Thiên 12 — Thú chơi thanh nhã lúc nhàn — quyển trung

 Yên nhàn thanh thưởng tiên (tập ghi chép về những thú thưởng ngoạn thanh nhã lúc nhàn rỗi) — Quyển giữa

 Bàn về tranh

 Cao tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Giới họa gia có các thuyết "lục pháp" (sáu phép vẽ do Tạ Hách đời Nam Tề đề ra, như thần khí sinh động, dùng bút có xương cốt, vẽ giống hình vật, tô màu theo từng loài, bố cục, mô phỏng tranh cũ), "tam bệnh" (ba bệnh của nét bút: cứng đờ, gò gẫm sắc cạnh, ngưng trệ), "lục yếu" và "lục trường" (sáu điều cốt yếu và sáu điều sở trường khi vẽ). Đó chỉ là bí quyết nhập môn cho người mới học. Nếu lấy chúng làm thước đo để bàn tranh thì cách bàn ấy đã thấp rồi.

 Tôi bàn tranh thì xét theo ba thứ: thiên thú, nhân thú và vật thú. Thiên thú (cái thú trời cho) là thần thái. Nhân thú (cái thú do con người tạo nên) là sức sống, vẻ sinh động. Vật thú (cái thú ở sự vật) là sự giống về hình dạng. Thần thái nằm ngoài sự giống hình, còn hình lại nằm trong thần khí. Hình mà không sinh động thì lỗi là cứng đờ. Sinh động mà lìa khỏi sự giống hình thì lỗi là sơ sài, lỏng lẻo. Cho nên phải tìm thần khí ở ngoài sự giống hình, và lấy sức sống ở ngay trong sự giống hình.

 Sức sống và thần thái thấy được khi đứng xa mà ngắm, đó là thiên thú. Sự giống hình thấy được khi lại gần mà xem, đó là nhân thú. Cho nên khi treo tranh lên, đứng xa mà nhìn, nếu núi sông chỉ có vẻ dốc đứng hiểm trở mà không có cái ẩm ướt của khói mây trên đỉnh núi; rừng cây chỉ chồng lớp này lớp khác mà không có gió lay động; nhân vật chỉ giống bề ngoài, đứng trơ như xác chết dựa tường, không có dáng nói năng, ngoảnh nhìn, bước đi, xoay mình; hoa chim chỉ có lông cánh vằn vện, màu sắc rực rỡ như gấm, mà không gợi được cảm giác như đang bay, đang hót, như có hương thơm, như còn ướt sương — thì đều gọi là không có thần. Còn nếu bốn thứ ấy không có chỗ nào chê được, ngắm thấy hình dạng đầy đủ chỉnh tề, thì gọi là đạt được vật thú. Từ trong nhân thú mà tìm được thần khí, sức sống, sự chuyển động, thì thiên thú mới đầy đủ.

 Như tranh người đời Đường: tôi từng thấy bức lớn "Thủy nguyệt Quan Âm" (Quan Âm ngắm trăng dưới nước) của Ngô Đạo Tử. Lối vẽ nét, cách trang phục, màu sắc đều tinh xảo rực rỡ; chuỗi ngọc anh lạc (chuỗi ngọc đeo trên mình tượng Phật, Bồ Tát) như đang lay động trên dung nhan nhà Phật; nửa thân trên khoác áo bào lụa trắng, mờ mờ như phủ một lớp lụa mỏng, lại viền thêm mép gấm nhỏ bằng phấn trắng. Chưa nói đến đời sau, ngay cả Ngũ Đại và nhà Tống cũng đã kém xa đời Đường. Những tượng chư thiên, Bồ Tát (của đời sau) mà tôi từng thấy, làm sao có được một nét bút nào bắt chước nổi? Cả bức tranh là một vầng trăng, ánh trăng như vàng như trắng, chính giữa là Đại sĩ (tức Bồ Tát Quan Âm) ngồi, trên dưới đều là nước; người xem vươn cổ như chim hộc mà ngắm, thấy phảng phất như muôn dòng nước cuộn trào, người và trăng đều như lay động. Cái gọi là "thần thái sinh ra ngoài bức tranh" chính là như thế.

 Lại như bức "Lục quốc đồ" của Diêm Lập Bản: ông mô tả dung mạo những người ngoại tộc trông lạ lùng xấu xí, vẽ dáng say, dáng tỉnh, lúc múa hát, vẻ ăn mặc khác lạ, ở nơi hoang dã; thần thái đủ mọi vẻ sinh ra như lấy thẳng từ đất ngoài biên cõi. Lại thấy bức lớn "Tứ vương đồ" của họ Diêm: vua tôi cúi ngẩng đầy uy nghi, người hầu chắp tay chầu đứng nghiêm trang, của quý bày la liệt, mọi thứ đều rực sáng; núi cây cành nhánh lởm chởm, từng lớp từng lớp khói mây ẩm ướt. Màu sắc cốt cho giống hình, nhìn thì như chất đống nổi khối, lấy ngón tay sờ thì chỉ là mặt lụa mỏng phẳng.

