiếc chén dạ quang luôn đầy. Dao cắt ngọc như cắt bùn. Chén là tinh tuý của ngọc trắng, ban đêm phát sáng. Đêm tối đem chén đặt giữa sân, hướng lên trời, đến sáng thì nước đã đầy chén. Nước ngọt và thơm ngon, đó thật là đồ dùng của bậc thần tiên."

 Chu Linh Vương xây đài Côn Dương, nước Cừ Tư đến dâng con lạc đà bằng ngọc cao năm thước, con phượng hoàng bằng hổ phách cao sáu thước, và chiếc gương hoả tề (gương làm bằng loại đá quý trong suốt, phát sáng) cao ba thước; trong bóng tối soi vật thấy rõ như ban ngày, hướng vào gương thì thấy bóng và nghe tiếng đáp lại.

 Nước Chiết Cổ ở Tây Vực làm được xe bay, theo gió đi xa. Xe có trống đếm dặm: trên xe có người gỗ cầm dùi, cứ đi được một dặm thì đánh trống một tiếng.

 Thời Chiến Quốc, có người đào trộm mộ Vương Tử Kiều (một vị tiên thời cổ), chỉ còn lại một thanh kiếm. Định lấy thì kiếm phát tiếng như rồng ngâm, rồi bỗng bay lên trời.

 Vua nước Ngô được ba thanh kiếm của nước Việt: một là Ngư Trường, hai là Bàn Dĩnh, ba là Trạm Lư. Núi Phương Trượng có bãi rồng, rồng đánh nhau ở đó, mỡ máu chảy như nước, màu đen, rơi xuống đất thì đông cứng như sơn, có ánh sáng tía, dùng để làm đồ quý.

 Vua nước Việt được kim loại Côn Ngô, đúc tám thanh kiếm. Thanh thứ nhất tên Yểm Nhật (Che Mặt Trời), chỉ vào mặt trời thì mặt trời tối lại; kim loại thuộc về âm, âm thắng thì dương tắt, nên như vậy. Thanh thứ hai tên Đoạn Thuỷ (Cắt Nước), vạch vào nước thì nước rẽ ra không khép lại. Thanh thứ ba tên Chuyển Phách (Xoay Hồn Trăng), chỉ vào mặt trăng thì con cóc và con thỏ trên mặt trăng phải nghiêng mình xoay đi. Thanh thứ tư tên Huyền Tiễn, chim bay sâu bò chạm vào lưỡi kiếm thì như bị chặt đứt. Thanh thứ năm tên Kinh Nghê (Kinh Sợ Cá Voi), mang nó đi biển thì cá voi trốn xa. Thanh thứ sáu tên Diệt Hồn, cắp nó đi đêm thì ma quỷ lẩn mất. Thanh thứ bảy tên Khước Tà (Đuổi Tà), dùng để trừ yêu quái. Thanh thứ tám tên Chân Cương, dùng nó cắt ngọc như gọt đất gỗ. Tám thanh ứng với khí của tám phương.

 Đời Hán, nước phương tây dâng chiếc áo lông Cát Quang, xuống nước mấy ngày không ướt, vào lửa không cháy.

 Thời Hán Vũ Đế, nước Tây Độc dâng bộ dây cương nối vòng, làm bằng ngọc trắng, lấy đá mã não làm hàm thiếc, lấy lưu ly trắng làm yên; đặt trong phòng tối thì sáng như ban ngày.

 Cung Quế của Hán Vũ Đế có bốn vật báu: giường bảy báu, án nạm các thứ báu, bình phong nạm các thứ báu, màn nạm các thứ báu; gọi là cung Tứ Bảo (cung Bốn Báu).

 Vua Tây Cừ dâng một chiếc hộp ngọc và một cây gậy ngọc dao, về sau được chôn theo Hán Vũ Đế.

 Nguyên Chẩn một đêm mùa thu lên lầu Hoàng Hạc, trông xa thấy bên bờ sông có ánh sáng như sao, nhân đó gặp người đánh cá câu được con cá chép, mổ ra được hai chiếc gương nhỏ, to bằng đồng tiền. Hai mặt áp vào nhau, mặt sau có hai con rồng nổi lên, vảy giáp đều đủ. Khi Nguyên Chẩn mất, gương cũng biến mất.

 Lệnh Hồ Đào có một ống sắt, đường kính chưa tới một tấc, dài bốn tấc. Bên trong lấy ra một cuộn nhỏ, đem ra chỗ sáng xem thì là đủ cả chín bộ "Kinh" (chín bộ kinh điển của Nho gia); giấy ấy là giấy sáp bồ đoàn (?), chữ viết tinh xảo không tả được. Lại dốc ống ra, có một tấm lụa mỏng dài bốn trượng, cân lên chỉ được nửa lạng, dường như không phải do người đời làm ra.

 Đạo quán Trinh Dương có chiếc lò hương từ trời rơi xuống, cao ba thước. Phía dưới có một chiếc mâm, trong mâm mọc lên một cành hoa sen mười hai cánh, mỗi cánh ẩn hiện một trong mười hai con giáp. Trên nắp có một vị tiên đội mũ viễn du, khoác áo ráng tía, dáng mặt đoan trang đẹp đẽ, tay trái chống cằm, tay phải buông trên gối, ngồi trên một hòn đá nhỏ. Trên đá có hình hoa, trúc, nước chảy, thông, cối; chạm trổ kỳ lạ cổ kính, không phải sức người làm được, lại có nhiều điều linh dị. Nam Bình vương lấy đi rồi lò lại tự trở về, gọi tên là Thuỵ Lô (Lò Điềm Lành).

 Xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Hoàng Phủ Huyền có một cây kim tránh bụi; cài kim lên khăn thì cả người không dính bụi. Kim màu vàng. Có người thử đội khăn cài kim cưỡi ngựa phóng giữa đám bụi, người và ngựa không dính một hạt bụi nào.

 Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Thẩm Du Chi thấy trong chuồng bầy ngựa hoảng hốt hí vang, sai người rình xem, thấy một con ngựa trắng nhỏ, bụng buộc dây xanh, từ ngoài đi thẳng vào, rồi lại đi ra, đi thẳng vào phòng trong. Kiểm tra người trong nhà, thì chỉ có trên tay người thiếp yêu là Phùng Nguyệt Hoa có một con ngựa ngọc, xâu bằng sợi tơ xanh, đặt cạnh gối, ban đêm đi mất, sáng lại về. Thử xem thì chân ngựa có dính bùn.

 Bỉnh Lãng ở núi Cửu Điền thấy một con gà đỏ, tiếng kêu như tiếng sênh, tiếng vu (các loại kèn bầu thời xưa). Bắn nó thì nó chui vào khe đá. Đục đá ra, được một con chim bằng ngọc đỏ.

 Đường Huyền Tông có vật tên Ngọc Long Tử (Rồng Ngọc Con). Trong niên hiệu Khai Nguyên trời hạn, vua bí mật ném nó xuống ao Long Trì, chốc lát mây mù nổi dậy, gió mưa ập đến.

 Đầu niên hiệu Thiên Bảo, An Tư Thuận dâng chiếc đai ngọc năm màu.

 Lý Quốc Phụ có cỏ Nghênh Lương (Đón Mát), thân giống trúc đắng; mùa hè bày trong nhà thì gió mát tự đến. Có gỗ Phượng Thủ (Đầu Phượng), cao một thước, chạm như chim loan chim phượng; dù giữa mùa đông giá rét, đặt trong nhà cao cửa rộng cũng ấm áp như mùa xuân. Sách "Thập châu ký" nói: "Hai vật này đều là sản vật của nước Hoả Lâm."

 Vua Đức Tông đến cung Hưng Khánh (?), trong vách kép tìm được một cây roi bằng ngọc mềm, uốn lại thì đầu đuôi chạm nhau, duỗi ra thì thẳng như dây căng.

 Vợ của cháu gọi Lục Đại Quân bằng chú, đêm ngủ nghe có tiếng chí chóe như đánh nhau. Tỉnh dậy, dưới gối thấy hai con lợn bằng ngọc, to mấy tấc, khắc rất khéo. Đem cất vào trong gối, của cải ngày một tăng.

 Đầu niên hiệu Trinh Quán, nước Lâm Ấp (một nước cổ ở miền Trung Việt Nam ngày nay) dâng hạt châu lửa, hình như thuỷ tinh. Vua Duệ Tông ban cho chùa Đại An Quốc một hạt châu nước, giống như đá, một mảnh màu đỏ, đêm có ánh sáng mờ. Đào đất sâu một thước chôn nó xuống thì nước trào ra đủ cho nghìn người dùng.

 Trong ao Tích Thảo của cung nhà Hán có cây san hô cao một trượng hai thước, một gốc ba cành, trên có bốn trăm sáu mươi ba nhánh.

 Tôn Quyền nước Ngô đào đất được cây như ý bằng ngọc trắng, chỗ cầm tay khắc hoa văn rồng hổ, dài hai thước bảy tấc.

 Hạ Chân Như có năm báu và tám báu. Trong năm báu: thứ nhất là Huyền Hoàng Thiên Phù (Bùa Trời Đen Vàng), hình như cái hốt, dài tám tấc, rộng ba tấc, trên tròn dưới vuông, có lỗ, bằng ngọc vàng, trừ được binh đao, dịch bệnh và tà khí ở nhân gian. Thứ hai là gà ngọc, lông cánh đều đủ; khi bậc làm vua lấy đạo hiếu trị thiên hạ thì nó hiện ra. Thứ ba là ngọc bích Cốc (ngọc bích là tấm ngọc tròn dẹt có lỗ ở giữa), làm bằng ngọc trắng, đường kính năm tấc, vân như hạt thóc; bậc làm vua có được nó thì năm loại lúa đều được mùa. Thứ tư là vòng ngọc của Tây Vương Mẫu, gồm hai chiếc, cũng bằng ngọc trắng, đường kính sáu tấc, lỗ giữa lớn gấp đôi thường. Năm báu này đặt giữa không trung chiếu sáng đều bắn thẳng lên mặt trời, không biết cùng tận đến đâu. Trong tám báu: thứ nhất là ngọc châu Như Ý, to như trứng gà, sáng như trăng rằm. Thứ hai là hồng mạt hạt (một loại ngọc đỏ quý), to như hạt dẻ lớn, đỏ rực như quả anh đào, nhìn thì như vỡ vụn, chạm vào thì rắn chắc. Thứ ba là lang can (một loại đá quý giống ngọc), hình như chiếc vòng, khuyết một phần tư. Thứ tư là ấn ngọc, to bằng nửa bàn tay, nét khắc như con hươu lún trong ấn, đóng vào vật thì hiện hình. Thứ năm là móc hái dâu, hai chiếc, dài năm sáu tấc, mảnh như chiếc đũa, như làm bằng vàng, bạc, đồng. Thứ sáu là đá Lôi Công (đá sấm), hai hòn, hình chiếc rìu, dài bốn tấc, giống ngọc xanh. Tám báu đặt dưới ánh mặt trời thì khí trắng soi sáng cả bầu trời; đặt trong phòng tối thì sáng như trăng.

 Hà Gian vương nước Nguỵ có chén ngọc đỏ, bát thuỷ tinh, bát mã não.

 Nước Tân La (một nước ở bán đảo Triều Tiên) dâng núi Vạn Phật, tạc bằng trầm hương, đàn hương, châu ngọc; tượng lớn được hơn một tấc, tượng nhỏ chỉ vài phân. Có đầu tượng Phật nhỏ như hạt gạo, hạt đậu, mà mày, mắt, miệng, tai, búi tóc xoắn ốc và tướng bạch hào (sợi lông trắng xoáy giữa hai lông mày, một trong những tướng tốt của Phật) đều đủ cả. Bện vàng ngọc và thuỷ tinh làm cờ phướn, lọng che và tua rủ; chung quanh trồng các thứ cây như chiêm bặc (một loài cây hoa thơm ở Ấn Độ), sa la; lấy trăm thứ báu làm lầu gác điện đài. Hình tuy nhỏ bé nhưng dáng thế bay bổng sống động. Phía trước có mấy nghìn nhà sư đang đi kinh hành (đi vòng quanh tụng niệm); phía dưới có quả chuông vàng tía cao ba tấc, quai chuông hình con bồ lao (con thú trong truyền thuyết, thích kêu to, thường đúc trên quai chuông) ngậm lấy. Đánh chuông thì các nhà sư đang đi đều cúi lạy sát đất, bên trong có tiếng vang vọng khẽ, vì chỗ chuông vang là then máy. Tuy gọi là núi Vạn Phật, nhưng số tượng nhiều không đếm xuể.

 Nước ngoài biển dâng chiếc gối Trọng Minh, dài một thước hai tấc, cao sáu tấc, trắng trong như thuỷ tinh. Bên trong có hình lầu đài, có mười đạo sĩ cầm hương, cầm thẻ, đi vòng quanh không ngớt.

 Lưu Diệu (vua nước Tiền Triệu) đang ở trong nhà ban đêm, bỗng có hai đồng tử vào quỳ, nói: "Thần núi Quản Sầm sai tiểu thần đến bái kiến hoàng đế nước Triệu." Dâng hai thanh kiếm, đặt xuống, lạy rồi đi. Lấy đèn soi xem thì kiếm dài hai thước, sáng bóng khác thường, sống kiếm có khắc chữ: "Kiếm thần, đeo dùng thì trừ được mọi thứ độc." Diệu đeo lên, kiếm biến đổi theo năm màu.

 Người đầy tớ của Phạm Chuỳ đi chăn trâu, bắt được hai con cá chép dưới khe, cá hoá thành sắt, đem làm dao. Đứng trước vách đá lớn khấn rằng: "Cá chép biến hoá, rèn thành đôi dao; nếu chém vỡ được vách đá này thì là có thần linh." Chém xuống, đá nứt ra.

 Tần Gia có gương Bàn Long (Rồng Cuộn) và hương của Hàn Thọ, gọi là hương Tị Ác Sinh Hương (hương trừ điều xấu).

 Lưu Biểu có ba chiếc đồ đựng rượu: tên là Bá Nhã (chứa được bảy thăng), Trọng Nhã (chứa được sáu thăng), Quý Nhã (chứa được năm thăng; "nhã" là đồ đựng rượu).

 Lý Thích Chi có chín loại đồ uống rượu: chén Bồng Lai, ốc Hải Xuyên, chén Tiên Múa, chén Bầu, Lá Sen Cuộn, Lá Chuối Vàng, Cóc Ngọc Con, Lưu Linh Say (Lưu Linh là danh sĩ đời Tấn nổi tiếng nghiện rượu), Đông Minh Dạng (Sóng Biển Đông). Trên chén Bồng Lai có ba ngọn núi (ba núi tiên ngoài biển), rót rượu đến khi ngập núi là vừa. Chén Tiên Múa có then máy, rượu đầy thì người tiên đứng dậy múa, quả cầu thuỵ hương nổi ra ngoài chén.

 Nhà tiên có ba báu: chén ngọc dao xanh biếc, gối tua đỏ, hộp ngọc tía.

 Lưu Thủ Chương tặng Hồng Nhai tiên sinh nghiên sắt của Dương Hùng và gối sừng hươu của Tứ Hạo (bốn ông già ẩn sĩ cuối đời Tần đầu đời Hán). Nhà Biện Kính có gối Vô Hoạn (gối khỏi lo âu).

 Vua Thuấn làm quạt Ngũ Minh. Thạch Hổ làm quạt Mạc Nan, lại có quạt ngà voi, quạt cành đào; Tử Kiến (tức Tào Thực) có quạt Cửu Hoa. Trương Dung được một đạo sĩ tặng quạt chủ vĩ (quạt phất trần làm bằng đuôi con chủ, một loài hươu lớn) lông trắng. Hạ Sưởng làm quạt Tuyết Hương.

 Đời Hán có quạt lông chim trả, quạt mica, quạt lông công, quạt Cửu Hoa, quạt Ngũ Minh, quạt Hồi Phong.

 Đào Trinh Bạch có lò hương hình đuôi chim sẻ. Kho trong cung nhà Đường có lò sưởi nghiên bảy báu; đến mùa đông giá lạnh, nghiên mực đóng băng, đặt lên trên thì tan ngay, không cần than lửa.

 Niên hiệu Hàm Thông (đời Đường Ý Tông), công chúa Khai Xương đi lấy chồng, có củ ấu vàng hạt dẻ bạc (là vật quý cất trong kho), màn kết chuỗi ngọc, rèm chống rét, chiếu sợi sừng tê, chiếu ngà, cây như ý bằng sừng tê trừ giận, trâm ngọc trắng chín con loan, hương trừ tà. Vi Thị ngự (chức quan giám sát) tặng vợ Đỗ Phủ chiếc trâm Dạ Phi Thiền (ve bay đêm).

 Hán Vũ Đế được ban nghiên Thanh Tiền của nước Vu Điền, bút sừng lân của Liêu Tây, giấy trắc lý (giấy làm từ rong biển, có vân nghiêng) của Nam Việt (?). Nhà Đường ban cho tể tướng Trương Văn Uý nghiên Long Lân Nguyệt và cành Bảo Tướng (tức là bút).

 Đầu niên hiệu Khai Nguyên, nước Kế Tân (một nước ở vùng Kashmir ngày nay) dâng hạt châu Thượng Thanh, sáng soi cả một phòng, bên trong có tiên đồng ngọc nữ lay động; các tai hoạ lụt, hạn, chiến tranh, thành kính nhìn vào đều ứng nghiệm cả.

 Liêm Giao gảy đàn bên ao, từ ao sen nhảy lên một mảnh sắt vuông; có người hiểu âm nhạc gõ thử, gọi là sắt Nhuy Tân (nhuy tân là tên một trong mười hai luật âm của nhạc cổ; mảnh sắt cộng hưởng với âm này).

 An Lộc Sơn dâng vua Minh Hoàng (Đường Huyền Tông) những con cá, con le le, con nhạn bằng ngọc.

 Dương Quý Phi làm chiếc khánh ngọc xanh lục. Nước Phật Lâu có bát bằng ngọc xanh, chứa được khoảng ba đấu, dày khoảng hai phân. Cung Hàm Dương có giá đèn ngọc xanh cao bảy thước. Tôn Văn Đài có yên ngựa ngọc xanh. Nguỵ vương được một hòn đá, người Hồ nhận ra là "mẹ của các thứ báu". Nước Chân Lạp (nước cổ ở vùng Campuchia ngày nay) dâng con sò vạn năm, ban đêm sáng như trăng, tuyết đọng không tan. Có người tình cờ được con trâu vàng. Trong niên hiệu Tường Phù (đời Tống) đúc rùa vàng ban cho cận thần. Chu Mục Vương đến núi Côn Lôn, có đèn bạc. Kê Xương cất chiếc chậu Thái Tinh, mùa hè ngâm quả vào thì lạnh gấp bội. Nước Bồ Trạch dâng rèm che nắng, có thể làm tan cái nóng. Trong các đồ quý còn có bình lưu ly, đá quý san hô, san hô cái, chén ốc xanh, vòng ngọc vân năm màu, lò hương Bác Sơn bằng vàng (lò hương có nắp hình núi Bác Sơn, núi tiên ngoài biển), gối hổ phách, nhẫn mã não, bình phong mica, đèn đài chín rồng, đèn trăm nhánh, khánh ngọc Lam Điền, ngọc cơ (ngọc không tròn) soi đêm, màn kết xích vàng, sáo ngọc tía, đều là những vật quý lạ đời Hán, đời Đường.

 Tư Không Đồ ở ẩn trong núi Trung Điều, lấy cành thông làm bút, gọi là "bút của người ẩn dật".

 Kim Đồ, học trò của Phòng Thứ Luật (tức Phòng Quản), năm mười hai tuổi tay cầm tràng hạt bằng thuỷ tinh, sáng sạch soi được người.

 Đường Ngạn Du làm nghiên đá vân tơ đỏ, tự cho là bậc nhất thiên hạ.

 Quách Tòng Nghĩa đào đất được bộ chày cối nhỏ hình vuông bằng ngọc xanh lục, có bốn góc, trên đỉnh có hình người Hồ ngồi, bên cạnh có chữ triện: "Cối nhỏ của phủ bí mật đài tiên". Nguyên Tự Thành có chậu Để Thước, màu giống… (?), mùa hè ngâm quả thì quả và nước đều mát lạnh, mùa đông nước không đóng băng. Quách Giang Châu có chiếc mâm Chiêm Cảnh, làm bằng đồng, trên có những ống nhỏ nhô lên để cắm hoa, giữ được hơn mười ngày không héo. Tôn Tổng giám bỏ nghìn vàng mua một khối ngọc xanh lục, cao chót vót như núi, sai thợ chế thành lò hương Bác Sơn, trên đỉnh khói hương ngầm bốc ra, gọi là núi Bất Nhị. Thơ Bạch Lạc Thiên có câu: "Chén bạc hoa 'bất lạc' cứ nghe lời anh khuyên mà uống" ("bất lạc" là một loại đồ đựng rượu); có loại "bất lạc" bằng thuỷ tinh. Hán Ẩn Đế có tràng hạt ma ni (ngọc báu trong kinh Phật) nhỏ. Phùng phu nhân có gương hoa văn nho. Đỗ Quang Đình có cây gậy Kiêu Long, đỏ như máu đười ươi, nặng như ngọc đá, dường như không phải tre gỗ, tương truyền là tiên để lại. Thợ sắt ở Cát Khê làm chiếc kéo, khắc chữ là "dao Nhị Nghi" (nhị nghi là trời và đất, hay âm và dương), hai lưỡi bắt chéo, cán uốn vòng, cắt vật nhanh như gió. Lại có những con hươu vàng, hươu bạc (?) đào được dưới đất, là vật người Tào Nô (?) dâng thiên tử ở sông Dương Thuỷ. Lại có những thứ như chó bạc, chó vàng, đều là vật thời xưa dùng để biếu xén người ngoại tộc. Còn những tượng nhỏ bằng đồng hình lợn, chó, trâu, dê… đủ mười hai con giáp, cũng là đồ trong mộ.

 Sách "Tây Hồ chí" chép: "Vua Cao Tông (nhà Nam Tống) đến nhà Trương Tuấn. Những đồ Tuấn dâng vua dùng gồm có: đai hình người man cưỡi sư tử và tiên tấu nhạc, đai ngọc mặt phẳng như mặt ao, đai ngọc hình chim cắt bắt thỏ, vòng ngọc bích, chén ngọc trơn, chén ngọc chân cao chạm hoa, quả dưa ngọc có cành cuống, chén ngọc hình quả dưa, chén ngọc đông tây (?), đỉnh hương bằng ngọc, chậu ngọc, đồ ngọc gắn trên kiếm cổ (?) hai mươi bảy món; hộp ngọc hình tê giác, mâm tròn bằng pha lê trắng, bình cắm hoa bằng pha lê, gối pha lê, đồ mã não hai mươi món; đỉnh hoa văn rồng, đồ di đời Thương, đồ di chân cao, đồ di khắc chữ 'Phụ' đời Thương, mâm đời Chu, đôi (đồ đồng đựng thóc lúa trong lễ tế) đời Chu, lôi (vò lớn đựng rượu) đời Chu có tay nâng, lôi đời Chu có quai hình tai thú, hai đôi bình rượu gốm lò Nhữ (lò gốm Nhữ Châu, rất quý thời Tống). Có những bức tranh có đóng ấn vua: 'Ngựa Ngũ Hoa' của Tào Bá, 'Khói tạnh cảnh dài' của Phùng Cẩn, 'Hoa' vẽ từ vật thật của Dịch Nguyên Cát, 'Trúc và chim sẻ' của Hoàng Cư Bảo, 'Thiên vương' của Ngô Đạo Tử, 'Khóm trúc' của Trương Huyên, 'Cỏ huyên và chim đa đa trên núi' của Biên Loan, 'Chim đa đa và cỏ huyên' của Hoàng Thuyên, 'Bờ rau răm' của bà Tào thị (vợ người trong tôn thất), 'Minh Hoàng thái gỏi cá' của Đỗ Đình Mục. Có 'Hoa đỗ quyên và chim cút' của Triệu Xương, 'Hoa đỗ quyên và gà mái' của Mai Trúc Tư (?), 'Bắt bướm' của Đỗ Tiêu, 'Sương núi khoá đỉnh biếc' của Cự Nhiên, 'Mẫu đơn' của Từ Hy, 'Cây tỳ bà' vẽ từ vật thật của Dịch Nguyên Cát, 'Núi mùa hè, sáng sớm lên đường' của Đổng Nguyên, 'Người qua sông giữa rừng suối' của Lý Dục, 'Sơn thuỷ' của Kinh Hạo, 'Sao khí tía' của Ngô Nguyên Du; tất cả đều là của quý."