 Lại như bức "Ly Sơn A Phòng cung đồ" (tranh cung A Phòng trên núi Ly) của Lý Tư Huấn: vách núi muôn lớp, lầu gác nghìn tầng, xe ngựa, thuyền lầu, người đông như mây tụ, tất cả đều vẽ tinh xảo trong từng tấc từng phân, trông như đàn kiến tụ lại; xa gần quanh co, dáng vẻ người dạo chơi ngắm cảnh, không gì là không tỉ mỉ đầy đủ. Phải biết rằng người vẽ có thần thái sẵn trong lòng, còn sức sống thì sinh ra từ ngón tay cổ tay, một chấm một quệt cũng đầy đủ thiên thú. Cho nên mới có thể thu trăm dặm vào một tấc vuông, vẽ muôn dáng nơi đầu ngọn bút: thông sam rối rắm, núi đá lởm chởm, lại dùng phép thuân nhiễm (phép đánh nét và loang mực để tạo vân, khối cho núi đá) cho vách núi khe sâu thành nhiều lớp, viền nét lá cây đủ mọi kiểu. Tào Minh Trọng (tức Tào Chiêu, tác giả sách Cách cổ yếu luận) thấy được gì mà cho rằng tranh sơn thủy đời xưa không bằng đời nay? Khách nói: bức này là vật của nhà Văn nội hàn (một vị quan Hàn lâm họ Văn).

 Lại như bức "Mỹ nhân đồ" của Chu Phưởng: cái đẹp nằm ngoài ý tưởng, phong độ ẩn hiện, chứa vẻ yêu kiều duyên dáng mà tư thái đoan trang, chứ không phải kiểu trang điểm lả lơi, nhẹ nhõm khiến người xem nảy ý tà, hoa cả mắt. Lại như các cuộn tranh vẽ lối bạch miêu (chỉ vẽ bằng nét mực, không tô màu) "Quá hải La Hán" (các vị La Hán vượt biển) và "Long Vương thỉnh trai" (Long Vương mời ăn chay) của họ Chu: nét mảnh như tơ trời, quanh co mà không để lại dấu vết nối. Mắt các nhân vật như chấm sơn đen, dáng vẻ ngỡ như người sống; người già thì đúng vẻ lụ khụ, người trẻ thì như đang bay nhảy. Sóng biển cuộn trào, mở cuộn tranh ra là tinh thần kinh động; các loài thủy tộc cưỡi, khiêng, lướt qua mắt khiến lòng kinh hãi. Há chỉ có hình hài suông, chấm nhuộm giấy mực mà thôi sao?

 Lại thấy tranh hoa cỏ côn trùng của Biên Loan: hoa như lay trong gió, dáng mềm mại uyển chuyển; côn trùng ngỡ như đang hút sương, bay múa nhẹ nhàng; cỏ rạp ngả theo gió, gần như do trời làm nên. Dù giữa trời tuyết mở tranh ra, cũng thấy mình như đang ngồi trong vườn mùa xuân ấm áp. Lại như bức "Vũ trung quy mục" (chăn trâu về trong mưa) của Đới Tung: phía trên vẽ mấy cây liễu rủ như sợi chỉ, từng sợi như khói bốc; dùng mực vẩy những chấm nhỏ như đầu kim, trông y như cả bầu trời chiều mây mù, mưa lành lất phất; chú bé chăn trâu cưỡi trâu, phóng về vẻ vội vã. Những tranh ấy đều là thần thái sinh ra ngoài hình dạng, sức sống có đủ trong hình dạng, thiên thú bay bổng.

 Cho nên tranh người Đường là khuôn phép cho muôn đời. Tranh người Đường trang trọng, phép tắc nghiêm, không cầu khéo léo mà tự có nhiều chỗ tuyệt diệu, nghĩ cũng không tới được. Tranh người đời sau cố công cầu khéo, vật thú thì đủ cả, nhưng thiếu hẳn cái thiên thú hồn nhiên trọn vẹn của người Đường.