 Âu Dương Thông giỏi trang trí đồ dùng văn phòng. Ông gọi phòng đá cất nghiên là "Tử Phương quán", gọi vỏ sò dùng để mài bóng giấy là "Bồ Tát Đất Phát Sáng", gọi bình nhỏ giọt nước vào nghiên là "Kim Tiểu Tướng", gọi cái chặn giấy là "Tiểu Liên Thành Thiên Quân sử", gọi thước kẻ là "Do Chuẩn thị", gọi bút là "Huề Tông lang quân", gọi khay đặt bút là "Bán Thân Long", gọi dao rọc giấy là "Trị Thư nô".

 Thư phòng Bảo Tấn trai (của Mễ Phất) có núi nghiên do trời tạo thành và con cóc ngọc, đều là của quý hiếm có trên đời.

 Thời xưa có những vật thần kỳ, như đỉnh của vua Vũ biết được sự hưng vong của một triều đại. Theo sách "Thuỵ ứng đồ", đỉnh báu không đun mà tự sôi, không nấu mà tự nóng, không múc nước mà tự đầy, không cất mà tự ẩn. Nước Ngô Minh dâng đỉnh luôn cháy. Quắc Châu có chiếc chảo sắt to mấy vòng ôm. Đinh Hoãn làm lò hương Bác Sơn chín tầng, trên đúc chim muông tự cử động. Nước Bột Hải dâng chiếc hòm mã não dài ba thước. Nước Nam Xương dâng chiếc chậu đồi mồi lớn, chứa được mười hộc (hộc là đơn vị đo dung tích, mỗi hộc khoảng mười đấu); lại dâng chiếc chậu sứ tía chứa được năm đấu, nhấc lên nhẹ như lông chim hồng. Trong triều có chiếc chậu tắm bằng đồng, đêm có người gõ thì vang ứng với tiếng chuông cung Trường Lạc. Hán Vũ Đế ban quả anh đào đựng trong mâm ngọc đỏ, mâm và quả cùng một màu. Chu Ích công (tức Chu Tất Đại) có chén Hạc Phi, rót rượu vào thì hạc bay lên, rượu cạn thì hạc lặn mất. Nhà Đường có chiếc gối ngọc xanh, đông ấm hè mát, người say gối lên thì tỉnh, người nằm mộng thì được dạo chơi cõi tiên. Tôn Thái y có bình phong ngọc khắc La hán (bậc tu hành đã đắc đạo trong đạo Phật), hình hình như bay như động. Hán Tuyên Đế có chiếc thăng ngọc tám góc, do người Tây Di dâng, rót nước vào thì không nóng, hơ lửa thì không lạnh. Nhà Đường có chiếc mâm mười hai giờ, khi dùng thì cảnh vật trên mâm thay đổi theo giờ, như giờ Tý hiện chuột rồi chuyển sang giờ Sửu hiện trâu, v.v. Chén Lưu Quang của Thiên đế, đặt dưới mặt trời thì ánh sáng soi lên trời. Nam Hải có chén đầu tôm. Trần Tư Vương (tức Tào Thực) có chiếc muôi đuôi chim khách, muốn mời ai uống thì gọi một tiếng, muôi liền chỉ vào người ấy. Vương Túc làm viên chuột đồng, ngày đêm tự lăn. Vùng Nam Trung có cây gậy phong ly, chỉ vào chim muông thì chúng tự chết, muốn lấy ăn thì chỉ đâu được đó như ý. Bờ đông huyện Hàm Khuông có cây gậy Thánh Cổ, trên thuyền có nó thì sóng không dám xô đập. Từ Phượng có cây gậy Rút Đốt, như cái quản bút, hai mươi năm đầu mỗi năm mọc thêm một đốt, về sau mỗi năm bớt một đốt. Quách Hưu có cây gậy dạ minh, màu đỏ, ban đêm gậy phát sáng. Liễu Chân Linh quý một cây gậy chống bằng sắt, uốn lượn tự nhiên, đi thì kêu khẽ. Minh Hoàng có bình phong cầu vồng, ban cho Quý Phi, trên khắc hình mỹ nhân, ban đêm có thể bước xuống khỏi bình phong mà hát múa. Núi Mã Dặc có chiếu cỏ giao tía, đông ấm hè mát. Tần Thuỷ Hoàng có chiếc chuông lắc Khu Sơn (đuổi núi), gõ lên tiếng như sét đánh. Kho trong cung có chén rượu màu xanh, vân rối như tơ, mỏng như giấy, rót rượu vào thì âm ấm có hơi nóng, lát sau nóng như nước sôi, gọi là chén Tự Noãn (tự ấm). Nước Quy Tư dâng một chiếc gối như mã não, gối lên thì mười châu ba đảo (các cõi tiên ngoài biển) và bốn biển năm hồ đều hiện vào trong mộng, gọi là gối Du Tiên (gối dạo cõi tiên). Quắc Quốc phu nhân có gối dạ minh, sáng soi cả phòng, không cần đến đèn nến. Có ông lão làm ruộng được viên ngọc soi sáng nhà. Vương Mãng có ngọc trừ vết lang ben, lấy ngọc đập nát bôi vào vết lang ben thì hết. Thời Đường Thuận Tông, Tây Vực dâng ngọc Long Hổ: một viên vuông là hổ, đặt trên núi đá thì trăm thú khiếp phục; một viên tròn là rồng, đặt trong nước thì sóng cuộn thành cầu vồng. Nước Phù Dư có ngọc lửa, màu đỏ, có thể dùng để đun đỉnh. Thời vua Nghiêu, ở sông Hà sông Lạc được tấm ngọc vuông một thước, trên vẽ hình trời đất, lại được điềm lành vàng ngọc, chữ viết ghi buổi đầu tạo hoá. Vua Vũ đi chơi Long Môn, được thần trao thẻ ngọc; đi Đông Hải được ngọc khuê (tấm ngọc dài, đầu nhọn, dùng trong nghi lễ) màu xanh biếc. Sở Châu dâng ấn ngọc. Bá Nhan đến nước Vu Điền, đào giếng được tượng Phật bằng ngọc cao bốn thước, soi vào thì thấy rõ cả gân xương mạch máu. Vợ Nguỵ Võ (Tào Tháo) có chiếc bát ngọc, lồng vào nhau, xoay mà không rời ra (?), do thợ quỷ Tây Vực làm. Đường Túc Tông ban cho Lý Phụ Quốc ngọc thơm trừ tà, cao một thước năm tấc, khéo léo không gì sánh, mùi thơm bay xa mấy dặm, thấm vào áo cả năm không phai. Triều Đường Độ Tông (?) có mười hai quân cờ ngọc, khắc theo chữ mười hai giờ, thả vào nước thì cứ đến giờ nào quân ấy nổi lên, không sai. Tô Uy có gương Ứng Nhật, mặt trời khuyết bao nhiêu phần thì chỗ mờ trên mặt gương cũng như thế. Nhà Đường có rèm Thuỵ Anh, người ở trong rèm soi bóng thì khắp người có ánh sáng, đẹp lạ loá mắt. Hàn vương Nguyên Gia có chiếc chén rượu hình hạc bằng đồng, rượu đầy bụng thì đứng thẳng, rượu vơi thì nghiêng đổ. Trên góc điện ở Trường An có con chim sẻ bằng đồng biết kêu. Thẩm Truyền Sư được con ngựa ngọc biết hí. Dương Quang Hân có con rồng ngọc, trong bụng chứa nước, miệng phun ra có tiếng như sênh. Người đánh cá đất Sở được sợi xích khoá Vô Chi Kỳ của vua Vũ (Vô Chi Kỳ là thuỷ quái bị vua Vũ khoá xích khi trị thuỷ). Viện Hàn lâm nhà Đường có chiếc chuông dây, khi vùng Hà Bắc có chiến sự thì chuông động, tự kêu. Chu Thế Tông có hai mươi bốn miếng ngói ứng khí (ứng với hai mươi bốn tiết khí trong năm), gõ theo đúng tiết khí, Đậu Nghi phân biệt không sai. Trường Lăng có con lạc đà bằng đồng mọc lông, trên lông nở hoa. Huyện Bì có con ngựa đồng biết hí. Sảnh quan phó ở Trường Châu có con rùa đồng, trên lưng hiện chữ theo thời tiết. Lý Tử Trường làm người tù bằng gỗ đặt trên cói, khi xét án tù, xử không sai thì người gỗ cúi phục, sai thì người gỗ vùng dậy. Chu Mục Vương có gương hoả tề. Thời Chu Linh Vương có gương trăng, trắng như mặt trăng. Hán Cao Tổ có gương Biểu Lý (trong ngoài), soi thấy được ngũ tạng. Hang đá ở Vũ Khê có chiếc gương vuông, Tần Thuỷ Hoàng gọi là gương chiếu xương. Tuân Phúng có gương sắt. Vương Độ đời Tuỳ có gương chiếu bệnh, người mắc dịch bệnh soi vào thì khỏi. Trương Địch được một chiếc gương, soi vào thì suốt đời không bệnh, gọi là gương Vô Tật. Hoàng Sào có gương ba phương, thấy được ba phương. Nhà Đường có gương Tần Hoài, soi thấy ngũ tạng của người. Thời Thiên Bảo có gương Thuỷ Tâm; năm thứ bảy (?) hạn lớn, trong gương con rồng nhả khói thì trời mưa. Nhà Đường có gương Di Tắc (di tắc là tên một luật âm, ứng với tháng bảy), tìm được dưới giếng. Gương đồng lấy lửa, hướng vào mặt trời thì sinh lửa, đặt ngải gần vào thì cháy. Nhậm Trung Tuyên có gương Phi Tinh, sau bị thần nhân cầm đi. Vương Tông Thọ có chiếc gương sắt không sáng, một hôm bỗng phát sáng; nhân đó ở chợ thấy một đứa trẻ áo xanh vui vẻ đi lại, nói: "Gương sắt là vật thần, phải trả lại." Rồi cầm đi mất. Vương Ấu Lâm làm chiếc gương vuông một trượng, soi thấy cả người lẫn ngựa. Có gương trăm dặm, soi xa được trăm dặm, tức là chiếc gương dâng cho Lã Mông Chính. Ở huyện Tần Ninh, một người cày ruộng được chiếc gương, người bị sốt nóng soi vào thì trong tim trong xương thấy mát lạnh, nên gọi là gương Sinh Hàn. Đời có gương thấu quang, lấy gương hứng ánh mặt trời thì hai mươi chữ khắc trên gương hiện rõ ràng trên vách. Gương Tri Lai (biết việc sắp tới), soi vào thì thấy lành dữ trên đường phía trước. Vùng Tiều Bạc có chiếc gương, lấy tay vuốt theo thì giữa gương kêu leng keng, gọi là gương Hưởng (gương kêu). Chị của Sử Lương có gương báu, thấy được yêu quái. Có đạo sĩ cầm gương trừ yêu, chồn cáo cây cỏ hoá thành yêu, soi vào thì hiện nguyên hình. Về kiếm thì có kiếm Đằng Không của Chuyên Húc, chỉ vào quân giặc thì thắng, trong hộp thường kêu. Kiếm Thái A của vua Sở, vung một cái thì ba quân đổ máu. Kiếm Xích Tiêu của Hán Cao Tổ. Hậu Chủ có kiếm Trấn Sơn. Tống Thanh Xuân có kiếm Thanh Long. Đường Đức Tông có kiếm Hoả Tinh, ban đêm sáng rực. Nhà Chu Thiện Tồn có kiếm Chi Yên, thời thái bình thì mọc nấm linh chi. Hồ Thức có kiếm Phá Sơn. Văn Nhân Thiệu ở Tiền Đường có kiếm Linh Bảo.

 Tất cả những thứ trên đều là của báu thần kỳ bí ẩn trong vũ trụ, rốt cuộc đều bị tạo hoá thu về, làm sao còn lưu lạc ở cõi trần? Dù nói rằng binh lửa biến đổi, e rằng những vật ấy vẫn không hề hấn gì. Người xưa nói "mê vật thì mất chí", nhưng đây không phải là những vật làm mất chí, nên chép lại để mở rộng hiểu biết.

 Những bức tranh thần dị: như bức "Gió bấc" của Lưu Bao đời Hán, ai xem cũng thấy lạnh; bức "Sông Ngân" của ông, ai xem cũng thấy nóng. Vương Thiện vẽ giỏi bức "Sáu ngựa lăn bụi", về sau bức tranh tự mất. Nhà Đường có bức "Rồng và nước"; đem tấm lụa (tranh) đi nấu (?), trong nồi hai con rồng bay mất. Chu Ích công vẽ bức "Nhạc Châu", lầu canh trong tranh thay bảng giờ theo từng lúc. Triệu Nhan được tấm bình phong vẽ người con gái, nàng có thể bước xuống bình phong làm vợ Nhan, sinh con. Vi Thúc Văn vẽ ngựa chưa tô màu, thần núi Nhạc đến đòi, ông đổi tên rồi thi đỗ. Triệu Quái vẽ bức "Trẻ khóc", nhà sư đêm nghe tiếng trẻ khóc, hỏi Quái; Quái lấy bút vẽ bầu sữa, chấm vào miệng đứa trẻ thì nín. Phùng Thiệu Chính vẽ rồng chưa xong thì thấy khí trắng theo mái hiên bay ra, vào trong ao, sấm mưa nổi lên dữ dội. Liêm Quảng vẽ bức "Hai đạo binh quỷ", một đêm mưa gió, binh quỷ đánh nhau. Trương Tăng Dao vẽ Phật, ban đêm phát sáng. Ở Tín Châu có tranh vẽ La hán biết bay động. Vương Nguyên Tuấn vẽ chiếc quạt trên vách, khách đến bèn cầm đi. Tào Bất Hưng vẽ bình phong, lỡ rơi một chấm mực liền vẽ thêm thành con ruồi; Tôn Quyền tưởng là ruồi thật, lấy tay phẩy đi. Chùa Hưng Quốc ở Trấn Giang khổ vì chim bồ câu đậu ỉa bẩn tượng Phật; Trương Tăng Dao vẽ chim ưng, chim cắt lên hai vách, từ đó bồ câu không vào nữa. Chùa Vân Quang có bức "Bảy con bồ câu" vẽ ở vách tây chưa xong, có một con được nói là đã bay đi. Chùa Thành Sơn ở Trường Hưng, tranh vượn và hạc trên vách thường bay chạy được. Cố Quang Bảo vẽ con sư tử, chữa dứt bệnh sốt rét, miệng sư tử có máu chảy ròng ròng. Hà Tôn sư vẽ mèo thì chuột lẩn tránh. Thạch Khác vẽ con sóc bay, treo lên thì chuột không vào nhà. Dương Tử Hoa vẽ ngựa, ban đêm nghe tiếng ngựa đá nhau, cắn nhau, hí vang. Hàn Cán vẽ ngựa, có thần nhân đến đòi. Ngô Đạo Tử đời Đường ghét một nhà sư, vẽ con lừa lên vách, một đêm đồ đạc trong phòng nhà sư bị giẫm nát không còn gì. Ngô vẽ bức "Năm rồng", trời sắp mưa to thì tranh bốc mây mù. Trương Tảo một tay cầm hai bút, vẽ hai cành cây, một cành khô một cành tươi. Giả Thu Hác (tức Giả Tự Đạo) gặp một đạo nhân vẽ hoa sen, gió thổi thì lá sen lay động. Những chuyện ấy đều thần diệu không lường được, không thể hiểu nổi. Tóm lại đều là do nguyên khí của người xưa dồn tụ vào, để chờ tạo hoá.

 Bàn về màu sắc của đồ đồng cổ

 Cao tử nói: Sách "Cách cổ luận" của Tào Minh Trọng (tức Tào Chiêu, đời Minh) viết: "Đồ đồng chôn dưới đất nghìn năm thì màu xanh thuần như lông chim trả; ngâm dưới nước nghìn năm thì màu xanh lục như vỏ dưa; đều bóng mượt như ngọc. Chưa đến nghìn năm thì tuy có màu xanh, xanh lục nhưng không bóng mượt." Đây là nói đại khái, chưa hẳn đúng hết. Như đồ thời Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu), đến nay đâu chỉ nghìn năm, sao lại không phải chiếc nào cũng bóng mượt, xanh hay xanh lục thuần một màu? Nếu nói chôn dưới đất thì xanh, ngâm dưới nước thì xanh lục, thì những chiếc màu thuỷ ngân, màu nâu, màu "sơn đen cổ" kia lại được chôn ở đâu? Phàm đồ đồng thời Tam Đại chôn dưới đất lâu năm, chỗ gần đồi núi phần nhiều màu xanh, vì khí núi ẩm, hun nóng ủ lâu mà thành xanh; chỗ gần nguồn sông phần nhiều màu xanh lục, vì hơi nước mặn, thấm lâu mà thành xanh lục.

 Tôi từng thấy một món đồ có chữ khắc thời Tam Đại, nửa thân ngâm nước lâu năm, vết nước khô cạn rồi dâng lên để lại mấy lớp, chắc chắn là đồ ngâm nước, vậy mà màu lại xanh thuần. Chỉ chỗ chạm đáy đầm nước rộng chừng một tấc vuông là hơi có màu vàng lục. Vậy thì thuyết đất – nước đâu đúng hết? Tôi nghĩ lúc đúc, chất đồng trong sạch không lẫn tạp thì phần nhiều chuyển màu xanh; chất đồng đục, lẫn tạp thì phần nhiều chuyển màu xanh lục. Ví như bạc: bạc đủ tuổi thì làm đồ trắng thuần, lâu ngày mới đen đi; bạc không đủ tuổi thì lâu ngày chuyển đỏ, chuyển xanh lục. Đây là bàn về chất liệu chứ không bàn về cách chế tác, lẽ ấy có thể suy ra được.

 Còn như đồ trong mộ cổ gần thi thể thì thành màu thuỷ ngân. Nhưng màu thuỷ ngân cũng chia làm hai loại: màu bạc và màu chì, phần lớn là ở gương. Thời xưa người ta dùng thuỷ ngân khi khâm liệm thi thể; người đời ấy chết thì được tặng gương, người khâm liệm liền chôn gương theo, lấy ý soi sáng cõi âm. Cho nên gương có chất đồng trong sạch thì được thuỷ ngân thấm vào trước, lâu năm ngấm đến cốt đồng, cả mặt lưng thành màu bạc, nghìn đời sáng trắng, gọi là "lưng bạc". Gương nào bị máu và nước dơ bẩn thấm trước, rồi thuỷ ngân mới thấm vào, chất đồng vốn lẫn tạp, thì màu như chì, lâu năm màu xỉn lại, gọi là "lưng chì". Có chiếc nửa màu thuỷ ngân, nửa xanh lục, lại có những đốm chu sa (đốm gỉ màu đỏ như son) nổi lên, là do một nửa bị máu thịt thối rữa làm bẩn trước, lâu ngày thành xanh lục, còn nửa sạch thì thấm thuỷ ngân. Vì thế mặt lưng một chiếc gương có hai màu xen lẫn. Gương ngày nay lấy loại lưng bạc là hạng nhất, lưng chì thứ hai, xanh lục lại thứ nữa. Lại như gương lưng chì chôn dưới đất lâu năm thì biến thành đen tuyền, gọi là "lưng sơn đen", loại này giá còn cao hơn, nhưng màu này rất dễ làm giả.

 Lại có những chiếc đỉnh, nãi (vạc lớn), tôn (bình rượu dùng trong lễ), di bằng đồng cổ cũng có màu thuỷ ngân, là vì sao? Đó là trong mộ bị hơi thuỷ ngân tản ra bám vào mà thành, nên chỉ một góc, một quai, một bên có màu ấy. Hoặc chỗ đất gần nơi sinh ra thuỷ ngân cũng thành màu này. Vì thế đỉnh, di không có chiếc nào cả thân màu thuỷ ngân, còn chuông, khánh thì muôn chiếc chẳng được một hai. Đồ đồng thượng cổ lấy chất dày làm quý; vì năm tháng đã lâu, gỉ đất ăn vào tận cốt, chất đồng đã xốp giòn, chiếc dày còn dùng được, chiếc mỏng mà hơi va đập thì không vỡ cũng nứt.

 Lại như những chiếc không có màu xanh, xanh lục mà thuần màu nâu tía, Tào Minh Trọng cho là màu của đồ lưu truyền trong nhân gian, như thế là sai. Đồ thời Tam Đại là nhờ chôn vùi dưới đất, người đời sau mới gom được mà truyền lại. Nếu nói đồ Tam Đại lưu truyền trên mặt đất đến nay mới có màu này, thì sao ở trên đời mấy nghìn năm mà không bị binh lửa nung chảy, vỡ hỏng, chìm mất? Những đồ này lấy ra từ những ngôi mộ cổ trên gò cao, trong cung gạch phòng đá, cất kín ở chỗ đất khô, không bị đất nước ăn mòn, lại không bị hơi xác chết nhiễm vào, được bày trên án đá, chỉ có hơi đất hun ẩm, mà vốn chế tác tinh đẹp sáng bóng, nên biến thành màu nâu thuần một sắc không tạp. Vì thế phần nhiều là đỉnh, di; còn đồ nhỏ và đồ đời Tần, Hán thì màu nâu rất hiếm.

 Gần đây thấy loại màu nâu trên có đốm xanh lục, đó là sau khi đào lên người ta lấy chất mặn, chất chua làm thấm nhiễm mà thành, không phải màu xanh lục ngấm tận cốt. Cho nên trên nền màu nâu có những mảng hình đầu mây, đốm như hạt vừng, vết chu sa, cùng đốm xanh lục như mưa tuyết, đó là đồ lưu truyền trên đời. Không phải lưu truyền trên đời ba năm nghìn năm mới thành màu nâu. Vì thế đồng cổ lấy màu nâu làm hạng nhất, đỉnh di màu thuỷ ngân, sơn đen là thứ hai, màu xanh lục lại thứ nữa. Nếu được chiếc xanh lục thuần một màu không tạp, bóng như mài nước, ánh sáng loá mắt, thì lại hơn cả màu nâu. Tuyên miếu (vua Tuyên Đức nhà Minh) thích làm phỏng màu nâu, nên đồng Tuyên Đức phần nhiều có màu này.

 Phàm đồ đồng thời Tam Đại, không chỉ xanh lục bóng mượt, mà chất liệu, kiểu dáng, hoa văn và khoản thức (chữ khắc, chữ đúc trên đồ đồng: "khoản" là chữ lõm, "thức" là chữ nổi; cũng chỉ chung dấu hiệu niên đại, lời ghi) đều không phải người đời sau bắt chước được, nên tự nhiên không thể làm giả. Còn như Minh Trọng nói phải là đồ Tam Đại mới có đốm chu sa, thì sai lớn. Đồ đời Tống, Nguyên cũng có những mảng đốm đỏ lớn, loại đốm như trứng cá lại càng nhiều, vì bị máu và hơi người thấm nhiễm thì thành đốm đỏ. Cũng có chỗ chồng lên hai ba lớp, dao cạo, cọ xát cũng không xoá được; đâu phải toàn là đồ Tam Đại? Không thể không khảo xét.

 Bàn về cách phân biệt đồ đồng mới và cũ

 Đồ thời Tam Đại phần nhiều là chuông, đỉnh, lại to, chứa được hàng thăng, hàng đấu. Tuy có thuyết "nhà Thương chuộng chất phác, nhà Chu chuộng văn vẻ", nhưng cái chất phác chưa từng không có văn vẻ, cái văn vẻ chưa từng không có chất phác. Cái chất phác ấy: kiểu dáng phỏng theo hình tượng, khoản thức có quy mô, cách đúc khéo léo, văn vẻ nào bằng? Cái văn vẻ ấy: chạm khắc chữ triện tuy tinh tế nhưng đường vân không rườm rà, khảm ngọc tuy khéo nhưng khuôn phép vẫn chắc chắn hồn hậu, nên chất phác vẫn còn ở đó. Đời Hạ dùng vàng bạc khảm tinh vi hoa văn mây sấm (hoa văn hình xoắn ốc, hình chữ hồi), những mảng thì dùng ngọc và đá biếc khoét rồi khảm vào, rất đẹp. Tào Minh Trọng nói nhà Thương không có lối khảm, là sai. Nhà Thương cũng có, chỉ là phần nhiều dùng mảnh vàng bạc, ít dùng lối khảm sợi tinh vi hoa văn mây sấm.

 Thợ khéo ngày nay giả đồ khảm thời Hạ, Thương: vì màu vàng bạc xưa nay như nhau nên có thể làm giả; còn cách mài giũa ngọc và đá biếc cùng lớp gỉ đất thì dường như không giả được. Gần đây họ bèn lùng tìm những thứ người xưa bỏ lại trong mộ cổ như vòng, ngọc đeo, ngọc nhét tai, ngọc nút tai, ngọc gắn trâm, đồ ngọc gắn ở miệng và đuôi vỏ kiếm, cắt thành hình vuông tròn đúng khuôn để khảm vào đỉnh di; người đời nay nhìn còn lạ mắt. Dù là người sành cũng ắt nói: "Đây là ngọc đá mài từ thời xưa, chẳng phải đồ Tam Đại sao?" Thường bán được giá cao. Nào biết đồ khảm thời xưa, toàn thân không có chỗ nào nguyên vẹn, không bong tróc thì cũng bị gỉ xanh lục kết lại che lấp; cái hay ở chỗ ẩn chỗ hiện, cổ kính thanh nhã là do tự nhiên. Còn đồ khảm ngày nay, ắt phải đục thành từng mảng nguyên vẹn, chỗ khảm chỗ bỏ trống, giả làm như đất bong tróc, rồi dùng sáp pha thuốc che phủ; đâu cần đến mắt, lấy tay sờ cũng phân biệt được.

 Thời Thiên Bảo nhà Đường có xưởng quan đúc đồ, hoa văn dày đặc tinh tế đáng yêu, hoàn toàn chuộng hoa mỹ. So với kiểu thời Tam Đại thì hoặc đổi nền thành nền gấm, hoặc đổi rồng quỳ (loài rồng một chân trong truyền thuyết) thành rồng li (loài rồng không sừng), hoặc đổi hoa văn sấm thành hình thoi lồng nhau, hoặc đổi khoản chữ triện thành chữ lệ, chữ chân (chữ khải), sai lệch nhiều so với tinh thần chất phác thời thượng cổ. Đáng giận hơn nữa là chất mỏng, chỉ cốt tiện dùng nhất thời, không có ý lưu truyền nghìn đời. Gần đây có những bình, ấm, đồ dùng phủ đầy gỉ xanh lục và đốm chu sa, bên trong có lỗ thủng do gỉ nước ăn mục, hoặc bị cuốc đánh nứt vỡ, người đời sau thu nhặt, dùng thuốc vá víu lại, đem ra chợ dụ bán giá cao. Đó đều là đồ do xưởng quan đời Đường đúc, vốn không phải đồ giả.

 Đồ đúc thời xưa thì thợ làm tinh tế, khuôn sáp gạt sửa rõ ràng (đúc theo lối khuôn sáp: nặn mẫu bằng sáp rồi đổ đồng vào thay chỗ sáp chảy ra), nền trong đường vân láng bóng; ngay cả những góc chuyển vuông tròn và những hốc sâu cũng như được dao chạm búa khắc, hoa văn và nền đều rõ ràng sáng sủa, toàn thân như một, không hề có lỗi rỗ cát, thiếu sót, hay nền phân chia không đều. Khoản là kiểu thức khuôn phép, thức là chữ khắc ghi công lao; cho nên chuông đỉnh thời Tam Đại có chữ âm thức (chữ khắc lõm), có chiếc đến cả trăm chữ. Như bộ chữ triện chuông đỉnh hai mươi quyển do Tiết Thượng Công khắc in, có thể khảo xét các chữ triện ấy. Từ đời Hán, Đường trở xuống thì là dương thức (chữ nổi), mà lời khắc cũng không cổ. Thỉnh thoảng có âm thức thì cũng không phải lối chữ triện cổ văn trên chuông đỉnh. Bởi dương thức thì khắc ấn rồi in lên sáp, làm rất dễ; còn âm thức thì phải lấy sáp nặn nổi nét chữ lên rồi đổ khuôn cát để thành chữ lõm, làm rất khó, hơi sơ suất là nét chữ mờ mất; cái tinh thần trau chuốt ấy, đời sau kém xa. Cho nên đồ đời Tần, Hán không bằng thời Tam Đại, đồ đời Đường, Tống không bằng đời Tần, Hán.

 Nhưng Tần, Hán không bằng Tam Đại, Đường, Tống không bằng Tần, Hán, không phải vì sức người không tới, mà vì nguyên liệu không tinh. Lại thêm thợ đời Tần, Hán vụng, không khéo bắt chước sự tinh xảo của Tam Đại; thợ đời Đường, Tống khéo nhưng lại muốn đổi khuôn phép của Tam Đại; đó là cái gọi là đời sau không theo kịp, hỏng vì vụng, hỏng vì khéo. Nào biết càng khéo càng vụng, càng tinh càng hỏng; cái chất phác cổ nhã của Tam Đại không thể theo kịp. Họ lại cho rằng mình hơn được, đổi kiểu đổi hoa văn, chỉ cốt giống hình, đó là cái gọi là "người đàn bà xấu bắt chước nhăn mày" (điển Đông Thi bắt chước Tây Thi nhăn mày, ý nói bắt chước vụng càng lộ cái xấu), càng phô ra vẻ xấu mà thôi.

 Gần đây có những đồ thật của dân gian, không có công gì để ghi, vốn không có chữ khắc, nay người ta lấy dao khắc chữ triện giống trên chuông đỉnh, mài nhẵn vết dao, thêm thuốc tô vẽ, trái lại làm mất vẻ chân thật; nhà thưởng ngoạn cầm lên là nhận ra ngay, chỉ lừa được kẻ ngu.

 Đồ đồng thời Tuyên miếu của triều ta có nhiều chiếc rất tinh, kiểu dáng cũng nhã, mài giũa cực khéo. Nhưng phần nhiều là đồ nhỏ, như lò di trăm nếp gấp, lò hình vú; lò di quai hình cây kích đúc dán mảnh vàng đốm như mưa tuyết, loại chân hình quả lựu lại càng đẹp. Lò đỉnh tròn nhỏ có mảnh vàng ròng như ráng, lò lịch (nồi ba chân rỗng) đầu voi, mâm thắt eo trong bộ ngũ cúng (năm món đồ thờ: lư hương, đôi đèn, đôi bình hoa) (?), đôi đũa mạ vàng hình li, giá, hộp hương, bình đựng thìa, chặn giấy hình li cuộn, thứ nào cũng rất tinh. Đồ lớn như lò đỉnh, lò hình thú Giác Đoan (loài thú thần một sừng trong truyền thuyết), bình tai vuông, bình tôn kiểu Thương, tinh đẹp đáng yêu, kiểu mẫu cổ nhã, tiếc là ít gặp. Chữ ở đáy dùng con dấu dẹt vuông, đúc nổi sáu chữ "Đại Minh Tuyên Đức niên chế" (làm trong năm Tuyên Đức nhà Đại Minh), chữ chân nét đầy đủ, nền dấu láng bóng, màu sáp đáng yêu. Còn như lò dẹt quai hình tai phán quan chân đùi gà, bình hoa sáu cạnh vòng lật mặt đúc chữ ngoại quốc mạ vàng, lò bốn góc chân thẳng, bình tròn vòng lật, lò ống nắp đục thủng hình đồng tiền, đều là hạng kém.

 Đồ đúc thời Tuyên Đức phần nhiều dùng hai màu: màu sáp trà và màu thảm kim (mạ vàng). Màu sáp trà làm bằng cách lấy thuỷ ngân ngâm, chà xát cho ngấm vào thịt đồng rồi hun và rửa. Màu thảm kim thì nung chảy vàng thành bùn, bôi trát ba bốn lần, hơ lửa cho đỏ; tốn kém không kể xiết, dân gian sao bắt chước được? Có điều đồng Tuyên Đức có hoa văn rất ít. Khi ở kinh thành, tôi chỉ thấy một hai chiếc kiểu đỉnh đời Thương, hoa văn ở eo rất đẹp. Sau đó, trong khoảng các niên hiệu Cảnh Thái, Thành Hoá cũng có màu này. Lò di dùng hai đầu sư tử làm quai, lại dùng mảnh vàng ròng dày làm hình mây và chim dán đúc vào; chữ ở đáy không có dấu ấn, chỉ dùng thuốc nung các chữ như "Cảnh Thái niên chế", ẩn hiện mờ mờ bên trong. Mới xem thì khó phân biệt, nhưng so với đồ thời Tuyên miếu thì kém xa.
 Bàn về đồ đồng mới đúc giả cổ

 Gần đây ở các vùng Sơn Đông, Thiểm Tây, Hà Nam, Kim Lăng (tức Nam Kinh), người ta đúc giả các loại đỉnh (vạc đồng có chân, đồ thờ và đồ nấu thời cổ), di (đồ đồng dùng trong lễ tế tông miếu), hồ (bình đựng rượu, nước), cô (chén uống rượu thân dài, miệng loe), tôn (bình đựng rượu miệng rộng), bình. Kiểu dáng đều theo đồ cổ, kích thước không sai một li. Hoa văn và khoản thức (chữ khắc, chữ đúc trên đồ đồng) đều lấy khuôn từ đồ cổ để đúc phiên sa (đúc bằng khuôn cát in từ vật mẫu), nên cũng không sai mấy. Nhưng đặt cạnh đồ cổ thật thì khác hẳn. Dù nói là xoa vuốt cho trơn, cầm vào tay vẫn thấy ráp. Dù trang điểm cho đẹp mắt, cốt cách vẫn xấu.

 Cách làm giả như sau. Đúc xong thì cạo mài cho sáng sạch, hoặc lấy dao khắc thêm vào chỗ hoa văn bị thiếu. Sau đó lấy tỉnh hoa thủy (nước giếng múc lúc sáng sớm) hòa bùn với phèn, ngâm đồ một phục thì (một ngày một đêm, tức mười hai canh giờ), vớt ra hơ nóng, rồi lại ngâm, lại hơ, ba lần thì thôi; việc này gọi là "làm nền màu". Đợi khô, lấy nao sa (muối amoni, một loại khoáng chất ăn mòn kim loại), đảm phàn (phèn xanh), hàn thủy thạch (một loại khoáng chất trắng tính lạnh), bằng sa (hàn the), kim ti phàn (một loại phèn), mỗi thứ tán thành bột, dùng nước muối xanh hòa tan cho sạch, lấy bút chấm quét lên hai ba lượt, đợi một hai ngày thì rửa đi, khô rồi lại rửa. Tất cả là ở công điều chỉnh màu và công rửa nước, phải ba đến năm lượt mới thành màu.

 Tiếp đó đào một cái hố đất, đốt than cho đỏ khắp hố, hắt giấm thật đặc xuống, đặt đồ đồng vào trong, rồi lấy bã giấm phủ lên, lấp đất nén chặt, ủ kín như trong lò ba ngày, lấy ra xem thì thấy nổi đủ loại vết gỉ cổ nhiều màu, sau đó lấy sáp xoa lên. Muốn màu đậm thì đốt lá tre lấy khói hun.

 Còn việc chấm màu điểm xuyết thì có hai cách "hàn" (nguội) và "ôn" (ấm). Cả hai đều dùng nhũ hương (một loại nhựa thơm) loại trong, sai người nhai trong miệng cho hết vị chát, rồi mới trộn với sáp trắng nấu chảy. Muốn màu xanh lam thì bỏ thạch thanh (khoáng chất màu xanh lam) vào sáp; màu xanh lục thì dùng "tứ chi lục" (?) (một loại bột màu xanh lục); màu đỏ thì dùng chu sa (khoáng chất đỏ thẫm). Cách "ôn" thì dùng nhiều sáp, cách "hàn" thì nhũ hương và sáp mỗi thứ một nửa. Hòa như vậy để làm những chấm màu nổi lên.

 Những mảng gỉ đắp dày thì dùng gỉ nước muối mặn trộn với mạt sắt. Còn màu thủy ngân (lớp gỉ trắng bạc sáng như thủy ngân trên đồ đồng cổ) thì lấy thủy ngân, cát và thiếc bôi lên mép, góc của đỉnh, di, rồi phủ lên bằng sáp màu đã pha, để lộ ra một chút, nhằm đánh lừa người ngoài nghề. Nhưng cầm tay xoa thì mùi thơm lẫn mùi tanh xộc vào mũi, rửa cũng không hết. Có khi làm xong đem chôn vào đất mặn một hai năm, thì trông cũng có vẻ cổ.

 Lại như đồ thời Tam Đại (ba đời Hạ, Thương, Chu), Tần, Hán, có cái gãy một chân, có cái rụng một tai, có cái thân bị thủng một lỗ, sứt một chỗ, thì đó không phải đồ giả. Gần đây người ta biết làm các phép vá đồng: "lãnh xung", "nhiệt xung", "lãnh hàn", "nhuyễn đồng xung" (các cách vá, hàn đồng bằng phương pháp nguội, nóng, hoặc bằng đồng mềm), làm xong màu cổ vẫn không đổi. Chỉ có cách "nhiệt xung" thì chỗ vá màu hơi ít đen hơn chỗ khác. Nếu vá bằng chì hoặc hàn nguội thì đều lấy sáp pha màu trám bên trong đồ, rồi lấy đất vàng núi hòa sệt che lại, làm ra dáng vừa đào dưới đất lên. Những thứ này thực là đồ cổ, chỉ là không còn nguyên vẹn, so với đồ giả thì hơn xa.

 Lại có loại lấy mảnh vụn của nhiều đồ cũ hư nát, mảnh nào cũng là đồ cổ, chỉ có tay nghề ghép là mới, gọi là "cải thiêu" (?) (ghép sửa đồ cũ thành đồ mới).

 Khi tôi ở kinh sư (kinh đô, tức Bắc Kinh), từng thấy hai món. Một là đỉnh "Tử phụ", nhỏ mà dùng được, hoa văn và kiểu cách ai cũng ưa. Cách làm giả của nó là lấy nắp một cái hồ cổ làm bụng, lấy chân hình rồng bay của một món đồ vỡ trong mộ cổ hàn vào, lấy tai một cái đỉnh cũ làm tai, ghép thành một cái lư, không phải đồ thật nguyên gốc. Một món nữa là đỉnh vuông "Á hổ phụ", trong ngoài phủ màu thủy ngân, không một vết rạn. Lúc đầu bàn giá một trăm lạng vàng; cao năm tấc, vừa dùng vừa để ngắm, người ta tranh nhau mua. Tôi ngắm đi ngắm lại, nhận ra người ta lấy một chiếc gương vuông màu thủy ngân thời cổ đã vỡ, cắt thành những tấm vuông, hàn nguội bốn mặt, rồi lấy tai và chân của lư cổ gắn vào, làm khéo léo, có thể nói là tinh xảo tột bậc. Tôi vừa vạch ra, mọi người đều cho là đúng, về sau rốt cuộc không biết món ấy đi đâu. Tay nghề như vậy thì kỹ xảo đã đạt tới mức thần diệu.

 Đời Nguyên, hai nhà Khương nương tử ở thành Hàng Châu và Vương Cát ở Bình Giang (tức Tô Châu) có phép đúc nổi danh một thời. Phép "bát lạp" (đúc khuôn sáp: nặn mẫu bằng sáp, bọc đất rồi nung cho sáp chảy ra để rót đồng vào) của họ rất tinh, đồng luyện cũng sạch; hoa văn nền gấm nhỏ nhắn khéo léo cũng đáng xem. Có cái mạ vàng, có cái để màu đồng nguyên, truyền đến nay màu như "lạp trà" (màu nâu vàng như bánh trà sáp), cũng có cái thành màu đen, người ta phần nhiều ưa thích, vì kiểu dáng cố theo đồ cổ, trông được. Chỉ có hoa văn nhỏ nhặt, phần nhiều là hình "phương thắng" (hai hình thoi lồng nhau), vân mai rùa, vân chữ "hồi" (vân xoắn vuông gấp khúc). Phép đúc nhà Vương ở Bình Giang cũng được, đồng luyện trong sạch, khuôn sáp tinh tế, nhưng kiểu dáng không đẹp, kém xa nhà Khương.

 Gần đây ở Hoài An đúc đồ mạ vàng phỏng cổ, có lư đỉnh nhỏ, lư hương hình con vịt, v.v., làm cũ rất khéo, người ta khó nhận ra. Cầm vào thấy trơn mịn, công xoa vuốt cũng không thể tính bằng ngày tháng. Ngoài ra còn có lư hương lớn hình con nghê (một loài thú như sư tử), người đồng cưỡi hạc làm lư hương, chân nến, quả cầu xông hương, lò hâm rượu, bình đầu hồ (bình dùng trong trò chơi ném tên vào bình), lư hương nắp hình thú nặng trăm cân, bình hoa, chậu lửa, v.v. Những thứ này có thể bù cho những gì đời xưa không có, và cũng khiến nơi ấy trở thành đất đúc đồ nổi tiếng của triều ta.

 Bàn về lư, bình, đồ dùng bằng đồng Tuyên Đức và đồng kiểu Nhật Bản

 Đời xưa không có lư hương nhỏ bằng đồng. Ngay cả sách "Bác cổ đồ" (sách vẽ và ghi chép đồ đồng cổ do triều Tống soạn) ghi những đồ vua chúa cất giữ, cũng chỉ có một hai kiểu sót lại. Về sau có lư hình đỉnh nhỏ, lư hình thú, lư Bác Sơn (lư hương nắp hình núi), cao chừng hai tấc, không biết người đời Hán, Đường dùng vào việc gì, có lẽ cũng là đồ chôn trong mộ. Cũng có lư đỉnh cỡ vừa, lư hình ống chân mặt thú, chỉ để bày làm đồ "thanh cung" (đồ bày trang nhã trong phòng), không dùng được để đốt hương hay cầm tay ngắm.

 Gần đây có lư đồng do thợ họ Phan gò, gọi là "lư Nhật giả". Người thợ này thuở nhỏ là người Chiết Giang, bị bắt sang đất Oa (Nhật Bản), tính rất khéo léo lanh lợi, học nghề của người Nhật, ở bên đó mười năm. Kiểu chạm khảm vàng bạc hoa văn Nhật của ông đúng là truyền thẳng từ cách làm của Nhật. Sau vì giặc Oa thua, ông trở về tỉnh nhà, ở nhà tôi mấy năm, làm những hộp giống cây thước kiểu Nhật, bên trong chứa mười món đồ văn phòng, có cả kéo gấp được, là thứ người xưa chưa từng có. Hộp đồng, ống "đồ lợi" (?), lư di, bình hoa của ông, không món nào không đẹp; đây thật là đồ Nhật. Cho nên lúc mới ra giá rất cao: luyện đồng, mạ vàng, chạm khảm vàng bạc, hoa văn khéo léo tinh xảo, không khác gì đồ Nhật.

 Còn đồ làm gần đây ở đất Ngô (vùng Tô Châu) và Hấp (vùng Huy Châu) thì có phần hơn đồ họ Phan, nhưng kiểu dáng và hoa văn thì chẳng theo chút nào cái ý của đỉnh, di người xưa. Lại có loại lấy đồng thau khử mùi tanh, giả gọi là "câu kim" (?), gò thành lư đỉnh vuông tròn, lư di, hoa văn lấy "Bác cổ đồ" làm mẫu, bên ngoài dát lá vàng. Những thứ ấy để đâu cũng không hợp, chỉ có thể làm đồ thờ thần Phật.

 Những năm đầu, đồ đồng họ Phan dường như không thể có được; ai có thì nên quý, đời sau ắt có người yêu thích.

 Ngoài ra như lư xông có nắp chụp đục lỗ nhỏ của người Nhật cũng đẹp. Lại có mâm hương mạ vàng, bốn bên miệng đặt bốn con thú, bên trên có nắp chụp chạm hoa thủng lỗ, dùng để đốt "ấn hương" (hương bột in theo khuôn chữ hay hình hoa văn rồi đốt), rất có vẻ u nhã. Lại như ấm hâm rượu, bình nước, thủy trung thừa (bình nhỏ đựng nước để mài mực) bằng đồng nhỏ có thể hút nước, quai xách bằng đồng dát vàng, mũ giáp, đao đeo lưng, giáo kiếm, giá hoa sen cho năm món cúng Phật, ấm nước bằng đồng đỏ, chũm chọe nhỏ, tháp nhỏ, hộp có nắp chụp, hộp đựng cau, hũ đựng vôi, dao đồng cạo gỉ (?), gương đồng có núm hình ốc biển, trống đồng, mâm và đĩa dâng cúng, tiền vàng chạm hoa, tiền bạc rắc hoa, những dải bạc cuộn chạm hoa nhỏ, nhẫn vàng chạm lớn nhỏ trên khảm đá lạ — đủ thứ tinh xảo, không kể xiết. Nói rằng nơi nào cũng có tài khéo, thật đúng thay!

 Gần đây ở đất Ngô làm giả cô nhỏ eo thon, cô lớn miệng loe, tôn lớn vuông tròn, trĩ (chén uống rượu) ngắn có hoa hoặc trơn, lư di tai hình cây kích chấm vàng như mưa tuyết, lư đỉnh khảm vàng bạc và ngọc biếc, hộp đựng hương, tôn hình con vật tế, chặn giấy hình con li (rồng không sừng) cuộn tròn, hũ hình voi khảm thiên lộc và tịch tà (hai loài thú thần trừ tà), gương cổ màu thủy ngân xanh lục, hồ kiểu Hán nhỏ cao hai tấc, bình vuông, tượng Quan Âm, Di Lặc mạ vàng — đủ kiểu đủ màu, kiểu dáng đáng xem, tự nhiên có nhiều vẻ thanh nhã. Nếu là đồ do Từ Thủ Tố làm thì tinh tế không kém gì, giá bằng nửa giá đồ cổ. Chất liệu tinh, công xoa vuốt kỹ, công phu đến nơi, lại trải thêm năm tháng, chẳng phải thứ đồ thường làm vội vàng. Đặt trong thư phòng cao nhã cũng đủ để thưởng ngoạn. Không có được đồ cổ thì có những thứ này cũng đủ hình dung được phong thái thời thượng cổ, ai bảo là không đáng lấy? Thứ này không thể so ngang với đồ xấu, người sành đồ nên cùng thưởng thức.