 Như Khâu Văn Bá, Dương Ninh, Vi Đạo Phong, nhà sư Quán Hưu, Diêm Lập Đức và em là Lập Bản, Chu Phưởng, Ngô Đạo Huyền, Hàn Cầu, Lý Chúc, Chu Dao — đó là những bậc thần thủ vẽ nhân vật, mô phỏng y như thật, sức sống và thần thái tuyệt diệu đầy đủ; dù tô màu hay bạch miêu đều đạt đến tột đỉnh. Về sơn thủy thì như Lý Tư Huấn và con là Chiêu Đạo, Lư Hồng, Vương Ma Cật (tức nhà thơ Vương Duy), Kinh Hạo, Hồ Dực, Trương Tăng Do, Quan Đồng: sức bút mạnh mẽ cứng cỏi, ý tưởng cao xa, núi vòng nước uốn, cây chìm khói, đỉnh núi phủ mây, mực thấm đẫm, thần khí dồi dào. Về hoa chim thì như Chung Ẩn, Quách Quyền Huy, Thi Lân, Biên Loan, Đỗ Tiêu, Lý Địch, Hoàng Thuyên và con là Cư Thái: tô màu như thật, bố cục có phép tắc; hoa thì dáng diễm lệ như còn nhỏ giọt sương, chim thì vỗ cánh như sinh gió. Những người ấy đều như giành được quyền của tạo hóa, nắm cả mùa xuân trong lòng bàn tay.

 Lại như ngựa của Hàn Can, trâu của Đới Tung và Trương Phù, rồng của nhà sư Truyền Cổ, hổ của Hàn thái úy (thái úy: chức quan võ cao nhất), cá của Viên Nghĩa — đều là tuyệt kỹ có một không hai một thời, sức sống phóng khoáng, khí thế bay vút, thần thái vượt xa vẻ cựa quậy thường tình; dù có người phỏng vẽ theo cũng không giống được phần nào.

 Đời Tống thì như Tôn Tri Vi, sư Nguyệt Bồng, Chu Văn Củ, Lý Tuân, Lương Khải, Mã Hòa Chi, sư Phạm Long, Tô Hán Thần, Nhan Thứ Bình, Từ Thế Vinh, Thịnh Sư Nhan, Lý Tảo, Lý Bá Thời, Cố Hoành Trung đều giỏi vẽ nhân vật, nắm được phong thần tinh anh. Như Quách Trung Thứ, Hứa Đạo Ninh, Mễ Hữu Nhân, Triệu Thiên Lý, Quách Hi, Lý Đường, Cao Khắc Minh, Tôn Khả Nguyên, Lưu Tùng Niên, Lý Tung, Mã Viễn, Mã Quỳ, Hạ Khuê, Lâu Quán, Hồ Quán, Chu Hoài Cẩn, Phạm Khoan, Đổng Nguyên, Vương Tấn Khanh, Trần Giác, Chu Duệ, Vương Diên Quân, Lý Thành, Trương Thuấn Dân đều giỏi sơn thủy, nắm được phong vị cao khiết của suối đá. Như Dương Bổ Chi, Đinh Dã Đường, Lý Địch, Lý An Trung, Ngô Bỉnh, Mao Tùng, Mao Ích, Lý Vĩnh Niên, Thôi Bạch, Mã Vĩnh Trung, Đan Bang Hiển, Trần Khả Cửu, sư Hi Bạch, Lưu Hưng Tổ, Từ Thế Xương, Từ Vinh, Triệu Xương, Triệu Đại Niên, Vương Ngưng, Mã Lân đều giỏi hoa chim, nắm được cái sống động tự nhiên của trời đất.

 Như tranh sơn thủy trúc đá của Tống Cao Tông; tranh trúc đá cây khô của Văn Hồ Châu (tức Văn Đồng, từng làm quan ở Hồ Châu), Tô trưởng công (tức Tô Thức, tự Đông Pha), Mao Tín Khanh, Ngô Tâm Ngọc; tranh cảnh đồng nội cây đá của Diêm Sĩ An; tranh xóm khói của Trương Phù Hưu — đều như tiếng sáo trời động nơi ngọn bút, sóng sông Vị (nơi nổi tiếng có rừng trúc nghìn mẫu) chảy vào ao nghiên, vẩy bút thành muôn cây trúc, mây bốc mù biến đổi. Đặt trong thư phòng cao rộng thì bóng xanh đầy nhà, gió mát khắp bốn phía chỗ ngồi; há những thợ vẽ tầm thường có thể nhúng tay vào được sao? Lại như rồng của Trần Sở Ông, cá của Tiền Quang Phủ, mèo chó của Chu Thiệu Tông, Lưu Tông Cổ đều nắm được cốt khí và sự chuyển động của một loài vật, vẽ được hình giống, nổi danh một thời.

 Đó là tôi nhân những gì mắt thấy mà tạm kể vài người. Nếu muốn kể cho đủ thì nên tìm trong các sách họa phổ và sách giám định, chứ không phải điều cốt yếu của thú thưởng ngoạn thanh nhã mà tôi nói đây. Tôi thưởng tranh người Đường ở chỗ thần thái hiện ngay trước mắt, nên tranh vẽ xong thì thần đầy đủ. Còn người Tống thì giỏi cầu cho giống, nên tranh đầy đủ mà thần thì yếu. Vật thú của người Tống vượt xa người Đường, còn thiên thú của người Đường thì hơn xa người Tống.