 Bàn về cách dùng các đồ đồng cổ

 Đồ đồng thời thượng cổ còn đến ngày nay, xin tạm bàn vài món dùng được.

 Đỉnh là đồ đựng thức ăn thời xưa, cho nên có lễ dâng năm đỉnh, ba đỉnh (theo lễ xưa, tùy thứ bậc mà dâng bày số đỉnh khác nhau). Nay dùng làm đồ đốt hương là vì ngày nay không dùng đỉnh để dâng cúng nữa. Nhưng đỉnh lớn nhỏ có hai cách dùng: cái lớn bày ở phòng khách, cái nhỏ đặt trong thư phòng.

 Đỉnh vuông thì lấy đỉnh Văn Vương chân rồng bay làm hạng thưởng ngoạn bậc nhất. Đỉnh Á hổ phụ chân thẳng có hình thú ngậm, đỉnh Thiệu phụ đời Thương, đỉnh chân hoa đời Chu, và loại trơn không hoa văn như đỉnh Nam Cung là hạng thứ hai. Còn như đỉnh "tượng phủ" đời Chu (phủ là đồ đựng lúa gạo khi tế), bụng phình mà chân giống đùi gà, và như đỉnh "bách nhũ" (đỉnh có trăm núm nổi), đều là hạng thấp.

 Đỉnh vuông loại nhỏ có đỉnh Vương Bá đời Chu, đỉnh Đơn Tòng, đỉnh Phong đời Chu; lại như những đỉnh vuông nhỏ chừng bốn năm tấc, màu xanh lục hoặc mạ vàng, làm theo kiểu đỉnh Văn Vương, đỉnh Vương Bá, hợp để xông hương trong thư phòng, đều là đồ do xưởng đúc của nhà nước đời Đường hoặc Khương nương tử đời Nguyên đúc. Hoa văn đẹp, kiểu dáng đáng xem.

 Đỉnh tròn có ba mặt thú, như đỉnh Phụ Ất, đỉnh Phụ Kỷ, đỉnh Phụ Quý, đỉnh Nhược Quý đời Thương. Loại bụng tròn như đỉnh Tử, đỉnh Bỉnh Trọng, đỉnh thao thiết tượng hình (thao thiết là loài thú tham ăn trong truyền thuyết, thường làm hoa văn mặt thú trên đồ đồng), đỉnh Lập qua Quý Vân đời Thương. Loại trơn như đỉnh Ngư đời Thương, đỉnh Ích, đỉnh bụng trơn đời Chu. Loại dưới miệng hơi thắt lại như đỉnh Ất Mao, đỉnh vân ve sầu, đỉnh Phụ Giáp, đỉnh Công Phi đời Thương. Loại miệng loe như đỉnh Tử phụ chân rồng bay. Đều có thể vào hạng thưởng ngoạn bậc nhất. Đỉnh tròn loại nhỏ như đỉnh Đại Thúc, đỉnh hoa rủ, đỉnh Chu đời Chu, đỉnh ba con li đời Đường, đều có thể dùng làm đồ bày thanh nhã, chỉ là kiểu dáng kém phần đại nhã. Còn như lư đỉnh bụng quả dưa, chân đùi gà, tai vuông, tai vòng, miệng loe đều không đáng ngắm, là hạng thấp.

 Lư kiểu di như di Hiến đời Chu, di Phụ Tân, di đầu hổ đời Thương, di "bách chiết" (nhiều nếp gấp); loại vuông như di Kỷ Dậu; loại lạ như di "bách nhũ" — đều có thể dùng làm đồ đốt hương ở nhà lớn. Còn những món di, đôn (đồ đựng thóc lúa khi tế), lịch (nồi ba chân rỗng), lư khác thì dù cổ cũng không hợp làm đồ bày thanh nhã. Nếu có được lịch Mẫu Ất đời Thương, lịch Miệt Ngao đời Chu, lịch thao thiết, đôn Sư Vọng đời Chu, đôn hình tê giác, đôn có cánh, thì cũng có thể dùng bày trên án kỷ trong nhà. Các kiểu trên đều chép trong "Bác cổ đồ", có thể theo tranh mà tìm xem.

 Chi là đồ đựng rượu thời xưa. Nghĩa của nó lấy ý "đầy đến miệng thì nghiêng đổ, biết chừng mực thì không nguy", gửi gắm ý răn dè. Kiểu nó như cái bát, hai tai chìa ra ngoài; lại có kiểu bụng thắt eo, tai hình cánh, tức thứ người ta gọi là "chén mặt người". Bôi cũng là đồ đựng rượu thời xưa, làm theo hình đầu trâu, có thêm vành buộc, cũng mang ý răn tham lam, chơi bời. Kinh Thi nói: "Rót đầy chén sừng tê", (chén làm bằng sừng trâu) chính là làm theo kiểu này vậy. Kiểu chén ngày nay không giống nhau, mà riêng không có kiểu này.

 Di (một loại bình rót khác) là đồ miệng cong vểnh, bụng phẳng, có một tay cầm, hoặc ba chân, hoặc chân tròn, giống hình con vịt; người xưa dùng để rót nước rửa tay. Ngày nay người đời gọi chi là di, gọi di là chi, gọi chung là đồ đựng rượu bằng vàng bạc, là sai.

 Bàn và tẩy là hai món: bàn sâu, tẩy nông. Bàn dùng để hứng nước đổ đi; có cái bên trong có chữ khắc kiểu triện, có cái tai vểnh hướng lên, có cái trong lòng có đủ thứ hình thú biển. Có cái lấy ba con li ngồi xổm làm chân, có cái chân tròn vân sấm, lại gọi là "di bàn", người đời chỉ gọi là "mâm uống máu ăn thề", là sai; ngày nay có thể dùng làm mâm bày quả thanh yên (một loại quả họ cam thơm, bày để lấy hương). Tẩy dùng để rửa tay, nên hoa văn là đôi cá, hoa ấu; có cái ba chân hình núm, có cái chân tròn, bên cạnh có mặt thú ngậm vòng; ngày nay dùng để đựng nước, dùng rửa chén khi chủ khách mời rượu nhau trên tiệc, có vẻ đúng ý người xưa còn để lại. Lại có thứ giống tẩy mà có hai tay cầm để bưng, gọi là "can" (?), cũng có thể dùng làm tẩy.

 Cô, tôn, "huỷ" (?) đều là đồ đựng rượu. Cả ba đều có thể cắm hoa. Cô và tôn miệng loe, cắm hoa thì tản ra lộn xộn, không đẹp; phải làm một cái ống lót bằng thiếc đặt vào trong, thu miệng lại, khoét một lỗ nhỏ, dùng ống bó cành hoa lại, không cho nghiêng đổ. Lại có thể rót nước sôi vào để cắm mẫu đơn, phù dung, v.v.; không làm thế thì hoa không giữ được lâu.

 Hồ và bình thời xưa dùng để rót rượu. Xem Kinh Thi nói: "Rượu trong trăm hồ", lại nói: "Bình đã cạn rồi". Như cái bình ấm trơn thời cổ, miệng như củ tỏi, người đời gọi là "bình củ tỏi", chính là hồ cổ, rất tiện rót nước sôi để cắm mẫu đơn, thược dược các loại, nút miệng rất chặt; chỉ cái nào chất dày mới tốt. Ngoài ra như hồ bốn vòng vân hạt kê, hồ vuông, hồ dẹt, hồ tai hình cánh cung đều hợp để cắm hoa trong thư phòng. Tùy hoa nhiều hay ít mà chia đặt vào năm món này cho hợp.

 Như bình "bàn li" (li cuộn khúc), bình đầu li đời Chu, người đời gọi là "bình Quan Âm", thì ấm rượu ngày nay đều theo kiểu này. Lại biến từ bình "lân" đời Hán, hình như quả bầu hơi cong, lưng có quai xách. Đó là bình, người đời xếp vào loại hồ hình quả bầu, là sai. Riêng có loại hồ hình quả bầu, lấy ý Kinh Thi nói "Rót bằng quả bầu". Nay dùng bình này đựng nước tưới hoa cỏ, rất hợp làm đồ nuôi xương bồ, trồng lan trong thư phòng. Đời Chu có bộ (vò thấp bụng tròn) hình cù cuộn khúc, bộ hình cá, bình anh (vò bụng to miệng nhỏ), cùng hai bình bàn li và đầu li kể trên, đều có thể dùng cắm nhiều hoa.

 Lại như đầu gậy ngày nay dùng hình chim cưu, vì người già hay bị nghẹn, mà chim cưu (theo truyền thuyết ăn không bao giờ nghẹn) có ý chữa được nghẹn. Cho nên thời Tam Đại có đầu gậy hình chim cưu, khắp thân khảm vàng bạc ngọc. Lại thấy có đầu gậy hình chim cưu bay, khắp thân mạ vàng, dùng làm đồ trang trí gậy trúc tông, rất đẹp. Còn đầu gậy hình rồng cuộn, li cuộn đời Hán, hình như cái dùi quả dưa, thì không nhã bằng đồ Tam Đại.

 Như biên chung (chuông đồng treo thành dàn) đời Hán, loại nhỏ mà tiếng hay, rất hợp làm tiếng ngân thanh trong thư phòng; cái nào được hai âm cung, thương (hai bậc âm trong năm âm cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ) là tốt nhất. Tiền "bố" thời xưa (tiền đồng hình cái thuổng), loại có chữ khảm vàng, có thể dùng làm đồ chặn trục khi kẻ vẽ (?). Bình "dữu" (bình đựng rượu có quai xách) cỡ nhỏ có thể dùng làm đấu đựng hồ dán. Như bàn "Bá Trản", bát "Quý Khương", chén hai tai, cỡ nhỏ, có thể dùng làm bút tẩy (đồ đựng nước rửa bút) đặt bên nghiên.

 Gương là thứ người ta ắt phải dùng. Như gương "Tần đà" (?), gương lưng trơn, chất dày không hoa văn, rất được việc. Kế đến như gương lưng màu bạc hình thú biển, nho, vải, hình Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn), mười hai con giáp, hoa báu rồng mây mười hai bùa, Tứ linh (bốn con vật thiêng: long, lân, quy, phượng) Tam thụy (ba điềm lành), Tam thần Bát vệ, sáu đóa hoa nổi trên nước, bảy núm, bốn núm, mười sáu hoa, li cuộn, rồng phượng, chim trĩ, ngựa… lưng đều đẹp. Cần mặt trong sáng như nước, không lẫn một chút gợn, người đời gọi là "mặt không vướng", xoay tròn khắp nơi mà hình bóng không méo mới quý. Lại có gương nhỏ như đồng tiền, lưng trơn hoặc lưng hoa, mặt không vết đốm; lại có gương nhỏ khắp lưng khảm miếng vàng miếng bạc rắc hoa, rất vừa lòng người, giá cũng cao, có vẻ khó kiếm. Mang theo người mà dùng khi đi chơi núi, ngủ chùa, cũng không thể thiếu. Về thưởng ngoạn thì gương tròn lớn đường kính hơn một thước, cùng gương từ ba tấc trở lên đến gương nhỏ như đồng tiền là hạng trên. Những gương năm bảy tấc thì hạng sau. Gương hoa ấu, gương tám góc, gương vuông thì đều không lấy. Gương cầu Hiên Viên (gương hình cầu, mang tên Hoàng Đế Hiên Viên) có thể treo trước giường ngủ, chưa chắc đã trừ được tà, chỉ tạm lấy cái ý thôi.

 Móc thắt lưng bằng đồng cổ rất nhiều, có cái dài hơn một thước, kiểu không giống nhau. Có cái khảm vàng bạc ngọc biếc, có cái khảm vàng lá, có cái lấy mặt thú làm bụng, đều là đồ Tam Đại. Còn như móc đầu dê, móc bọ ngựa bắt ve, loại mạ vàng, đều là đồ Tần Hán. Chẳng dùng vào đâu được, trong thư phòng đem đóng lên tường để treo tranh, treo kiếm, treo phất trần, rất nhã.

 Như đèn chân nhạn, đèn phượng rùa, đèn có cán để cầm đi, dùng để cắm nến. Đèn lạc đà, đèn dê, đèn tê giác thì dùng để đốt dầu. Đây đều là một loại đồ văn phòng. Lại như mâm nông rộng hơn một thước, có ba chân, kiểu rất tinh nhã, là mâm đỡ chén thời xưa. Chén như cái bát tròn, có tai vòng để bưng, đó là đồ đời Hán. Di cổ đều có "chu" (đĩa đỡ), chu tức là mâm đỡ chén ngày nay; thường gặp thứ này, hoa văn và màu lại rất đẹp, nay dùng làm đồ bày quả thanh yên, ngoài ra không dùng gì khác. Thường có hình con cóc, con li ngồi xổm, làm rất tinh, người xưa dùng làm gì? Nay dùng làm chặn giấy. Lại có con hổ phục bằng đồng lớn, dài chừng bảy tám tấc, nặng hai ba cân, cũng là đồ đời Hán. Đó đều là đồ chôn theo người chết, nay dùng để chặn sách.

 Tôi có được một cái "lò nghiên", dài chừng một thước hai tấc, rộng bảy tấc. Bên trái hơi thấp, đúc lỗ vuông cho lửa xuyên qua để hơ nghiên; ở giữa chừng hơn một tấc hơi thấp xuống, dùng để hâm ấm mực, gác bút; bên phải đặt một ấm trà, dùng pha trà hay hâm rượu đều được, để tiếp khách trò chuyện suốt đêm dài. Bài minh khắc trên đó viết: "Chứa lửa quẻ Ly trong đức quẻ Khôn (Ly tượng trưng cho lửa, Khôn tượng trưng cho đất, ý nói lửa nằm trong thân lò), đem xuân ấm trở về giữa băng cứng; làm tan nước nghiên đóng băng, tắm cho Quản Thành (cách gọi văn chương của cây bút) trong nước trong." Vì thế việc học ba tháng mùa đông, không thể thiếu thứ này bên đèn một ngày nào. Mấy món kể trên, há đều là thứ chúng ta không cần kíp, chỉ là đồ chơi thôi sao? Thưởng ngoạn thanh nhã trong thư phòng, nhờ đó mà vui lòng, nên cùng các bậc sành đồ cùng chí hướng bình phẩm.

 Bàn về ấn đồng đời Hán, Đường

 Ấn đồng thời xưa, trước sau đào được dưới đất há chỉ nghìn vạn? Ngay sách "Ấn tẩu" của họ Cố (tập ấn phổ của Cố Tùng Đức đời Minh) còn nói là chưa đủ. Tôi trước sau ba lần đến chợ ở đất Yên (tức Bắc Kinh), thu được nghìn chiếc; giá cả trong mười năm cao thấp khác hẳn. Trước kia không phân ấn quan ấn tư, nay thì chia ấn có chức tước vương, hầu, bá, trưởng làm quan ấn, giá gấp đôi trước; ấn khắc họ tên làm tư ấn, giá cũng gấp đôi lúc thường.

 Trong ấn quan và ấn tư lại có nhiều thứ quý: có ngọc, có vàng, có bạc, có mã não, hổ phách, đá quý; có ấn bằng sứ nung, phần nhiều là của ba lò Quan, Ca, Thanh Đông. Những ấn này phần nhiều dùng núm hình cái đấu, thỉnh thoảng có núm hình hươu, núm hình viên ngói. Núm ấn đồng thì có hình rùa, li, tịch tà, lạc đà, vịt trời, hổ, cái đàn, thỏ, viên ngói, cá, đồng tiền, cái đấu úp, cái vòng, bốn vòng liền, cái đình, vòng mũi, thú lạ, hươu, dê, ngựa, toan nghê (loài thú như sư tử), giải trĩ (thú thần một sừng biết phân biệt phải trái). Núm thì mạ vàng, thếp vàng, cẩn vàng nhỏ, bạc khảm vàng. Kiểu cách khéo thì như có ấn một khối sáu mặt đều khắc chữ; có bộ ấn mẹ con: ấn mẹ thì núm đúc hình thú mẹ, ấn con thì đúc hình thú con lồng vào, như mẹ ôm con, bên trong có khi ba mặt có chữ. Tôi có được một bộ ấn mẹ con hai lớp, cả ba ấn đều có chữ; đây là thứ có giá cao nhất trong ấn quan ấn tư, cũng không mấy khi có được.

 Phép khắc ngọc thì dùng sức tinh tế đến nơi, nét chữ triện không sai mảy tơ sợi tóc; ắt phải là khắc bằng dao Côn Ngô (thứ dao trong truyền thuyết cắt ngọc như cắt bùn). Ngay phép "song câu niễn ngọc" (mài ngọc theo nét viền đôi) của người Hán, người đời sau cũng không bì được. Cho nên ấn ngọc và ấn đá quý càng được người sành đồ quý trọng.

 Chữ trên ấn người xưa, ngoài họ tên ra thì có tên tự và tên nhỏ (tức tên tục đặt khi còn bú mớm), ngoài ra không có biệt hiệu nhàn tản, không ghi gia thế danh vị, không dẫn thành ngữ, chỉ có "Thần mỗ ấn". Vua tôi đời Hán dùng ấn nhỏ đóng vào chỗ niêm phong tấu sớ. Lại như chữ "phong" (niêm phong), đời xưa cũng không có; người đời sau mới đặt ra "bạch ký" của người xưa, tức là ý chữ "phong". Từng thấy một ấn chữ rằng: "Ấn riêng của họ mỗ, nên đưa tận tay, việc gấp không rảnh, mong ngài tự mở, niêm phong đủ cả, có ấn làm tin." Đây là ấn đời Đường, Tống, người Hán không có lời như thế. Còn ấn một chữ, ấn hình chim chóc, rồng hổ, đôi li, cỏ linh chi thì ấn tròn có. Những ấn "Tử tôn vĩnh bảo" (con cháu mãi giữ quý), "Nghi nhĩ tử tôn" (lợi cho con cháu), "Tử tôn thế xương" (con cháu đời đời thịnh vượng) là chữ nhàn tản.

 Ấn quan đời Hán hình như có hộp đựng ấn để đeo. Tôi có được một hộp đồng, cao một tấc tám phân, vuông một tấc năm phân, kiểu giống hộp ấn quan ngày nay, trước sau đúc bản lề, khóa, núm; bên cạnh có tai vòng, có thể xâu dây để mang đeo; ngoài hộp màu xanh lục óng ánh, trong đựng một bộ ấn mẹ con. Đây cũng là một vật lạ trong các đồ đồng nhỏ.

 Gần đây bọn hám lợi ở Quan Trung và Lạc Dương đúc lại ấn giả, trộn lẫn vào đồ thật để lừa người sưu tầm, như các ấn "Quân tư mã", "Vương Nhậm", "Nhật lợi" (?), không chỉ một hai thứ, mà lại khó phân biệt.

 Người khắc phỏng ấn Hán ngày nay tự phụ về nét dao nét bút triện Hán. Thậm chí có kẻ hiếu kỳ, khắc cho sứt viền, khuyết nét chữ, bảo là có vẻ cổ, thật đáng cười to. Ngay trong sáu tập "Ấn tẩu" cũng không có đến mười mấy ấn chữ bị sứt. Nếu có vết sứt thì là do chôn dưới đất lâu ngày, gỉ nước ăn mòn, hoặc bị bùn cát lấp vào, lúc cạo rửa làm hỏng, chứ chữ cổ vốn không có như thế. Muốn được vẻ cổ, sao không học phép triện, phép dao của người xưa, mà lại học cái vẻ hư hại về sau? Đây cũng là điều gần đây cần phải phân rõ. Còn các danh gia thì tự nhiên không có lối ấy.

 Lại như trong đá Thanh Điền có "đá đèn sáng", trong sạch như ngọc, soi lên thật như ánh đèn; gần đây càng khó kiếm, giá cũng vọt lên. Viên nào có đốm bẩn thì không tốt. Ngoài ra có đá trắng, có đá đỏ, vàng, xanh, đen, lại có đá xen màu đen trắng, xen màu đỏ vàng, ấm nhuận cứng mịn, có thể làm ấn. Người xưa thích khắc đá này làm núm, như núm "quả cầu quỷ công". Tôi từng thấy có cái từ ngoài vào trong, lớn nhỏ dần dần, đều xoay được, tổng cộng mười hai lớp, đến quả cầu nhỏ chính giữa bằng hạt đậu xanh thì thôi, không biết khắc bằng cách nào, thật là công của quỷ. Đất Hàng Châu tôi xưa có người khắc núm giỏi nhất, chỉ có Sầm Đông Vân và Thẩm Phong Hồ hai người, rất giỏi chạm khắc. Sầm còn giỏi khắc vòng liền nhau, chồng ba năm lớp, cùng các núm hoa văn lạ quấn lồng vào nhau; chữ khắc cũng cao hơn Thẩm, còn chữ khắc của Thẩm thì không đáng lấy. Về sau có người bắt chước, nhưng rất thiếu ý vị cổ nhã. Đây cũng là một nghề giỏi trong việc làm ấn, nên chép kèm vào. Còn như ở đất Mân (Phúc Kiến) khắc ngà hình người ngựa làm núm, thì đó là ung nhọt của nghề ấn, dù khéo thì được gì?

 Phép khắc ấn ngọc

 Vương Tâm Lỗ nói: "Phép khắc ngọc không có thuốc men, hơ nướng hay mẹo gì lạ." Ông lại dẫn bài "Thiềm tô Côn Ngô đao thuyết" (Bàn về nhựa cóc và dao Côn Ngô) của Đào Ẩn Cư (tức Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương): "Cái tôi được truyền, chỉ là dùng thép hoa thật, rèn thành dao, rộng năm phân, dày ba phân, lưỡi bằng, mài lấy mũi nhọn bằng ở đầu mà dùng. Đem ấn ngọc mới hay cũ đã viết chữ triện, dùng giá gỗ kẹp chặt, cầm dao theo nét chữ mà khắc; một dao chưa vào thì khắc thêm một dao, nhiều lắm ba lần là vụn ngọc bong lên. Nhưng đừng cố dùng sức, dùng sức thì dao trượt khó khắc. Đưa dao bằng cổ tay, lại đặt đá mài bên cạnh, luôn luôn mài dao cho mũi cứng sắc, thì không gì không khắc được." Tôi thấy Tâm Lỗ khắc ngọc tinh diệu, giống hệt ấn Hán. Hơn nữa ông này phỏng theo "Quý Trực biểu" (bài biểu tiến cử Quý Trực, bút tích chữ khải của Chung Do đời Tam Quốc), chữ nhỏ và chữ triện cũng đẹp, nên chép đủ ra đây.

 Bàn về đồ sứ lò Quan và lò Ca

 Cao tử (tác giả, tức Cao Liêm) nói: Bàn về đồ sứ thì ắt phải nói đến các lò Sài, Nhữ, Quan, Ca. Nhưng đồ lò Sài thì tôi chưa thấy, mà lời bàn về nó lại không thống nhất. Có người nói: "Xanh như trời, sáng như gương, mỏng như giấy, tiếng như khánh", vậy là sứ mỏng. Còn Tào Minh Trọng (tác giả sách "Cách cổ yếu luận" đời Minh) thì nói: "Chân đồ lò Sài phần nhiều có đất vàng." Sao khác nhau xa vậy?

 Đồ lò Nhữ thì tôi đã từng thấy: màu trắng như trứng, men trong và dày như mỡ đắp, trong men có lỗ chân lông li ti, ẩn hiện như vết càng cua, dưới đáy có những vết chống nung nhỏ như hoa vừng. Tôi có cất một cái hồ lớn hình bầu, đáy tròn, bóng như đầu sư, chỗ tròn xếp dày mấy chục vết chống nhỏ, phía trên thu nhỏ lại như cái huân (nhạc cụ thổi bằng đất nung), vòi như nắp bút, chỉ dài hai tấc, thẳng đứng chĩa lên trời, miệng hồ rộng chừng bốn tấc, trên có nắp chụp, bụng to đường kính một thước, kiểu dáng cũng lạ. Lại thấy mấy cái đĩa lớn nhỏ, tròn nông, bụng như vò, miệng như khánh (miệng hơi khum vào như cái khánh), chân có men, đáy có vết chống nhỏ. So với đồ lò Quan thì chất và kiểu nhuận hơn.

 Phẩm cách đồ lò Quan đại để giống lò Ca. Màu thì lấy "phấn thanh" (xanh nhạt như phấn) là trên, trắng nhạt là kế, màu tro dầu là màu hạng dưới. Vân rạn thì lấy "băng liệt" (rạn như băng vỡ) và "thiện huyết" (rạn đỏ như máu lươn) là trên, rạn "cánh hoa mai" và vân mực là kế, rạn vụn nhỏ là vân hạng dưới.

 Về kiểu dáng, như đỉnh Canh đời Thương, đỉnh trơn, lư "nhũ" chân rỗng hình ống hành tai dựng, hồ "cung" tai xâu đời Thương, hồ tai xâu đời Chu hoa văn mặt thú lớn, hồ tai vòng đời Hán, tôn Phụ Kỷ, tôn Tổ Đinh — đều là đồ phỏng theo hình mẫu đồ cổ để dâng vua. Người tầm thường hễ thấy kiểu hồ hai tai, không cần biết đẹp xấu, đều chỉ mà bảo: "Bình túi cà." Đâu biết có loại thấp lùn bụng béo không theo khuôn phép, quả thật cũng xấu. Còn năm kiểu trên cùng kiểu hồ (?) Cơ thì rất được thể thức đồ đồng đúc của người xưa, đáng là tuyệt phẩm số một của lò Quan, sao có thể gọi chung là túi cà được?

 Lại như lư đỉnh chân ống hành, lư kiểu Nhữ tai vòng, lư nhỏ chân hình đốt tre và vân mây, lư nhỏ tai dựng chân núm vú bò, lư di tai hình kích, bình lớn miệng mâm eo thắt bụng ống, cô "Tử Nhất" (?), cô "Lập qua" (cầm giáo đứng), cô vòng nhỏ đời Chu, cô trơn, bình hình chày giã giấy, bình hình túi mật, bình hai tai cắm thìa đũa, ống bút, giá gác bút, bút tẩy hình hoa quỳ (?), bút tẩy lớn hình thùng, bát vò bụng phình, hai loại thủy trung thừa, thủy chú (bình nhỏ có vòi rót nước vào nghiên) hình đôi đào hai màu, thủy chú hình quả dưa đứng, dưa nằm, cà nằm, mâm đỡ dẹt nông miệng mâm, hộp mực dấu vuông, hộp mực dấu góc lõm bốn góc, ấn có vân, lư di tai hình kích, bình cắm cỏ thi (loại cỏ dùng để bói) vuông nhỏ, hồ kiểu Hán cỡ nhỏ, bình treo tường hình đốt tre — tất cả đều là hàng thượng phẩm của lò Quan và lò Ca.

 Lư hình ống, bình sáu cạnh, bình chày giấy miệng mâm, bình cắm cỏ thi lớn, lư hình trống, bình treo tường hình hoa ấu, hũ hoa nhiều vòi, hồ Hán bụng béo, bát lớn, bát vừa, chén trà, đĩa đỡ chén trà, chậu rửa chén trà, ấm trà có quai xách, ấm rượu sáu cạnh, ấm hình quả dưa, ấm hình hạt sen, chén rượu miệng loe (?) vuông tròn tám góc, chén rượu, các kiểu chén mời rượu, đĩa tròn lớn nhỏ, đĩa Hà Tây, đĩa nông hình lá sen, đĩa đai thùng, hộp nhỏ hình vòng dây, vò rượu lớn vừa, chậu hoa vuông tròn, chậu trồng xương bồ, chậu dài sáu góc hình mai rùa vòng dây, tượng Quan Âm, Di Lặc, tượng thần Lã Động Tân, hũ đầu gà, đấu đựng bã, nghiên tròn, ống cắm đũa, quân cờ tướng hai màu khắc chữ triện chữ lệ, đĩa nhỏ gác đũa, chặn giấy hình li hổ — tất cả là hàng trung phẩm của hai lò.

 Lại như bình cao lớn hai tai, mâm lớn đường kính một thước, chậu đổ xúc xắc hai đáy, hộp "xuân thắng" (hộp đựng đồ trang trí ngày lập xuân) hình cánh hoa mai lớn, hũ đựng quân cờ, đôn di lớn dẹt tai thú, hũ đựng thức ăn chim, bình hoa nhỏ hình lồng đan, hũ thuốc miệng bằng lớn nhỏ, các kiểu hũ nhỏ đựng thuốc mắt, hũ đựng xà phòng (bồ kết), hộp quả cỡ vừa, các món trong chậu nuôi dế, bát nước cúng trước Phật, giá nhỏ sáu chân eo thắt, đủ loại mâm đĩa trên bàn rượu — tất cả là hàng hạ phẩm của hai lò. Phải biết ý người xưa không đâu là không tới, đây tôi bàn đại khái như vậy. Các thứ hai lò nung ra không dễ kể hết, theo đây mà suy thì thấy.

 Gọi là "Quan" là vì nung trong Tu nội ty (cơ quan coi việc xây sửa trong cung) đời Tống, làm cho nhà vua. Lò ở dưới núi Phượng Hoàng, Hàng Châu; đất ở đó màu tía, nên chân đồ màu như sắt, thời ấy gọi là "miệng tía chân sắt". Miệng tía là vì miệng đồ ngửa lên, men chảy xuống, so với khắp thân thì mỏng hơn, nên miệng hơi lộ vết tía. Điều ấy có gì đáng quý? Chỉ chuộng chân sắt, vì đất nơi khác đều không bằng. Lò Ca là lò nung của tư nhân, đất lấy đều ở chỗ này. Vân ẩn trong chất đồ lò Quan như càng cua, vân ẩn trong chất đồ lò Ca như trứng cá, chỉ là men không tốt bằng men lò Quan thôi.

 Đồ hai lò nung ra thỉnh thoảng có "diêu biến" (biến màu trong lò nung, men tự biến đổi thành hình dạng, màu sắc bất ngờ), hình như bướm, chim, cá, lân, báo, nằm trên nền màu gốc; ngoài men đổi màu, hoặc vàng đen, hoặc đỏ xanh, hình giống rất đáng yêu. Đó đều là do lửa biến hóa mà thành vẻ đẹp; nếu không thì lẽ ấy không thể hiểu được, càng khó có được. Về sau có lò Đổng, lò Ô Nê, đều bắt chước lò Quan, chất thô không nhuận, men khô ráp, lẫn vào đồ lò Ca, nay cũng còn truyền lại. Về sau như đồ mới nung cuối đời Nguyên thì không bằng. Những đồ đẹp của các lò gần đây cũng có cái lấy được, chỉ có cốt màu tía và màu phấn thanh là không giống. Còn đồ mới nung ngày nay thì kém xa các lò ấy. Cũng có màu phấn thanh, nhưng khô ráp không có vẻ tươi; dù có cái bóng nhuận thì lại ngả sang màu lục, vậy mà đòi giá cao để lừa người.

 Lại có một loại "nung lại": lấy đồ sứ lò Quan, Ca cũ, như lư thiếu chân thiếu tai, bình sứt miệng sứt cạnh, lấy đồ cũ vá đồ cũ, phủ thêm men, bọc đất kín lại, cho vào lò nung một lửa là thành, không khác gì đồ cũ. Nhưng chỗ vá màu đục mà chất khô, không mấy tươi đẹp; được thứ này còn hơn đồ mới nung.

 Khổ nỗi đồ hai lò như lư đỉnh chân ống hành thì trong thiên hạ chỉ còn một hai cái, lư nhũ và cô hoa còn chừng mười mấy cái, lư di may ra tính đến trăm; bốn món này là báu vật bậc nhất của người sành đồ. Thảo nào giá cả không còn kể xiết, ngày càng tăng, sau này không biết còn hao mòn đến đâu. Cho nên mỗi lần tôi được thấy một món, lòng và mắt sảng khoái, tâm hồn bay bổng, tức thì thấy no bụng. Há phải vì ham chơi thành tật mà như vậy? Tôi càng thương người đời sau chỉ nghe tên mà không được thấy vật. Than ôi!

 Bàn về lò Định

 Cao tử nói: Lò Định là lò làm ở Định Châu (phía bắc) đời Tống. Màu trắng, thỉnh thoảng có màu tía, màu đen, nhưng đều cốt trắng; khi phủ men có chỗ như vệt nước mắt chảy là tốt nhất. Cho nên thơ Tô Trưởng công (tức Tô Đông Pha) nói: "Sứ hoa Định Châu dũa như ngọc." Hoa văn có ba loại: vẽ hoa, thêu hoa (khắc nổi như thêu), in hoa; phần nhiều dùng mẫu đơn, cỏ huyên, phượng bay, kiểu thời bấy giờ.

 Đồ làm ra kiểu dáng phần nhiều khéo léo. Loại tốt nhất như lư di mặt thú, lư đỉnh "Tử phụ", lư hình ống chân vân mây đầu thú, bình túi mật, tôn hoa, cô hoa, đều hơi giống kiểu cổ mà dùng nhiều ý riêng; đây là thượng phẩm của lò Định. Còn như hộp, có cái có gờ miệng trong, có cái có khay lót trong, từ ba bốn tấc đến hơn một tấc, kiểu dáng cũng rất nhiều. Gối có cái dài ba thước, làm rất vừa đầu. Tôi có được một cái gối hình em bé tay cầm lá sen úp lên mình, hình lá trước thấp sau ngửa, kê đầu vừa vặn, khéo không gì sánh bằng. Kiểu bình khéo trăm kiểu, kiểu đĩa muôn hình. Tôi có mấy cái đĩa, hình dài, hai góc vểnh lên như thỏi bạc, bên cạnh gấp làm bốn. Lại có kiểu vuông bốn góc nhọn như cánh sen, cạnh như sen cuộn. Có cái giữa làm ao nước, bên làm vành rộng, có thể làm bút tẩy, đĩa thấm bút. Đó đều là những thứ thời thượng cổ không có.

 Cũng nung tượng người, phần nhiều là tiên và em bé. Còn tượng Quan Âm trùm đầu, La Hán, Di Lặc thì dáng người, mày mắt, nếp áo đẹp, giống y như thật, sống động. Đồ nhỏ như thủy trung thừa, các thứ bình hũ, từ năm tấc đến hai ba tấc, tôi thấy há chỉ trăm chục cái, mà kiểu không cái nào giống cái nào. Lại có giá đèn, bát và chén miệng loe (?) lớn nhỏ, ấm rượu, ấm trà, kiểu có nhiều thứ, cái khéo thì tâm trí người ta nghĩ không tới. Thủy chú thì làm hình con cóc, quả dưa quả cà, chim thú, đủ thứ thần diệu. Như chén sừng lớn, mâm đỡ, chi, di, bát, giả (chén rượu ba chân), đấu đan liễu, thăng đan liễu, giỏ đan liễu, những sợi đan sợi xâu khi nặn khuôn không đứt chút nào. Lại như chậu trồng xương bồ, chậu nước lớn nhỏ, đều đáng xem. Còn có "hoa nang" (đồ cắm hoa) kiểu đôn ngồi thanh nhã, bụng tròn, miệng phẳng như mâm đỡ, giữa có lỗ đường kính chừng hai tấc để cắm nhiều hoa. "Tửu nang" bụng tròn miệng loe như một cái đĩa nhỏ, nông, giữa xuyên một lỗ, dùng để mời rượu. Kiểu loại nhiều vô số, không thể gọi tên hết, các lò khác không sánh bằng.

 Tuy vậy, chỉ là làm ra cái khéo một thời, hoàn toàn không có ý người xưa để lại. Lấy cái khéo mà làm say mê người nay thì được, lấy kiểu dáng mà hơn người xưa thì chưa.

 Như đồ thời Tuyên Hòa, Chính Hòa (niên hiệu của Tống Huy Tông) là đồ làm cho nhà nước, màu trắng chất mỏng, đất như ngọc, giá rất cao. Loại màu tía đen cũng ít, tôi chỉ thấy một hai thứ. Loại màu vàng chất dày là hạng thấp. Lại như loại cốt màu xanh đục như tro dầu, người địa phương gọi là lò Hậu Thổ, lại càng thấp hơn. Ngoài ra như lò Cao Ly cũng làm được hoa văn thêu, chén bát kiểu dáng đáng xem, nhưng chất mỏng mà giòn, màu trắng xanh như trăng, rất không đẹp.

 Gần đây như lư đỉnh Văn Vương, lư di tai kích mặt thú mới nung, không kém cách làm của người lò Định, có thể dùng giả làm thật. Như đồ của Chu Đan Tuyền (thợ gốm nổi tiếng đời Minh), lúc đầu nung thì đẹp, nhưng cũng phải mài hết vẻ bóng lửa khắp mặt mới đáng chơi. Như chén hoa ngọc lan của ông tuy khéo nhưng có vẻ sa vào lối xấu, lại chóng hư hỏng (?). Lại như người nung tiếp sau Chu, làm lư hộp, lư ống, lấy các hoa văn áo giáp mắt xích, gấm cửa, vân mai rùa đan lồng làm nền, làm rất khéo nhưng không đáng thưởng ngoạn thanh nhã, chất lại kém đồ Đan Tuyền xa.

 Đời Nguyên, Bành Quân Bảo nung ở Hoắc Châu, gọi là lò Hoắc, lại gọi là lò Bành. Phỏng theo kiểu gãy eo của lò Định cổ, rất khéo. Cốt đất mịn trắng, miệng đồ đều trơn, chỉ thiếu vẻ nhuận, chất lại rất giòn, không đáng để thưởng ngoạn thật sự. Bọn môi giới thường chỉ bảo là đồ lò Định để đòi giá cao, thật đáng bật cười.

 Bàn về đồ sứ các lò〔lò Long Tuyền, lò Chương, sứ cổ, lò Cát Châu, lò Kiến, lò Quân Châu, lò Đại Thực, lò pha lê〕

 Dưới lò Định thì đến lò Long Tuyền. Đồ lò Long Tuyền đời Tống xưa, đất mịn chất mỏng, màu rất xanh như lá hành; cái đẹp thì đua sắc với lò Quan, chỉ thiếu vân rạn, cốt tía, chân sắt thôi. Kiểu có bình, cô, bình cỏ thi vuông, lư kiểu lịch, lư ống, lư nhỏ eo thắt có tai. Chậu xương bồ có cái tròn, cái tám góc, cái hình hoa quỳ, hoa ấu. Các kiểu chén rượu miệng loe (?), chậu đổ xúc xắc; mâm "băng bàn" (mâm lớn để bày đá ướp hoa quả) có kiểu trăm cạnh, có kiểu tròn lớn đường kính hai thước, ngoài ra giống kiểu chậu xương bồ. Có chậu rửa tay bụng sâu vành đơn, có cối nghiền thuốc lớn, có bình hồ lô, có vò rượu, có bình thuốc lớn nhỏ, trên có hoa văn nổi, rất tinh. Có đôn ngồi cao hình trống, có lư hương lớn nắp hình thú, chân nến, bình hoa, và bình lớn đặt đất cắm mai, là thứ các lò khác không có, nhưng kiểu không nhã lắm, chỉ vừa để dùng. Các thứ đồ kiểu không theo cổ, thợ cũng vụng. Tuy vậy chất đồ dày chắc, rất chịu được mài xát, không dễ "mao miệt" (tiếng nhà nghề: nứt mở ra gọi là "miệt", sứt mất một chút gọi là "mao"). Nhưng ngày xưa màu đã không giống nhau, có phân biệt phấn thanh, xanh đậm, xanh nhạt. Nay thì thượng phẩm chỉ có màu hành, còn lại đều là màu xanh dầu, kiểu dáng cũng ngày càng kém.

 Có loại dùng đất trắng làm đồ, bên ngoài phủ men xanh nhạt, ẩn lộ vệt trắng; so với kiểu Long Tuyền thì càng thấy tinh xảo nhỏ nhắn, gọi là lò Chương, đặt tên theo họ người làm.

 Có lò Cát Châu, màu tía giống lò Định, chất thô, không tốt.

 Đồ lò Kiến phần nhiều là bát chén miệng loe, màu đen mà nhuận; loại có vệt "lông thỏ" vàng (vệt men nhỏ như sợi lông thỏ) và giọt châu lớn là thật, nhưng thân rất dày, loại mỏng ít thấy.

 Có lò Đại Thực, thân bằng đồng, dùng thuốc men nung thành năm màu, có lư hương, bình hoa, hộp các loại; là hạng thấp nhất trong các lò.

 Lại như lò pha lê, xuất từ dân đảo ngoài biển, chỉ ở Quảng Đông có. Kiểu không giống nhau, tiếc không có món nào thanh nhã, chỉ bình nhỏ là có thú vị. Còn như chén rượu, hũ cao, mâm bát, chén mời rượu chân cao, không món nào đáng lấy. Màu có loại trắng quấn tơ, xanh vịt trời xanh trời, vàng viền miệng, ba loại đều đáng xem, nhưng không bền, không phải đồ quý để thưởng ngoạn.

 Lò Quân Châu có màu đỏ chu sa, xanh lá hành (người đời gọi là xanh vẹt), tía vỏ cà. Đỏ như phấn son, xanh như lá hành, tía như mực đen. Ba màu ấy thuần, không chút biến lộ, là thượng phẩm. Đáy có một hai chữ số làm dấu. Màu gan lợn, đỏ trong lửa, xanh lục lẫn lộn như màu nước dãi rủ, đều là do ba màu trên nung chưa đủ lửa, chứ chẳng phải riêng có màu ấy. Người đời liền đặt tên là nước mũi dãi, gan lợn, thật đáng cười. Lò này chỉ có chậu trồng xương bồ là rất đẹp. Những thứ khác như đôn ngồi, lư, hộp, bình vuông, hũ, đều lấy bùn cát vàng làm phôi, nên chất thô dày không tốt, đồ lặt vặt người ta phần nhiều không chuộng. Gần đây nung mới kiểu lò này, đều lấy đất cát Nghi Hưng làm cốt, men hơi giống, kiểu cũng có cái đẹp, nhưng không bền, đều không đáng lấy.

 Bàn về đồ sứ Nhiêu Châu lò mới và lò cũ

 Đồ sứ Nhiêu Châu (vùng Cảnh Đức Trấn) thời xưa, loại dâng vua dùng, thân mỏng mà nhuận, men trắng hoa xanh, so với lò Định hơi kém. Đồ nung đời Nguyên chân nhỏ in hoa, trong có chữ "Khu phủ" (tức Khu mật viện, cơ quan quân sự tối cao đời Nguyên, nơi đặt làm), giá cao mà khó kiếm.

 Như đời Vĩnh Lạc triều Minh ta làm "chén áp thủ" (chén cầm vừa khít lòng bàn tay), miệng phẳng eo gãy, chân để mộc đáy trơn, giữa lòng vẽ đôi sư tử vờn quả cầu, trong quả cầu viết bốn chữ triện "Vĩnh Lạc niên chế" (làm năm Vĩnh Lạc), nhỏ như hạt gạo, là thượng phẩm; lòng vẽ uyên ương là kế; lòng vẽ hoa lại kém hơn nữa. Ngoài chén vẽ hoa lam (vẽ màu xanh coban dưới men) màu xanh đậm, kiểu dáng tinh xảo, truyền dùng được lâu, giá cũng rất cao. Như đồ phỏng theo gần đây thì kiểu dáng thô dày, đáy và chân có vết lửa, chỉ hơi giống hình dáng, chẳng có gì đáng xem.

 Đời Tuyên Đức làm chén có quai vẽ cá đỏ, lấy hồng ngọc phương Tây tán bột vẽ hình cá, từ trong cốt nung nổi lên, ánh báu đỏ tươi chói mắt. Cái nào màu tía đen là do lửa không đúng, có vẻ kém hơn. Đồ hoa lam như chén trà có quai vẽ rồng, tùng, mai, chén rượu có quai vẽ người, thú biển, ấm nhỏ màu chu sa, bát lớn, màu đỏ như mặt trời, viền miệng trắng. Lại như ấm "lỗ" (?) nhỏ nắp chụp quai hình đốt tre, những thứ này từ xưa chưa có. Ngoài ra còn nhiều thứ dùng hay, chỉ đồ nhỏ khéo là đẹp nhất, vẽ không cẩu thả. Còn lư, bình, mâm, đĩa thì nhiều nhất, kiểu như đồ thường. Như hũ dẹt nắp chụp, tôn hoa miệng loe, hũ ống ngâm mật thì rất đẹp, phần nhiều nung màu ngũ sắc.

 Ngoài ra như bát trắng trong lòng có chữ "đàn", gọi là "chén đàn", chất mịn liệu dày, kiểu đẹp dùng tốt, thật là đồ quý trong thư phòng. Lại có chén trà trắng mịn, hơi thấp hơn chén đàn, bụng vò đáy nồi chân chỉ, bóng như ngọc, trong có hoa rồng phượng chìm rất nhỏ, đáy có hiệu chìm "Đại Minh Tuyên Đức niên chế" (làm năm Tuyên Đức đời Đại Minh), vân vỏ quýt ẩn hiện nổi lên; dù sứ lò Định sao sánh được, thật là tuyệt phẩm một đời, tiếc là bên ngoài ít thấy.

 Lại như đôn ngồi đẹp: có loại chạm thủng hoa văn, tô năm màu, rực như gấm mây; có loại tô đặc năm màu vào hoa văn, rực rỡ chói mắt; hai loại đều nền xanh đậm. Có loại nền lam tô vẽ năm màu, như chạm hoa trên đá thạch thanh; có loại hoa lam nền trắng; có loại vân rạn băng. Đủ kiểu đủ dạng, có vẻ các đời trước chưa từng có.

 Thượng phẩm của lò Thành (đồ đời Thành Hóa) không gì hơn chén có quai bụng dẹt miệng loe vẽ nho năm màu, kiểu đẹp hơn chén Tuyên Đức nhiều. Kế đến như chén mời rượu vẽ cỏ côn trùng và gà mẹ gà con, chén rượu vẽ người và hạt sen, chén nông vẽ năm món cúng, chén nhỏ vẽ cỏ côn trùng, chén rượu hoa lam mỏng như giấy, đĩa nhỏ gác đũa năm màu, hộp hương, các kiểu hũ nhỏ, đều tinh xảo dễ ưa. Ý tôi cho rằng hoa lam lò Thành không bằng lò Tuyên, còn năm màu thì đời vua Tuyên Tông (Tuyên Đức) không bằng đời vua Hiến Tông (Thành Hóa). Màu xanh lò Tuyên là "Tô bột nê thanh" (bột màu xanh coban nhập từ nước ngoài theo đường biển), về sau dùng hết, đến lò Thành thì đều là màu xanh thường. Năm màu lò Tuyên đậm dày chồng chất, nên không đẹp lắm. Còn năm màu lò Thành dùng màu nhạt, rất có ý vị tranh vẽ. Lời bình của tôi như vậy hẳn là xác đáng chăng!

 Hai lò hoa lam và năm màu đời vua Thế Tông (tức Gia Tĩnh), làm đủ các thứ đồ. Khốn nỗi đất Nhiêu Châu đào xuống càng ngày càng xấu, so với hai lò thời trước thì đời sau không bằng đời trước. Có bát trắng nhỏ, trong nung chữ "trà", chữ "tửu", chữ "táo thang" (nước táo), "khương thang" (nước gừng), là đồ dùng trong đàn chay cúng kinh lục (lễ đàn tế của Đạo giáo) của vua Thế Tông, cũng gọi là chén đàn, kiểu dáng và chất liệu kém xa đời Mậu Lăng (lăng của vua Hiến Tông, chỉ đời Thành Hóa). Đồ lò Gia Tĩnh như chén dẹt miệng khánh, lòng giữa phồng như bánh bao, chân tròn, ngoài nung cá ba màu, và hộp hoa nhỏ màu đỏ chì, to bằng đồng tiền, hai thứ này cũng được đời quý. Hộp nhỏ hoa xanh vẽ đẹp, về sau e lò nhà nước không có được thứ này nữa, ai có thì nên quý.

 Bàn về việc cất giữ sách

 Cao tử nói: Cất giữ sách để giúp hiểu rộng biết nhiều, là việc quan trọng bậc nhất trong đời người đàn ông. Trong đó có hai điều: nhà nghèo thì không có tiền để chứa sách; nhà giàu thì tính không thích thấy sách. Cho nên người xưa vì nghèo, ngày ngày đến hiệu sách hay nhà hàng xóm để đọc thì có; còn tìm người giàu mà ham học thì chưa thấy nhiều. Dù có người giàu mà thích sách, lại không thích đọc, chỉ cốt có bản tốt, bọc gấm lụa, đặt trong phòng sang để làm đẹp mắt, bụi bám dày cả tấc, quanh năm không gặp mặt chủ một lần, sách sao mà nhàn thế? Than ôi, được như vậy vẫn còn hơn kẻ không thích thấy sách.

 Người chứa sách không kể sách đẹp xấu, chỉ muốn tìm cái lạ, kiếm cái ẩn, được thấy điều bí ẩn trong một lời một luận của người xưa, để mở rộng lòng mình những điều chưa biết chưa nghe; đến nỗi ham đến trong mộng, tìm hỏi khắp gần xa. Từ kinh, sách, chư tử, sử, bách gia cửu lưu (các trường phái học thuật), thơ văn, truyện ký, sách dã sử tạp ghi, kinh điển của hai nhà Phật, Lão, không gì không thu nhận. Cho nên Thường Cảnh (người đời Bắc Ngụy nổi tiếng mê sách) say sách, mỗi lần thấy sách mới lạ, không kể giá đắt rẻ, quyết phải có được, cái thích của ông cũng chuyên vậy. Cho nên chứa sách đầy nhà, xếp theo loại chia theo môn, có lúc mở hộp trải lên án, khiến ngày dài đêm khuya chìm đắm nghiền ngẫm, phảng phất như đối mặt trò chuyện với thánh hiền, nghìn xưa vui lòng sướng mắt, niềm vui nào hơn? Người xưa nói "mở sách là có ích", há lừa ta đâu? Không học thì không có tài, thật đáng hổ thẹn.

 Lại như sách khắc đời Tống, Nguyên, khắc ván không cẩu thả, hiệu đính không sai, nét chữ béo gầy có phép, in rõ ràng. Huống chi có nhiều sách lạ, người sau chưa khắc lại, tiếc là không thấy nhiều. Sách nhà Phật và sách thầy thuốc thì hai loại này càng nhiều. Nhưng phương thuốc sai một chữ thì tai hại không nhỏ, cho nên lấy bản khắc đời Tống là tốt. Các danh gia trong thiên hạ xếp thứ bậc sách để định giá nặng nhẹ: như "Phần Điển" (Tam phần Ngũ điển, những sách cổ nhất tương truyền thời thượng cổ), Lục kinh (sáu bộ kinh của Nho gia), "Ly Tao", "Quốc ngữ", "Sử ký", "Hán thư", "Văn tuyển" là nhất; thơ của bách gia là kế; văn tập và sách của Đạo, Phật lại kế sau nữa.

 Sách người Tống: giấy chắc mà nét khắc mềm, nét chữ như viết tay, khung dùng viền đơn, thường có chữ kiêng húy (chữ trùng tên vua phải viết thiếu nét hoặc đổi chữ), mực dùng loãng nhạt, dù bị ướt nước, khô rồi cũng không loang vết; mở sách ra có một mùi thơm sách, tự có hương vị lạ. Sách khắc đời Nguyên phỏng theo viền đơn đời Tống, nét chữ không phân to nhỏ, so với viền Tống thì rộng hơn một đường, giấy xốp mà nét khắc cứng, mực dùng đục bẩn, trong không có chữ kiêng húy, mở sách ra không có chút mùi vị gì. Có loại in trên mặt sau giấy công văn bỏ thì càng xấu.

 Sách khắc bản Tống lấy giấy tre lót sống là tốt; còn giấy kén tằm, giấy trắng như ngỗng trời, giấy mây vốn đẹp nhưng còn sót lại không nhiều. Nếu sách Tống mà dán bồi thì không tốt. Tôi thấy bộ "Hán thư" bản khắc lớn đời Tống, không chỉ giấy trong chắc trắng, mà mỗi tập dùng mấy tờ giấy Trừng Tâm Đường (loại giấy quý bậc nhất làm từ đời Nam Đường) làm tờ lót, nay về đất Ngô, thật không thể có được.

 Lại như ván khắc đời Tống còn lại đến đời Nguyên mới in, hoặc đời Nguyên khắc bổ chỗ thiếu, người đời coi là "Tống khắc Nguyên bản". Ván còn đến đầu triều ta, hoặc đầu triều ta khắc bổ chỗ thiếu, người ta cũng coi là bản khắc đời Nguyên. Nhưng lấy Nguyên bổ Tống thì khác nhau chưa dễ phân biệt; lấy đầu triều ta bổ Nguyên thì trong có chỗ viền đơn viền kép khác nhau, nét khắc cũng khác hẳn, cần gì tranh cãi? Như sách khắc của Thận Độc Trai (nhà khắc in sách tư nhân nổi tiếng) đầu triều ta cũng có vẻ tinh đẹp.

 Gần đây người làm giả sách bản Tống thì thần diệu khó lường. Đem sách mới khắc theo mẫu bản Tống, chép riêng trên giấy tre dày chắc hơi vàng, hoặc dùng giấy kén đất Xuyên (Tứ Xuyên), hoặc dùng giấy bông mành vuông dùng bồi quạt, hoặc dùng giấy "hài nhi bạch lộc", cuộn tròn lại dùng chày gõ nhè nhẹ khắp lượt, gọi là "quát", lấy mực ngâm cho hết mùi hôi rồi in. Hoặc đem ván mới khắc làm sứt một hai chỗ quan trọng, hoặc làm ẩm mốc hai năm tờ, rách nát rồi vá lại. Hoặc khắc sửa một hai bài tựa và niên hiệu ở đầu sách. Hoặc dán đè lên tên người nay chú giải, khắc in để trống, rồi khắc riêng ấn nhỏ, lấy tên người Tống điền vào hai đầu. Ở các góc thì làm sứt mẻ, dùng đá cát mài đi một góc. Hoặc làm một hai vết khuyết, dùng lửa đèn đốt xơ giấy, rồi dùng khói cỏ hun vàng, giống hệt dấu vết hư hỏng cũ của người xưa. Hoặc để trong thùng gạo có mọt, cho mọt ăn thành lỗ thủng. Hoặc lấy dây sắt nung đỏ dùi vào tập sách, làm thành lỗ quanh co, một hai chỗ ngoằn ngoèo, đủ thứ khác với sách mới. Rồi dùng giấy lót, bọc vỏ hộp bằng lụa gấm, cầm vào tay nặng chắc, bóng mịn đáng xem, lúc đầu không giống sách bây giờ chút nào, để lừa người mua. Hoặc kết bè đầu cơ, sai người nói trước rằng đó là sách của một nhà thế gia họ nọ để lại. Trăm mưu nghìn kế lừa người, không thể dò được; phần nhiều lẫn vào sách của danh gia, người sưu tầm phải có con mắt tinh tường mà phân biệt.
 Bàn về bia và thiếp các đời

 Cao tử (tức tác giả, Cao Liêm) nói: Người xưa bàn về thư pháp (phép viết chữ đẹp) kể ra ba mươi sáu loại chữ. Đường Huyền Độ lại bàn có mười thể. Vi Tích soạn sách về chữ, xếp thành năm mươi sáu loại. Nhà sư Mộng Anh lại làm ra mười tám thể. Sao các lối chữ lại rối rắm nhiều đến thế? Đó là do những người hiếu kỳ dẫn lời đồn đại, moi móc chuyện quái lạ, thêm suy đoán riêng rồi gán ghép, đặt ra tên gọi, mà bên trong phần nhiều trùng lặp.

 Người nay học chữ, chỉ cần giỏi và tinh thông mấy lối sau là đủ, cần gì tìm nhiều:
- triện thư lớn và nhỏ (đại triện, tiểu triện: lối chữ cổ đời Chu, Tần, nét tròn đều);
- bát phân lệ thư (lối chữ lệ đời Hán, nét ngang loe ra hai bên như hình chữ "bát");
- thảo thư (chữ viết nhanh, các nét liền nhau);
- khải thư (chữ chân phương, ngay ngắn);
- hành thư (lối nửa chân nửa thảo).

Vả lại, phép viết của các thể kia lưu truyền ở đời rất ít. Dù muốn viết giỏi cũng không có mẫu để phỏng theo. Phỏng mà không có phép tắc thì thành tự bịa, chỉ khiến người thạo nghề chê cười.

 Phàm các thiếp (tập chữ mẫu của các danh gia, khắc vào đá hoặc gỗ rồi in ra giấy cho người học) đều lấy gốc từ "Thuần Hóa các thiếp" (bộ thiếp do Tống Thái Tông sai khắc năm Thuần Hóa, khoảng năm 992, cất ở Bí các trong cung). Mà "Các thiếp" thì lại dựa vào bia khắc các đời Tần, Hán, Tấn, Đường, nên có bản đá gốc; các bản khắc lại chỉ để xem cho tiện. Ngoài "Các thiếp" ra, còn có:

 "Giáng thiếp": Phan Tư Đán đời Tống lấy "Thuần Hóa thiếp" thêm các thiếp khác vào, khắc phỏng ở Giáng Châu (thuộc Sơn Tây), cả thảy hai mươi quyển. Dùng giấy phương Bắc, mực phương Bắc, rất có thần thái. Thiếp này cao hơn "Thuần Hóa" hai chữ (?).

 "Đàm thiếp": Trong năm Khánh Lịch, nhà sư Hi Bạch khắc phỏng lại ở Đàm Châu. Phong vận hòa nhã, nét chữ đầy đặn cân đối, dáng thế đều tròn trịa, nhưng khá thiếu cái khí sắc gọn, cứng cáp.

 "Bí các tục thiếp": Trong năm Nguyên Hựu, Tống Triết Tông ngoài "Thuần Hóa thiếp" còn cho khắc thêm các thiếp khác ở Bí các (kho sách trong cung), gọi là "Tục thiếp" (thiếp nối thêm).

 "Thuần Hóa tổ thạch khắc": Hậu chủ (Lý Hậu chủ nhà Nam Đường) sai Từ Huyễn lấy các pháp thiếp (thiếp chữ mẫu) mình cất giữ khắc vào đá, gọi là "Thăng Nguyên thiếp". Vì có trước "Thuần Hóa" nên gọi là bản khắc tổ (bản gốc).

 "Thái Thanh lâu thiếp": Trong năm Đại Quan, Tống Huy Tông khảo xét "Thuần Hóa thiếp", chọn mấy thiếp, khắc lại ở dưới lầu Thái Thanh. Bản mẫu do Thái Kinh viết phỏng, tùy tiện cẩu thả, bút lệch tay buông, không còn ý vị xưa. Nhờ thợ khắc tinh xảo nên vẫn hơn các thiếp khác.

 "Thuần Hy bí các tục thiếp": Tống Hiếu Tông cho khắc ở trong cung cấm (?). Hai bộ Tục thiếp không chênh nhau mấy. Công phu tinh tế, nét béo mà nhiều cốt cứng, nhưng lại mắc lỗi thô nên ít phong vận.

 "Hí Ngư đường thiếp": Trong năm Nguyên Hựu, Lưu Thứ Trang lấy "Thuần Hóa thiếp", bỏ phần đề chữ triện và năm tháng, thêm lời giải đọc chữ, khắc phỏng ở công đường Lâm Giang. Trong các bản khắc lại, bản này khá có cốt cách. Bản rập (bản in ra bằng cách áp giấy lên mặt đá khắc rồi đánh mực lên) mực nhạt càng đẹp.

 "Tinh Phượng lâu thiếp": Triệu Ngạn Ước khắc ở Nam Khang; Tào Sĩ Miện khắc phỏng lại vào thời Nam Tống. Bản Triệu khắc tinh xảo, không cẩu thả. Bản Tào khắc thanh mà không đậm đà, kém "Thái Thanh lâu thiếp" một bậc.

 "Bảo Tấn trai thiếp": Trong năm Thiệu Hưng, Tào Chi Cách khắc ở trường học châu Vô Vi. Trong các thiếp, đây là hạng thấp nhất. Mễ Nguyên Chương (Mễ Phất, nhà thư pháp đời Tống) lại nói: "Bảy thiếp của Hi Chi có cái khí như mây khói cuộn mở, bay động."

 "Bách nhất thiếp": Vương Mạn Khánh đời Tống khắc. Ý bút thanh mà mạnh, rất có thú vị, nhưng thợ khắc không tinh.

 "Lợi Châu thiếp": Trong năm Khánh Nguyên đời Tống, Lưu Thứ Trang khắc lại ở Ích Xương. Chữ ở phần giải đọc hơi lớn.

 "Kiềm Giang thiếp": Tần Tử Minh đời Tống khắc ở Trường Sa, đem vào Kiềm Giang. Đó chính là "Tăng Bảo Nguyệt cổ thiếp", mười quyển.

 "Đông khố thiếp": Đời truyền rằng họ Phan đem bộ thiếp bản đá hai mươi quyển chia làm hai. Kho công Giáng Châu được mười quyển đầu; quan thái thú Giáng Châu khắc lại mười quyển sau cho đủ bộ. Đến binh lửa năm Tĩnh Khang thì mất cả. Nước Kim lại khắc lại, nhưng kém xa như trời với vực.

 "Vũ Lăng thiếp": So với các thiếp khác thì phần thêm vào nhiều nhất. Trong đó có "Hoàng Đình kinh" mà các bản khác không có. Rộng mà không tinh, thật chẳng có gì đáng lấy.

 "Tứ Thư đường thiếp": Tống Tuyên công Thụ (?) khắc ở Sơn Dương. Có các văn khắc trên chuông, đỉnh cổ tuyệt diệu, nhưng thiếp của Nhị Vương (Vương Hi Chi và con là Vương Hiến Chi) đều không tinh. Đá nay không còn.

 "Một trăm mười bảy loại Lan Đình thiếp" (các bản rập bài "Lan Đình tự" của Vương Hi Chi): Do kho trong cung vua Tống Lý Tông cất giữ, bồi dán thành mười tập, là của báu hiếm có trên đời.

 "Giáp Tú đường thiếp": Họ Lý ở Lư Giang đời Tống khắc. Phần trước có chữ của Vương (Hi Chi) và Nhan (Chân Khanh) (?), phần nhiều là những bản các thiếp khác chưa có; phần sau cũng có nhiều chữ người Tống. Nay ở Ngô Trung (vùng Tô Châu) có bản khắc phỏng lại, cũng đáng xem.

 "Nhị Vương thiếp": Quan Đề cử (chức quan coi một việc chuyên môn) họ Hứa đời Tống khắc ở Lâm Giang, khắc phỏng rất tinh.

 "Quần Ngọc đường thiếp": Hàn Thác Trụ đời Tống khắc. Chép di tích các đời trước nhiều nhất, phía sau có chữ người Tống.

 "Thái Châu thiếp": Thái Châu khắc phỏng lại mười quyển đầu của "Giáng thiếp". Hơn cả bản Lâm Giang lẫn "Đàm thiếp".

 "Bành Châu thiếp": Khắc lại pháp thiếp các đời, không được tinh thần rực rỡ lắm; giấy giống giấy phương Bắc.

 "Đỉnh thiếp": Đá cứng mà thợ khắc không tinh; tuy rộng mà không có ý vị xưa.

 "Chung đỉnh thiếp": Tiết Thượng Công đời Tống biên soạn các bài minh (chữ khắc) trên đồ đồng cổ như chuông, đỉnh, dữu (bình đựng rượu), di (đồ thờ), thành hai mươi quyển, khắc ở kho phủ Cửu Giang. Mô phỏng rất khéo, rất có ý vị xưa. Nay phần nhiều chép đại cho tiện thành mười quyển để bán cho người (?).

 "Tứ thanh lệ vận" (sách chữ lệ xếp theo bốn thanh): Chữ viết rất khéo, hơi có vẻ mềm mại duyên dáng. Tương truyền đá khắc ở Lưu Cầu; cách rập và màu giấy rất đẹp.

 "Ngọc Lân đường thiếp": Ngô Cư đời Tống khắc phỏng. Đậm mà không tinh, xen lẫn nhiều bút pháp của nhà họ Mễ.

 Các thiếp kể trên nay còn chẳng được một hai phần mười. Trong các bản khắc lại của "Các thiếp", bản Tuyền Châu là tốt, nhưng bản rập đời Tống của "Tuyền thiếp" cũng không thể có được nữa. So với bản khắc hiện nay ở Tuyền Châu thì đâu chỉ cách nhau như trời với vực?

 Lại như bản "Các thiếp" khắc phỏng ở Đông Thư đường của phủ Chu vương, có thêm bài "Lan Đình tự" và chữ người Tống, còn có nhã thú. Gần đây có người khắc lại bản ấy, nhưng kém bản phủ Chu xa lắm. Ngoài ra như "Trạc Cẩm đường thiếp" mười quyển thì cách rập và tay khắc không tốt. "Bảo Hiền đường thiếp" mười hai quyển khắc phỏng cũng khéo, nhưng không vừa lòng mọi người.

 Gần đây, bản "Các thiếp" do họ Phan, họ Cố ở Ngô Trung khắc tốt hơn các bản đương thời. Người Ngô lại khắc phỏng lại, đến mức giống như thật. Lại thấy bản "Các thiếp" mới khắc ở Nam Đô (Nam Kinh), giới buôn sách khen là tốt. Gần đây lại có bản khắc lại, rối tạp vô cùng.

 Năm trước tôi từng thấy bọn khách buôn sách như Thư Bá Minh khắc lại một bộ "Các thiếp", hết sức tinh đẹp, chỉ thiếu vẻ tự nhiên vì cố cho thật giống. Tiếc là họ chỉ rập vài tập rồi hủy bản khắc. Họ dùng giấy cũ, rập theo lối "cánh ve" (đánh mực thật nhạt và mỏng, chữ hiện lờ mờ như cánh ve), giả làm "Các thiếp" đời Tống, mỗi tập bán được trăm lạng vàng; dù là nhà giám thưởng lớn cũng mắc mưu. Họ hủy bản khắc là để không ai chỉ ra được đó là đồ mới, cũng không còn dấu vết gì để đối chiếu.

 Lại thấy một bộ thiếp không biết khắc ở đâu, cách biên xếp có vẻ rất hợp lý:
- thiếp của các đế vương gom làm một tập;
- chữ triện cổ của Tuyên Ni (Khổng Tử) đặt đầu phần chữ mẫu của danh thần các đời;
- Vương Thản Chi, Vương Ngưng Chi, Trí Vĩnh và những người họ Vương trong quyển năm được xếp sau thiếp của Hiến Chi.

Đó là điều các thiếp khác chưa có.

 Bia khắc xưa nay lưu truyền khắp trong nước đâu chỉ nghìn vạn. Sách "Cách cổ yếu luận" (sách giám định đồ cổ của Tào Chiêu đời Minh) liệt kê bia khắc ở hai kinh đô và mười ba tỉnh mà cho là rộng, xem ra cũng còn hẹp. Trước đây tôi đến đất Yên (vùng Bắc Kinh), thường cùng các vị Vương Lân Châu, Lương Phù Sơn chung nhau rập các bia khắc ở Tây Sơn và quanh kinh thành. Tính phần tôi có được, lớn nhỏ ước hai ba trăm loại, mà vẫn bảo là chưa hết. Ngay cả bảy quyển kinh "Pháp Hoa" cũng đều có bia khắc. Lấy đó mà tính thì khắp thiên hạ đâu đếm xuể?

 Chúng ta học chữ nên thu gom đủ các bia văn của danh gia mọi thể từ thời thượng cổ còn lại, để sẵn mở xem. Hãy tìm hình thế, cách xoay nghiêng, cấu trúc của chữ:
- như chim bay thú chạy, như gió mây chuyển dời;
- như bốn mùa thay đổi, như trời đất lên xuống;
- sắc như dao giáo, mạnh như cung tên;
- nét chấm, nét hất như núi lở mưa rào, mà nét mảnh nhẹ thì như khói sương, như sợi tơ bay.

Khiến trong lòng rộng lớn, ngang dọc đều có hình tượng, thì việc học mới không bị bó trong thành tựu nhỏ, và chữ viết mới có thể nổi danh ở đương thời. Tôi chép ra đây các bia khắc được sách "Thư phổ" xếp vào hạng thần phẩm (bậc cao nhất, đạt mức thần diệu), diệu phẩm (bậc thứ hai, khéo léo tuyệt vời) và của các danh gia các đời, để tiện tra khảo.

 "Thảo thư yếu lĩnh" (năm quyển, gom chữ thảo đời Tấn, làm mẫu cho người mới học). "Thảo vận" (ba loại, mỗi loại năm quyển, khắc đời Tống, Nguyên; Ngô Trung có khắc phỏng lại).

 Bia thiếp đời Chu, Tần, Hán

 Bia Thái Sơn đời Tần (chữ triện của Lý Tư). Văn khắc trống đá đời Chu (chữ triện của Sử Trứu).

 Bia núi Dịch. Bia núi Cù.

 Thiếp chữ thảo của Hán Chương Đế. "Tần thệ trớ Sở văn" (bài văn nước Tần thề nguyền rủa nước Sở).

 Bia Hạ Thừa của Thái Ung. Bia Quách Hữu Đạo.

 Bia núi Cửu Nghi. Thạch kinh (kinh sách khắc trên đá) chữ lệ.

 Bia mộ Biên Thiều. Chữ bát phân của Sư Nghi Quan.

 Bia Tiên nhân Đường quân. Bia miếu Trương công.

 Bia ghi việc quan huyện họ Hàn sửa đồ thờ ở miếu Khổng Tử. Bia "tỉnh âm" (?) của Lưu Diệu.

 Bia đền thờ mẹ vua Nghiêu. Bia Bắc Nhạc.

 Bia Hoa Sơn chữ lệ của Quách Hương Sát. Văn bia mộ Trương Bình Tử (tức Trương Hành) (chữ của Thôi Tử Ngọc).

 Bia thiếp đời Ngụy

 Biểu mừng thắng trận của Chung Nguyên Thường (tức Chung Do). Bia Thái hưởng.

 "Văn Hoàng ai sách văn" (bài văn điếu vua khắc trên thẻ). Bia Thụ thiện (ghi việc nhận ngôi được nhường).

 Bia Hoa Nhạc của Lưu Huyền Châu. Bia Thượng tôn hiệu (ghi việc dâng tôn hiệu).

 Bia thiếp nước Ngô

 Hai bia Diên Lăng Quý Tử của Vương Tăng Thứ. Bia Quốc Sơn nước Ngô.

 Bia thiếp đời Tấn

 "Lan Đình ký" của Vương Hữu Quân (Vương Hi Chi, từng làm Hữu quân tướng quân). "Bút trận đồ".

 "Hoàng Đình kinh". "Kim Cương kinh" (nhà sư Hoài Nhân gom chữ hành thư của Hữu Quân).

 "Nhạc Nghị luận". "Tâm kinh" chữ thảo.

 "Thánh giáo tự" gom chữ họ Vương. Bia Chu phủ quân.

 Văn tế cáo Bắc Nhạc. "Đông Phương Sóc tụng".

 Thơ hoa mẫu đơn gom chữ Hữu Quân. "Lạc thần phú" (chữ hơi lớn hơn bản của Đại Lệnh, tức Vương Hiến Chi).

 "Cáo mộ văn". "Lan Đình" chữ đại thảo (e không phải bút tích thật).

 Bia nhà miếu Phu Tử (Khổng Tử) sửa lại ở Giáng Châu, gom chữ Hữu Quân.

 Bia họ Bùi (?). Bia chùa Nhiếp Sơn gom chữ Hữu Quân (do Trí Vĩnh gom).

 Bia chùa Hưng Phúc gom chữ. "Tuyên Thị thiếp" viết phỏng theo Chung Do.

 Văn bia mộ tướng quân Bình Tây. Bia Lương Tư Sở gom chữ Hữu Quân.

 Bia Cải Cao lâu. Bia Dương Thừa Nguyên (gom chữ của Hi Chi, Âu Dương Tuân, Chử Toại Lương và những người khác).

 Cột kinh Đà-la-ni (cột đá khắc thần chú nhà Phật) của Vương Hoán Chi. Bia núi Hiện của Dương Hỗ.

 Bia Bao phủ quân. Bia ba cửa chùa Kiến Phúc gom chữ Hữu Quân.

 Bia thiếp các đời Tống, Tề, Lương, Trần (các triều phương Nam)

 Bia thần đạo (bia dựng trên đường dẫn vào lăng mộ) của Tống Văn Đế. Bia Kim Đình quán của Nghê Quế đời Tề.

 Bia chữ lệ chùa Nam Dương đời Tề. Bia Mao Quân đời Lương (chữ Trương Trạch).

 "Ế hạc minh" (bài minh khắc khi chôn con hạc) của Đào Hoằng Cảnh đời Lương. Bia Đọa lệ (bia rơi nước mắt) của Lưu Linh Chính.

 Bia thiếp các đời Ngụy, Tề, Chu (các triều phương Bắc)

 "Giáo giới kinh" của Bùi Tư Thuận đời Ngụy. Bia núi Mông chữ bát phân của Vương Tư Thành đời Bắc Tề.

 Bia Đường Cảnh, quan Đại tông bá (quan coi lễ nghi) đời Hậu Chu (chữ Âu Dương Tuân).

 "Xuất sư tụng" chữ chương thảo (lối chữ thảo cổ đời Hán, còn giữ nét hất của chữ lệ) của Tiêu Tử Vân. "Thiên Trụ sơn minh".

 Bia thiếp đời Tùy

 Bia Chu Xưởng (?), chữ Tiết Đạo Hành đời Tùy. Bia chùa Long Tạng, chữ Trương Công Cẩn.

 Bài minh tháp xá-lợi (tháp chứa di cốt Phật) chùa Thượng Phương, chữ Ngụy Viện.

 Bia miếu vua Vũ, chữ Sử Lăng. Bia Âm Thánh đạo tràng, chữ Ngu Thế Nam.

 "Lan Đình ký" khắc năm Khai Hoàng thứ ba (tuyệt hơn các bản khác).

 Bia thiếp đời Đường

 Bia Ngụy Trưng, chữ Đường Thái Tông. Bia Lý Tư Huấn, chữ Lý Ung.

 Bia Vân Huy tướng quân. Bia Lư phủ quân.

 "Thiên tự văn" (bài văn một nghìn chữ không trùng nhau, thường dùng làm mẫu tập viết) chữ chân và chữ thảo của sư Trí Vĩnh. Kinh Đà-la-ni.

 Mười tám thể chữ của Huyền Độ. "Thiên tự văn" của sư Á Thê.

 Bia Tiên thị lang, chữ triện Lý Dương Băng. "Thiên tự văn" chữ thảo Trương Húc.

 "Lang quan thiếp". Ba loại "Thiên tự văn" chữ thảo của sư Hoài Tố.

 "Nhập thị thi". "Tự tự thiếp".

 "Thánh mẫu thiếp". "Tâm kinh".

 Hai thiếp "Tàng Chân" và "Luật công". "Trung thần tượng tán" (lời khen dưới tranh các trung thần) của Chử Hà Nam (tức Chử Toại Lương).

 Bài minh tháp Bảo Đàm, chữ Ngu Thế Nam. Bia miếu Phu Tử.

 "Phá tà luận". Bia chùa Long Tạng.

 "Văn Hoàng ai sách", chữ Chử Toại Lương. "Lan Đình" viết phỏng, "Khô thụ thiếp".

 "Thánh giáo tự" viết phỏng. Mộ biểu Thái hiếu tử.

 "Âm phù kinh" chữ tiểu khải (chữ chân cỡ nhỏ). "Âm phù kinh" chữ thảo.

 "Độ nhân kinh" chữ tiểu khải. Bia Tử Dương quán.

 "Thiên tự văn" chữ chân và chữ thảo. "Long mã đồ tán" của Ngu Thế Nam.

 "Tuyệt giao thư" của Lý Hoài Lâm. "Thiên tự văn" chữ lệ của Sử Duy Tắc.

 "Thập bát học sĩ tượng tán" (lời khen tranh mười tám học sĩ) chữ lệ của Vu Chí Ninh.

 Bia Thăng tiên thái tử của Tiết Tắc. Bia Nguyên Thứ Sơn của Nhan Chân Khanh.

 Bia khắc vào vách núi. "Trung hưng tụng".

 Bia miếu Bắc Nhạc. "Thiên tự văn" chữ thảo.

 "Giới đàn ký". Bia Lý Hàm Quang.

 "Tế bá văn". Thơ năm chữ (của Viên Tịch thượng nhân).

 "Ma Cô tiên đàn ký". Bản thảo "Tranh tọa thiếp".

 Bia gia miếu. "Đông Phương Sóc họa tán".

 Bia chùa Đa Bảo. Bia ao Phóng sinh.

 "Can lộc tự thiếp". Bia mộ Trần phu nhân, mẹ họ Nhan.

 "Âm phù kinh" của Lý Bắc Hải (tức Lý Ung). Bia cây Sa-la.

 Bia Tào Nga. Bia núi Tần Vọng.

 Bia Tang Hoài Tí (?). Bia chùa Nhạc Lộc.

 Bia chùa Khai Nguyên. "Giáo hưng tụng" chữ triện của Lý Mộng Chinh.

 Bia chùa Hóa Độ của Âu Dương Suất Canh (Âu Dương Tuân, từng giữ chức Suất canh lệnh). "Cửu Thành cung Lễ tuyền minh".

 Bia Hoàng Phủ quân. Bia Ngu Cung công.

 "Tâm kinh" chữ tiểu khải. "Thiên tự văn" chữ chân.

 "Kim lan thiếp". "Bà Dương minh".

 "Mộng điện thiếp" của Âu Dương Suất Canh.

 "Bình phong thiếp" của Đường Thái Tông. Bia chùa Tiến Phúc của Hàn Trạch Mộc.

 Bia Lý Tích của Đường Thái Tông. Bia Tang Hi Thẩm chữ bát phân của Trạch Mộc.

 "Hiếu kinh" chữ lệ của Đường Huyền Tông. Bia thiền sư Đạo Nhân của Âu Dương Thông.

 "Thiên tự văn" chữ triện của Lý Dương Băng. Lời hào quẻ Khiêm (lời giải các vạch của quẻ Khiêm trong Kinh Dịch).

 Bia miếu Thành hoàng. Bài minh tháp Huyền Bí của Liễu Công Quyền.

 Bia Lý Thịnh. Bia Tiết Bình.

 "Vũ Hầu từ đường ký" (bài ký đền thờ Gia Cát Lượng). Bia Thôi Thủ Thành chữ bát phân của Huyền Độ.

 Bia công chúa Kim Tiên, chữ Đường Minh Hoàng. "Thiên tự văn" của Âu Dương Tuân.

 Bia "Tứ tuyệt" chùa Long Hưng (Lý Hoa soạn văn, Trương Tòng Thân viết chữ, Lý Dương Băng viết triện, sư Pháp Thận viết chữ trên trán bia).

 Bia "Chu phong Trung Nhạc" của Tiết Tắc. "Di giáo kinh", chữ sư Hành Đôn.

 "Thư phổ" của Tôn Quá Đình. Bài ký cung Tử Cực ở Thọ Châu, chữ Vương Duy.

 Kinh Đà-la-ni chữ lệ của Ngưu Tăng Nhụ. Bia nhà miếu Gia Cát của Liễu Công Xước.

 Bia Ích Châu của Âu Dương Thông. Bia Hùng quân sửa lại miếu Tiên sư, chữ lệ.

 "Xuất sư biểu" của Sách Tĩnh. "Nhạc Nghị luận" của Chử Toại Lương.

 "Mộ linh ký" thiền sư Bạch Hạc, chữ lệ. "Kinh Môn hành" của Lý Bắc Hải.

 "Lan Đình ký" chữ thảo của Trí Vĩnh.

 Bia thiếp đời Tống

 Bia miếu Hàn Văn công, chữ Tô Trường công (tức Tô Thức). Bia cửa miếu Tuyên (miếu Khổng Tử) của Nhiễm Tông Mẫn.

 "Mã khoán". "Túy Ông đình ký".

 "Vương lang thiếp". "Ngư chẩm quan ký".

 Bia Biểu Trung quán. "Quy khứ lai từ".

 "Kim Cương kinh". Ba mươi bài thơ vườn ao ở Dương Châu.

 Bia Địch Lương công, chữ Hoàng Phù Ông (tức Hoàng Đình Kiên). "Sở tụng thiếp".

 "Thư bình" chữ hành. "Thử quân hiên ca".

 Bài từ "Đại giang đông khứ". Thơ chiều dạo ao.

 "Chương quân biểu" của Mễ Nguyên Chương. "Thực thời ngũ quán thiếp".

 "Sơn thủy ca". "Khung Lung sơn phú".

 "Long Tỉnh ký". "Tráng hoài phú".

 "Thiên mã phú". "Thiên tự văn" chữ hành.

 "Đông viên ký", chữ Thái Đoan Minh (tức Thái Tương). "Trú cẩm đường ký".

 "Duyệt cổ đường ký". "Lệ chi phổ" (sách về quả vải).

 "Nghiêm Lăng từ đường ký". Bia miếu Tuyên sư của Bạch Tòng Củ.

 "Thiên tự văn" chữ thảo của Phong Việt (?). "Tự nguyên thiên văn" chữ triện mười tám thể của sư Mộng Anh.

 "Tục thiên văn" của Cát Cương Chính. Đào Cốc chép "Cao tăng truyện".

 "Tục thư phổ" của Khương Quỳ. "Ngưu tụng" của Phật Ấn.

 Kinh Ma-lợi-chi-thiên của Viên Chính Kỷ. Thơ "Phú quý hữu dư lạc" của Chu Hối Ông (tức Chu Hi).

 Bia thiếp đời Nguyên

 "Tiến học giải" của Tiên Vu Thái thường (tức Tiên Vu Xu). "Thiên tự văn" chữ hành.

 "Bạch thạch thiên" của Quỳ Tử Sơn. Thơ núi Thanh Phong.

 "Trúc phổ" của Tống Trọng Ôn. "Thất cơ quyền thố chí" (bài văn ghi việc tạm chôn bảy người thiếp).

 "Độ nhân kinh" chữ tiểu khải của Triệu Tùng Tuyết (tức Triệu Mạnh Phủ). "Hoàng Đình kinh".

 "Nhạc Nghị luận". "Thất quán thiếp".

 Bia Hựu Thánh quán. Mười ba lời bạt "Lan Đình".

 Bia miếu Phiên Dương quân. "Đạo đức kinh" chữ hành.

 Bia chùa Thẩm Sơn. Bia hành cung Đông Nhạc.

 "Thiên tự văn" chữ hành. "Thiên tự văn" chữ lớn.

 "Huyền Nguyên thập tử tượng tán". "Thiên tự văn" chữ chân và chữ thảo.

 "Thiên tự văn" chữ tiểu khải. "Động huyền kinh".

 "Lan Đình" viết phỏng. "Quy khứ lai từ" chữ hành.

 "Kim đan tứ bách tự". "Xuân dạ yến Đào Lý viên ký".

 "Nghĩa điền ký" của Triệu Trọng Mục. Các thiếp họ Triệu gom ở Lạc Thiện đường.

 "Trà bảng" của Tuyết Am đầu-đà (nhà sư khổ hạnh). "Âm phù kinh" chữ triện của Ngô Diễn.

 "Tứ thư" chữ triện của Vương Dực. Chín bài "Xuất tái" của Đỗ Phủ, chữ Tống Khắc.

 "Bất tự khí văn" chữ tiểu khải của Tống Toại. "Thiên tự văn" bốn thể của Chu Bá Ôn.

 "Thiên tự văn" của Ngô Chí Thuần. "Hiếu kinh" chữ tiểu khải của Nhan Huy.

 "Thiên tự văn" chữ thảo của sư Nột. "Kim Cương kinh" của Trương Tức Chi.

 Các thiếp kể trên chỉ là nói đại khái những bản đang lưu hành ở đời. Những bản tôi tận mắt thấy thì bản rập đời Tống và bản rập đời nay mỗi thứ một nửa. Trong đồ chơi lưu truyền, đồ đồng, đồ ngọc bền lâu nên còn nhiều; thư thiếp dễ hư nên còn ít. Người quý châu ngọc thì có vẻ nhiều, người quý chữ trên kim thạch (chữ khắc trên đồ đồng và bia đá) lại càng ít. Thêm binh lửa thiêu hủy, đời người đổi thay, đâu dung nổi một mảnh giấy. Bị mài mòn trong bụi bặm, may còn sót một hai thứ tản lạc trong dân gian. Người thích thì có khi không đủ sức mua; kẻ không biết thì đem đậy vò. Ấy lại là gặp phải kiếp nạn, không biết bao nhiêu tai hại.

 Như thế làm sao gom được người xưa về một nhà, cùng họ trò chuyện bằng lòng, cầm nắm bằng tay, tiếp phong thái của họ ngay trên bàn sách? Cho nên các nhà sưu tầm, giám thưởng coi sách đời Tống, thiếp đời Tống là trân phẩm bậc nhất. Người nay may được một hai món thì nên quý hơn vàng ngọc, thế mới là khéo cất giữ.

 Trước đây tôi từng được thấy cùng lúc bốn món: một bản rập "Khai Hoàng Lan Đình", cuộn tranh "Tiêu Dực lừa lấy Lan Đình" (chuyện Tiêu Dực đời Đường dùng mưu lấy bản "Lan Đình" thật từ tay nhà sư Biện Tài) của Chu Văn Củ, hai bản Định Vũ béo và gầy (bản "Lan Đình" khắc đá tìm được ở quân Định Vũ, được coi là bản tốt nhất), cùng "Ngọc chẩm Lan Đình" (bản "Lan Đình" chữ nhỏ, tương truyền khắc trên gối ngọc) của Chử Hà Nam. Tôi ngắm nghía cả ngày, thấy như bước vào hội Lan Đình, uống rượu bên dòng nước thả chén ở Sơn Âm (cuộc vui của Vương Hi Chi cùng bạn bè, thả chén rượu trôi theo dòng suối khúc khuỷu). Ruột gan trần tục nửa đời như được gột sạch, lòng và mắt bỗng sáng sủa thoải mái.

 Bàn về thiếp thật giả và phân biệt giấy mực

 Cao tử nói: Pháp thiếp thật hay giả, lúc cầm vào tay mà hơi lơ là không nhìn kỹ là không phân biệt được. Xem chuyện Tiêu Thành đời Đường làm giả thiếp cổ đưa Lý Ung xem, nói: "Đây là chữ của Hữu Quân." Lý Ung mừng rỡ nói: "Đúng là đồ thật." Tiêu Thành nói thật với Lý Ung. Ung xem lại rồi bảo: "Quả là thiếu thần thái." Đến Bắc Hải (Lý Ung, từng làm thái thú Bắc Hải) còn như vậy, huống chi người kém hơn?

 Giấy phương Nam chắc và mỏng, rất dễ rập mực. Giấy phương Bắc xốp và dày, không mấy ăn mực. Cho nên bản rập phương Bắc trông như mây mỏng lướt qua trời xanh: phương Bắc dùng mực khói thông (mực làm từ muội đốt gỗ thông), màu xanh nhạt, không pha dầu sáp, nên màu nhạt mà mặt chữ nhăn. Đó không phải lối lót lụa rập "cánh ve". Bản rập phương Nam dùng muội pha sáp, nên màu đen tuyền, mặt có ánh bóng.

 Thiếp giả ngày nay phần nhiều rập bằng mực dầu sáp. Thỉnh thoảng có kẻ bắt chước rập bằng mực khói thông, màu có vẻ xanh nhạt, nhưng gõ ép giấy vào đá quá sâu nên chữ có vết viền. Mực lại đậm nhạt không đều: chỗ đậm như mây đen sắp mưa, chỗ nhạt như cầu vồng trắng vắt ngang trời, thật thiếu nhã thú. Chỉ cốt làm cho lạ mắt để lừa người mù mờ.

 Thiếp cổ đã qua bồi dán nhiều lần, năm tháng càng xa thì chỗ mực đậm cứng như sơn sống, lại có một mùi hương lạ khó sánh, toát ra ngoài giấy mực. Lấy tay chùi lên màu mực thì không dính chút nào. Mặt giấy sáng bóng như đã được miết láng. Giấy lâu năm chất mỏng, chạm vào là giòn rách. Ở những nét nghiêng, nét gạt, chỗ ngoặt đều không có vết mực thấm loang lấn vào nét chữ. Còn bản rập mực đậm ngày nay, quẹt nhẹ ngón tay là đen cả ngón.

 Màu giấy mặt trước của thiếp cổ có vẻ cũ, vốn do người xưa vuốt ve lâu ngày mà tự nhiên ngả màu; nên mặt trước cổ mà mặt sau vẫn còn mới, vì giấy xưa chắc dày, không thấm. Bản rập giả ngày nay đại khái dùng giấy quạt đất Xuyên (Tứ Xuyên) hoặc giấy tre, lấy tro, muội lò pha nước nhuộm cho thành màu cũ, nên trong ngoài thấm suốt, hai mặt như một.

 Nếu bóc thử một góc thì tờ mỏng liền rách, tờ dày lại dai không đứt. Thiếp cổ thì ngược lại: tờ mỏng bóc ra vẫn chắc, không rách, vì đã được phết hồ nhiều lần; tờ dày lại vụn nát không nhấc lên được, vì năm tháng lâu, hồ nặng, giấy giòn. Đó đều là xét theo hình dáng bên ngoài. Nếu xét phép chữ và tay khắc, lật xem qua một lượt thì ngay bản rập đời Tống, đẹp hay xấu cũng phân biệt được; huống chi bản rập giả mà lừa được người sao?

 Tuy vậy, gần đây ở Ngô Trung có tay thợ giỏi làm thiếp cũ như sau:
- dùng giấy tre dày thô, mành chắc, đều là xeo riêng;
- rập theo lối lót lụa;
- lấy khói cỏ, bột hương, khói hương mà hun cho hơi lửa làm giòn chất giấy;
- dùng hương pha vào hồ cho có mùi như thiếp cổ.

Hoàn toàn không còn chút vẻ mới nào, cầm vào tay phần nhiều không phát hiện được. Sự khéo léo tinh xảo ấy lại có thể làm lóa mắt người xem; người giám thưởng phải có con mắt thần thông mới được.

 Khảo sự khác biệt ở các nét chữ trong "Lan Đình"

 Các điểm nhận biết như sau:
- Chữ "vĩnh" không có nét (?), chỗ đặt bút hơi gãy chuyển.
- Chữ "hòa": nét ngang dưới của bộ "khẩu" bên dưới hơi lòi ra.
- Chữ "tuế" có một chấm nằm dưới chữ "chi", bên phải chữ "qua" và chữ "khẩu" (?).
- Chữ "niên": nét dọc treo dồn lên sát đỉnh.
- Chữ "lưu": chỗ chữ "ất" bên trong thì quay bút ngay, không làm thành chấm.
- Chữ "tại": nét chữ "nhân" bên trái hất ngược lên.
- Chữ "thị": phần "sơ" bên dưới chuyển bút ba lần không đứt.
- Chân chữ "sự" phẩy xiên chứ không hất lên.
- Chữ "hân": nét bên phải của bộ "khiếm" viết theo kiểu đặt bút của chữ chương thảo, không phải nét mác.
- Chữ "bão": chữ "kỷ" bên trong đã hở miệng.
- Trong câu "diệc đại hĩ", chữ "diệc" viết bằng bốn chấm.
- Chữ "hưng" và chữ "cảm": phần bên bộ "qua" viết thẳng một nét, không phải một chấm.
- Trong câu "vị thường bất", chỗ chân hất ngược có một chỗ khuyết.
- Chữ "thù": nét hất ở chân kèm nét ngang.
- Chữ "thú": nét sóng hơi ít cuộn lên trên.

 Lấy những điều nêu trên mà xem "Lan Đình" thì e cũng không đến nỗi nhìn lầm lớn.

 Cái gọi là bản "tổn năm chữ" là bản mà năm chữ "thoan, lưu, đới, hữu, thiên" bị hư mòn.

 Trong khoảng các năm Cảnh Định, Hàm Thuần đời Tống, Giả Tự Đạo sai môn khách so sánh chỗ giống khác của các bản, chọn những chữ tinh nhất gom thành một thiếp, rồi thuê thợ giỏi Vương Dụng Hòa khắc, qua một năm mới xong. Bản này phía sau có ấn "Duyệt Sinh đường", rất đáng quý.

 Bàn về đồ ngọc cổ

 Cao tử nói: Ngọc lấy màu "vàng ngọt" (vàng tươi ấm) là hạng trên, màu "mỡ dê" (trắng ngà, béo bóng) đứng sau. Vì vàng là màu chính (màu của phương giữa), lại không dễ có; trắng là màu phụ, thỉnh thoảng vẫn có. Người nay rẻ vàng mà quý trắng là vì ít được thấy ngọc vàng. Nhưng vàng ngọt như màu hạt kê hấp là đẹp, vàng cháy là hạng dưới. Ngọc "xanh ngọt" màu như liễu non, gần đây cũng không còn.

 Tôi từng thấy một con ngựa ngọc vàng ngọt dài bốn tấc, thần khí như sống. Lại thấy những vật bằng ngọc xanh ngọt như móc đầu dê, vòng chạm con ly (rồng không sừng), vòng thông trơn (?), màu tươi đáng yêu. Tôi có được một món đồ cũ bị sứt, đem làm thành hai vật là vòng khăn Ngũ Nhạc và núm hình con cóc, rất đẹp.

 Các màu ngọc khác:
- Bích ngọc (ngọc xanh biếc): màu xanh đậm như rau chân vịt là đẹp; có chấm đen nhỏ rải rác hoặc xen màu trắng nhạt là hạng kém hơn.
- Mặc ngọc (ngọc đen): đen như sơn là đẹp; đất Tây Thục có loại đá giống nó.
- Hồng ngọc: màu như mào gà là quý.

Ba loại ngọc này đời ít thấy, ở kinh đô cũng quý trọng.
- Lục ngọc (ngọc xanh lục): giống màu bích ngọc mà hơi đậm hơn; trong màu xanh có đốm như hạt cơm là đẹp.

Ngoài bảy loại này đều không đáng lấy.

 Đời thượng cổ dùng ngọc rất trân trọng, dường như không dám khinh nhờn:
- làm khuê (tấm ngọc dài, đầu trên nhọn) để phong cho chư hầu;
- làm bích (ngọc tròn dẹt, giữa có lỗ) để tế Thiên đế;
- làm hoàng tông (ngọc vàng hình ống, ngoài vuông trong tròn) để tế thần đất;
- làm chương (ngọc hình nửa khuê) màu đỏ để lễ phương Nam;
- làm hổ (ngọc chạm hình con hổ) để lễ phương Tây;
- làm hoàng (ngọc hình nửa bích) màu đen để lễ phương Bắc.

Còn như thông, hành, song hoàng, hành nha là các miếng ngọc trong chuỗi đeo ở thắt lưng. Bổng, tất, lộc lô là ngọc trang sức của kiếm (gắn ở miệng bao, đuôi bao và đầu chuôi kiếm).

 Lại có những thứ đều là đồ trang sức xe cộ, áo mũ của vương hầu: các đồ gắn trên trục xe và xe vua như tượng người chỉ hướng Nam, Xi Vưu (?); rồi sao gắn trên mũ biện, vòng Xi Vưu (?), móc hình bọ ngựa, vòng hình ròng rọc, con ly và con lợn (?), vòng rồng cuộn, móc đầu kiểu Thương (?), móc đôi rồng ly, ống bọc ngọc, vòng cừ (?), móc thắt lưng, củng bích (ngọc bích lớn, phải chắp hai tay mới ôm nổi).

 Những thứ sau đều là đồ trang sức của các phu nhân trong hậu cung:
- lưu nhĩ (hoa tai ngọc);
- tạp bội (chuỗi ngọc đeo nhiều loại);
- bộ dao (trâm cài tóc có đồ đeo lủng lẳng, đi thì lay động);
- kê gia (trâm cài tóc có gắn ngọc);
- ngọc thiến (ngọc nút tai);
- ngọc hàm (ngọc ngậm trong miệng người chết);
- quỳnh hoa, tảo ngọc (ngọc đẹp kết làm đồ trang sức).

 Lại như lấy ngọc làm lục thụy (sáu loại ngọc làm tín vật cho các tước vị), bảo tỉ (ấn của vua), cương mão (thẻ ngọc khắc chữ để trừ tà, thịnh đời Hán), minh đang (hoa tai ngọc sáng), cá ngọc, bát ngọc, chén chi, bình di (đồ đựng rượu, nước), vòng đai lưng, đồ trang sức mũ, ấn ngọc núm hình con tịch tà (thú thần trừ tà). Những vật ấy quý trọng biết bao! Về sau thì mất cái ý dùng ngọc của người xưa.

 Từ Đường, Tống trở xuống, đồ làm ra đủ kiểu: ống sáo, thoa phượng, lưới chuỗi (?), rùa cá, quả lắc màn, "cây em bé" (cây có hình trẻ con nô đùa), núm nắp lò đá, núm mũ, túi xách móc treo, đai lưng hoa nhỏ vuông tròn có nẹp miệng, tấm đèn, tượng người và thần, móc núm lư bình, đồ văn phòng, chén bát, đầu gậy, chén bát nhỏ, mặt dây quạt, sống lược, mũ ngọc, trâm và hoa tai, vòng dây lưng, chuôi dao, khỉ ngựa trâu dê chó mèo, bông hoa và đủ thứ đồ chơi. Phép mài như chạm khắc, nhỏ tới sợi tơ sợi tóc, không một kẽ hở sai khuôn phép, công phu tinh xảo đến cùng cực.

 Người Tống làm ngọc vừa phát huy cái khéo của người xưa, vừa làm lộ cái vụng của người sau; không ai bằng được người Tống. Không chỉ làm khéo, cách họ chọn dùng chất liệu cũng có nhiều ý tứ mà người khác không theo kịp. Những món tôi đã thấy:
- Một tượng Trương Tiên cao một thước: chỗ ngọc có vân rạn được bố trí thành nếp áo như vẽ.
- Một tượng Huyền Đế (Huyền Thiên Thượng Đế, vị thần Đạo giáo) cao sáu tấc: lấy một mảng ngọc đen làm tóc, bắt đầu từ trán; mặt và áo thân trắng tinh, không một chút lẫn màu.
- Một tượng mèo mẹ con dài chín tấc: ngọc trắng làm mèo mẹ, lưng cõng sáu con; có con vàng đen như đồi mồi, có con đen tuyền, có con đen trắng lẫn, có con vàng. Nhân chỗ ngọc có vết bẩn mà làm thành các dáng bám, leo, ngủ, ôm, dùng khéo đủ kiểu, tuyệt đẹp.
- Một khối ngọc đen lớn: toàn thân phần nền và nấm linh chi đều đen, còn thân và đuôi đôi rồng ly bay trong mây, cuộn trong nước đều là ngọc trắng, hoàn toàn không gượng ép.
- Một con ve sầu bằng mã não: đầu đen, ngực vàng, đôi cánh trắng trong sáng bóng.
- Một tượng Di Lặc: lấy vân quấn tơ đỏ vàng làm áo cà sa, chỗ đen làm cái túi; mặt, bụng, tay chân trắng tinh.

Các kiểu dùng khéo như thế, tôi thấy lớn nhỏ mấy trăm món đều vậy; thợ đời gần đây sao sánh được?

 Còn người Hán mài giũa thì cái diệu nằm ở phép mài song câu (khắc hai đường song song để viền nét). Đường nét uốn lượn trôi chảy, nhỏ như lông mùa thu, không có chỗ thưa dày không đều. Chỗ nối chỗ đứt y như tơ bay, như nét vẽ bạch miêu (lối vẽ chỉ dùng nét mực mảnh, không tô màu), chưa từng có dấu vết ngưng trệ. Tôi từng thấy một vòng khăn của người Hán mài nhỏ hình sao, chỗ đỉnh tiếp giáp tròn trịa linh hoạt. Lại thấy món chạm rồng hổ, mây ráng, tầng tầng chồng xen luồn quấn, các vòng đều mài song câu đặc, như nổi lên bay động. Chỉ có màu ngọc đã bị đất ăn gần hết, hai lỗ xỏ dây đã gỉ mất một. Đó há người sau có thể bắt chước? Phải biết vòng khăn không phải bắt đầu từ người Đường.

 Lại như cương mão có cái vuông, có cái sáu cạnh; nét chữ khắc nhỏ và phép mài ấn lớn nhỏ khéo đến mức người Tống cũng tự cam chịu thua. Những đồ người Hán làm như tượng người, vòng ly, móc vòng và đồ chôn theo người chết đều cổ nhã, không rườm rà; không cố ý cho giống hình mà vật tự có thú vị, còn giữ di phong của Tam Đại (ba đời Hạ, Thương, Chu). Người Tống thì cố ý mô phỏng, cầu cho giống hình vật; chỉ hơn được cái giản dị của người Hán, mà không khéo được cái khó của người Hán. Cho nên ở phép mài song câu nét nhỏ, nét chữ hình tằm nằm (nét đầu đuôi tròn như con tằm nằm) thì hai bên khác hẳn nhau. Đồ đời Hán, đồ đời Tống nhìn vào là biết.

 Còn ngọc cổ thì loại lưu truyền ở đời ít, loại đào từ đất lên nhiều; có gỉ đất, có vết xác thấm, dường như khó làm giả. Đồ ngọc xưa có vết máu thấm đỏ như máu, có gỉ đen như sơn, kiểu làm điển nhã, vuốt ve tròn trơn, gọi là "thi cổ" (ngọc cổ nhiễm từ xác chết trong mộ). Đồ ngọc bên trên phủ đất vàng, lớp mờ bao trùm, cứng không phá được, gọi là "thổ cổ" (ngọc cổ nhiễm đất). Tôi thấy một vòng ngọc nửa bọc màu xanh lục, chắc là trong mộ nằm lẫn với đồ đồng, nhiễm màu đồng mà thành, cũng là vật lạ. Tôi có hai cái bình sứ lò Định (lò gốm Định Châu đời Tống), khắp thân cũng có màu xanh lục, có lẽ cùng nguyên do.

 Gần đây thợ khéo Ngô Trung bắt chước vòng ly, móc vòng đời Hán, Tống: dùng ngọc màu xanh hành có vỏ ngoài lẫn màu xám vàng, hoặc ngọc có màu đen nhạt, mài theo kiểu cũ, làm giả lẫn với đồ cổ, thường bán được giá cao. Nào biết cái người nay không làm được chính là phép song câu. Hình dạng còn có thể giả cho giống thật, chứ phép mài nét thì lấy cách gì bắt chước người xưa? Người biết nhìn qua là tự phân biệt được, làm giả để làm gì?

 Nguyên liệu ngọc ngày nay có vẻ nhiều hơn xưa. Tây Vực gần đây xuất những khối ngọc lớn bổ ra, gọi là "sơn tài" (ngọc núi), đập từ trong đá núi mà lấy, vốn không phải ngọc ở núi Côn đất Vu Điền. Ngọc hòn tự nhiên trong dòng nước cát chảy về phía tây thì màu trắng, chất khô, bên trong nhiều vân rạn, tục gọi là "giang ngư liễu" (?). E loại này không quý bằng "thủy tài" (ngọc sông). Có loại đá nước, thứ đẹp còn trắng hơn ngọc, trong có chấm như hạt cơm, có thể giả như thật.

 Ngoài ra còn nhiều loại đá và phác (đá ngọc thô chưa mài) đều có thể lẫn với ngọc: đá Bảo Định, đá Mao Sơn, đá Giai Châu, phác Ba, phác Gia, phác Tuyên Hóa, đá Trung Châu, đá Lai Châu, đá A Bất Công, đá Tiêu Tử ở lầu Sơ Trang. Nhưng chúng thiếu cái ấm nhuận và sắc nước của ngọc, nên phải phân biệt kỹ.

 Lại như các đồ ngọc lạ thời xưa: cá ngọc lạnh, quân cờ ngọc ấm, sáo ngọc tía, thoa ngọc tía chín chim non, vòng ngọc năm màu, cao ngọc, ngọc diệt ban (ngọc làm mất vết sẹo), ngọc lửa, vò ngọc, hộp ngọc tía. Đều là của báu bí ẩn trong trời đất. Nay chúng đã vào đâu cả? Phần nhiều ở kho vua, không thì đã về cõi tiên; đời sau chỉ còn biết cái tên mà thôi! Lạ thay!

 Bàn về đồ dịch hồng (đồ sơn son phủ nhiều lớp dày rồi chạm nổi), đồ sơn Oa (đồ sơn mài Nhật Bản), đồ chạm khắc và đồ khảm

 Cao tử nói: Đồ sơn đỏ chạm của người Tống, như hộp dùng trong cung, phần nhiều lấy vàng bạc làm cốt, phủ sơn son dày đến mấy chục lớp rồi mới chạm hình người, lầu đài, hoa cỏ. Đường dao khéo, chạm trổ tinh, y như bức tranh. Có loại cốt thiếc, có loại nền màu sáp vàng, hoa đỏ trên nền vàng, hai màu rực rỡ. Có loại dùng cốt sơn năm màu mà chạm, sâu nông tùy chỗ để lộ màu, như hoa đỏ lá xanh, nhụy vàng đá đen, chói mắt đáng xem, nhưng lưu truyền ở đời rất ít. Lại có loại lấy màu son làm nền chạm hoa văn gấm, lấy màu đen làm mặt chạm hoa; nền gấm đè hoa, đỏ đen đáng yêu.

 Đồ ấy phần nhiều làm hộp, còn mâm và tráp thì ít hơn:
- Hộp có kiểu bánh hấp, kiểu Hà Tây, kiểu khúc mía, kiểu ba tầng, kiểu hai tầng, kiểu hoa mai, kiểu trứng ngỗng; lớn thì đầy một thước, nhỏ thì hơn một tấc, hai mặt đều có hoa.
- Mâm có loại tròn, loại vuông, loại thắt eo, loại bốn góc lõm vào, loại hình vòng dây, loại bốn góc hình cánh mẫu đơn.
- Tráp có bốn kiểu: chữ nhật, vuông, hai tầng, ba tầng.

 Đời Nguyên có hai nhà Trương Thành, Dương Mậu, tay nghề nổi tiếng một thời, nhưng sơn son không dày nên sơn hay bong nứt. Còn như xưởng Quả Viên (xưởng làm đồ sơn của triều đình) đời Vĩnh Lạc triều ta thì sơn son ba mươi sáu lượt mới đủ. Thời ấy dùng cốt thiếc, cốt gỗ, phần nhiều chạm hoa văn gấm nhỏ. Đáy sơn đen, khắc kim dòng chữ "Đại Minh Vĩnh Lạc niên chế" (làm năm Vĩnh Lạc nhà Đại Minh), có vẻ hơn đồ Tống, Nguyên.

 Thời Tuyên Đức làm giống Vĩnh Lạc, nhưng màu đỏ tươi đẹp hơn. Đáy cũng sơn đen bóng, dao khắc sáu chữ "Đại Minh Tuyên Đức niên chế", lấy vụn vàng điền vào. Mâm hộp lớn nhỏ, kiểu cách giống Tống, Nguyên. Nhưng làm nhiều những thứ như bình hai quai hình búi tóc trẻ con (?), túi chè (?), chén mời rượu, chén trà, hộp xuyên tâm (?), gậy chống, cán quạt, hộp nghiên.

 Dân gian cũng có người làm, phần nhiều dùng màu đen, công phu tinh đẹp. Nhưng chỉ có những thứ như giá kệ, mâm hộp, hộp tầng xuân (?); còn hộp hương bốn năm tấc cho đến cỡ hơn một tấc thì rất ít. Vân Nam lấy nghề này làm sinh nhai, tiếc là dùng dao không biết giấu mũi, lại không mài trơn góc cạnh; phép chạm tuy nhỏ mà sơn không chắc. Đồ cũ còn có cái lấy được, đồ nay thì không đáng xem. Có kẻ làm giả: đắp bột son phèn (?) cho dày rồi chạm trổ, phủ sơn son hai lượt, để lừa người sưu tầm (?), không thể không phân biệt.

 Thời Mục Tông, Hoàng Bình Sa ở Tân An làm đồ dịch hồng có thể sánh với xưởng Quả Viên: hoa quả, người vật khéo diệu, đường dao tròn trơn, trong trẻo. Ngặt bọn thợ tầm thường ham lợi bắt chước khá nhiều, thảy đều thấp kém, không đáng nhìn. Ngày trước một hộp giá ba nghìn đồng, nay cũng không còn, sao có được đồ tốt? Đồ làm ở Kim Lăng (Nam Kinh) cũng vậy.

 Đầu triều có Dương Huân vẽ sơn, nhà họ Uông làm sơn màu, tay nghề cũng được khen. Nhà tôi còn giữ được một hai món, quả hơn đồ khác. Sơn vẽ mà dùng phấn trắng thì vài năm ắt đen. Thế mà trên tấm bình phong "Hòa Tĩnh xem mai" do Dương vẽ, sơn đã có vân rạn, hoa mai chấm chấm vẫn trắng như tuyết; đủ biết ông dùng màu tài tình thế nào.

 Thời Tuyên Đức có đồ điền sơn (khắc lõm rồi điền sơn màu vào): lấy sơn năm màu đặc đắp thành hoa sắc, mài phẳng như gương, dường như khó làm hơn; đến khi hỏng vẫn như mới, nay cũng rất ít. Lại có các kiểu phiêu hà sa kim (rắc vụn vàng lấp lánh như ráng mây), khảm xà cừ, đắp sơn nổi, cũng lấy đồ Phương Tín Xuyên ở Tân An làm là tốt. Như hộp sa kim bắt chước đồ Oa (Nhật Bản) thì cốt nhẹ, sơn trơn, chẳng khác đồ Oa; nay đồ giả loại này đã nhiều.

 Đồ sơn chỉ người Oa là nhất, cốt phôi và kiểu dáng cũng đẹp. Như hộp tròn lồng ba hộp con bên trong, có cả hộp năm con, hộp bảy con, chín con, mà bên ngoài chỉ tròn chừng một tấc rưỡi. Hộp con bên trong giống vỏ hạt sen, nắp và miệng vẽ vàng, không sơ sài chút nào. Mỗi hộp nhỏ nặng chừng ba phân; không biết làm bằng phép gì? Tráp vuông có loại bốn con, sáu con, chín con.

 Các loại rương hộp gồm:
- rương áo, rương đựng đồ văn phòng có ngăn, tráp trâm;
- hộp ba tầng sơn đỏ viền vàng;
- rương tay đặt trên bàn văn rắc vàng;
- bình phong thếp vàng tô màu;
- hộp phấn vẽ vàng, hộp bút, hộp quạt thếp vàng;
- hộp có nắp chụp đựng ấm gỗ, thùng rửa mặt có góc (?) rắc vàng;
- rương nắp chụp, tráp vuông nắp chụp lớn nhỏ.

 Có kiểu tủ sách khéo tuyệt trần đời. Trên cùng là một tấm ván phẳng, hai bên hơi vểnh lên, dùng để gác cuộn sách. Dưới đó là ngăn trống đựng sách; ván hai bên chạm thủng hình vòng dây, cửa động hai mặt có viền chỉ nổi bằng đồng mạ vàng. Ngăn giữa, bên trái làm tủ nhỏ bốn mặt quây ván, có cửa đóng mở, bản lề đồng mạ vàng, cực kỳ khéo; bên phải đặt khám thờ tượng thần kiểu Oa. Ngăn dưới, bên phải lại làm một tủ nhỏ, kiểu như trên nhưng ngắn hơn một nửa; bên trái để trống. Dưới cùng là chân móc hình như ý răng hổ ở cả bốn mặt. Những chỗ uốn tròn đều dùng đồng mạ vàng viền chỉ nổi kẹp giữ, hai mặt tròn trịa như một, không hề thấy đầu mối chỗ nối. Đây cũng là của hiếm thấy.

 Ngoài ra còn có:
- hộp tròn đỉnh bóng khảm miếng vàng bạc, hộp khúc mía, hộp nút (?), hộp hình quả thận, tráp nghiên hình quả thận;
- bí các (thanh kê cổ tay khi viết chữ), bình cắm một cành hoa, ấm rót rượu có miệng vòi viền đồng mạ vàng;
- chén chiết rượu: phía trên như cái chén lớn để thủng, đặt khảm một cái túi (?), lấy túi ấy úp lên bát to, ngoài bát vẽ hoa màu bằng vàng bột; dùng để chiết rượu cho khỏi bắn vấy;
- đĩa bát lớn nhỏ, đỏ như son thắm; mâm rượu vẽ màu khảm miếng vàng bạc;
- mâm Đô thừa (?), bên trong có nghiên đá Oa, bình nước mài mực, dao, dùi, phất trần;
- tráp vuông nhỏ dẹt có nắp viền miệng bằng chì, ống bút, túi chè;
- khám sơn đặt tượng Quan Âm, các Phật Chuẩn Đề, Mã-ha-la (Mahākāla, vị thần hộ pháp của Phật giáo Mật tông);
- hộp hương tầng nhỏ tròn ba tầng, bốn tầng; hộp hương tầng hình quả thận để treo, loại năm ngăn, ba ngăn;
- mâm trà tám góc, chén trà, chén mời rượu đáy nhọn, lồng đồng hun chăn, tráp gương;
- bàn thấp kiểu Oa khảm vàng bạc, xà cừ hình núi non chim chóc, dài chừng hai thước, rộng hơn một thước hai tấc, cao ba tấc;
- kỷ hương cao hai thước, mặt khảm vàng bạc, xà cừ thành tranh Chiêu Quân, rất tinh.

Đủ thứ đồ như vậy, theo những gì tôi thấy mà kể, không kể hết được. Người Oa làm đồ sơn khéo léo tinh tế đã đến tột bậc.

 Lại như các đồ gỗ tử đàn chạm khắc, khảm báu, tốn tâm tư và công của, cũng là tuyệt nghệ một đời. Nhưng chỉ để chơi được một thời; e lâu ngày keo sơn bong ra, hoặc tráp gặp ẩm khô mà co giãn, dường như không truyền lâu được. Thà chọn đồ chạm khắc, truyền tay vuốt ve được lâu. Huống chi đồ khảm ngày nay chỗ nào cũng có, so với cách làm thời đầu triều (?) cách nhau như trời với vực, giá cũng thấp.

 Còn cái thần của nghề chạm khắc thì như Vương Lưu Cửu người Tống, chạm các tượng Thọ tinh, Động Tân (Lã Động Tân), Quan Âm, Di Lặc và thần linh bằng đá Thanh Điền, đá Sở. Há chỉ giống như thật? Đứng trước tượng thấy nét mặt tươi cười như sắp nói năng; người sau há phỏng theo được?

 Lại như trên vỏ xà cừ khắc tượng Quan Âm ngồi ở Phổ Đà, có núi nước cây đá, nhìn như nét vẽ bạch miêu mảnh như tơ, mắt không đếm theo được từng sợi tóc. Riêng áo pháp Quan Âm khoác đã có sáu loại miếng gấm. Chưa kể vỏ ốc sâu trũng, ngay trên mặt phẳng cũng khó ra tay. Lại như khắc hình chư thiên, La-hán trên tấm ngà làm mặt kinh và thẻ ngà dùng lật kinh, đủ thứ tinh tế, khéo hơn cả trời. Về sau có người bắt chước, hiếm ai đạt được chỗ diệu.

 Lại như trong năm Tuyên Đức nhà Minh ta, Hạ Bạch Nhãn khắc nhiều vật: trên hạt trám đen chạm mười sáu đứa trẻ, mỗi đứa như nửa hạt gạo mà mày mắt, vẻ vui giận đủ cả. Lại chạm hoa sen với chín con cò, bay đi đủ dáng, làm trên một hạt nhỏ chỉ vuông một tấc, có thể gọi là kỳ tuyệt một đời. Những vật ấy truyền lâu xa, ai cũng cất giữ quý báu, đáng là vật còn mãi với đời; so với đồ khảm thì thế nào?

 Sau đó có những người như Bào Thiên Thành, Chu Tiểu Tùng, Vương Bách hộ, Chu Hử Nhai, Viên Hữu Trúc, Chu Long Xuyên, Phương Cổ Lâm, đều chạm được sừng tê, ngà voi, hương liệu, hộp tranh gỗ tử đàn, hộp hương, mặt dây quạt, núm trâm, đủ thứ kỳ xảo, vượt xa người trước. Riêng Phương thì khéo chọn chất liệu, có ý tinh riêng. Như gáo làm bằng bướu cây, phất trần tre, như ý, kỷ gậy do Phương làm, đều theo hình vật sẵn có mà chế tác, dùng khéo nhập thần, cũng được xưng là kỹ nghệ tuyệt diệu của triều ta.

 Gần đây có người bắt chước đồ Oa, như Tưởng Hồi Hồi ở Ngô Trung, rất giỏi mô phỏng cách làm: dùng chì viền miệng, khảm miếng hoa vàng bạc và xà cừ thành cây đá, vẽ màu bằng vàng bột, đủ thứ giống hệt; người cũng khen là đẹp. Nhưng làm cốt dùng vải hơi dày, cầm không nhẹ, so với đồ Oa còn xa. Đồ ngà khắc hình người ở Mân Trung (Phúc Kiến) khéo léo tinh tế, ngặt không có chỗ bày đặt, nên không lọt vào hàng đồ thưởng ngoạn thanh nhã.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video