 Người bình tranh ngày nay cho tranh Tống là "viện họa" (tranh của các họa sĩ trong họa viện cung đình) nên không coi trọng, chỉ chuộng tranh Nguyên, vì cho rằng tranh Tống khéo quá mà thần không đủ. Thế nhưng tranh người Tống cũng không phải người đời sau có thể đạt tới tận cảnh giới, còn tranh người Nguyên thì dám sánh vai rong ruổi cùng. Vả lại Hoàng Đại Si (tức Hoàng Công Vọng) đời Nguyên há chẳng phải bắt nguồn từ Hạ (Khuê), Lý (Đường) sao? Vương Thúc Minh (tức Vương Mông) cũng dùng phép nhà Đổng (Nguyên), Phạm (Khoan); Tiền Thuấn Cử (tức Tiền Tuyển) là lối biến đổi màu sắc của Hoàng Thuyên; Thịnh Tử Chiêu (tức Thịnh Mậu) là dòng phái còn lại của Lưu Tùng Niên.

 Triệu Tùng Tuyết (tức Triệu Mạnh Phủ) thì thiên bẩm cao sáng, lòng dạ phi phàm, lấy phép vẽ nét của Mã Hòa Chi, Lý Công Lân, và được cách bố cục của Lưu Tùng Niên, Lý Doanh Khâu (tức Lý Thành). Về tô màu thì ông theo Lưu Bá Câu, Lý Tung ở chỗ đậm nhạt vừa phải; về sức sống thì học Hạ Khuê, Mã Viễn ở chỗ cao thoáng rộng xa. Đến khi thành công thì lại hoàn toàn không giống mấy người ấy, tự tạo ra một vẻ ôn nhuận thanh nhã, thấy tranh ông như thấy người đẹp, ai cũng động lòng. Vì thế ông vượt hẳn cả một đời, tranh được giới sĩ phu coi là danh họa; nhưng tất cả đều theo phép người xưa, tuyệt không có nét bút lệch lạc.

 Tranh Nguyên thì có sĩ khí (phong vị thanh cao của người có học, khác với thợ vẽ) như Vương, Hoàng, hai họ Triệu (Tử Ngang và Trọng Mục), Nghê Toản; có vẻ nhã nhặn như Trần Trọng Nhân, Tào Tri Bạch, Vương Nhược Thủy, Cao Khắc Cung, Cố Chính Chi, Kha Cửu Tư, Tiền Dật, Ngô Trọng Khuê, Lý Tức Trai, sư Tuyết Song, Vương Nguyên Chương, Tiêu Nguyệt Đàm, Cao Sĩ An, Trương Thúc Hậu, Đinh Dã Phu. Tranh tinh xảo thì như Vương Chấn Bằng, Trần Trọng Mỹ, Nhan Thu Nguyệt, Thẩm Thu Giản, Lưu Diệu Khanh, Tôn Quân Trạch, Hồ Đình Huy, Tang Tường Khanh, Biên Lỗ Sinh, Trương Khả Quan; còn nhàn tản phóng dật thì như Trương Tử Chính, Tô Đại Niên, Cố Định Chi, Diêu Tuyết Tâm. Đều là danh gia đời Nguyên; bảo họ đủ nổi danh một đời thì được, bảo họ hơn được người Tống thì không được. Như Tùng Tuyết, Đại Si, Thúc Minh thì người Tống thấy cũng phải cam lòng, phục cái thiên thú của họ.

 Ngày nay bàn tranh thì ắt nói đến sĩ khí. Cái gọi là sĩ khí là chỉ những người trong giới sĩ phu biết vẽ theo lối "lệ gia" (lối người không chuyên, vẽ để tiêu khiển), hoàn toàn lấy thần khí sinh động làm phép, không cầu vật thú, lấy việc đạt được thiên thú làm cao. Xem họ nói "tả" (viết) chứ không nói "miêu" (tô vẽ) là vì muốn thoát khỏi lề lối thợ vẽ và khí vị họa viện. Loại tranh ấy gọi là gửi gắm hứng thú, để ngắm chơi một đời thì được; còn bảo là vẽ giỏi thì lấy gì sánh với đời trước mà làm vật quý cho đời sau cất giữ? Như Triệu Tùng Tuyết, Vương Thúc Minh, Hoàng Tử Cửu, Tiền Thuấn Cử — đó mới thật là tranh có sĩ khí. Mà bốn ông ấy có thể bắt chước một cách nông cạn được chăng? Há thật là không có phép nhà của người Tống mà lại bỗng dưng trở thành bậc hùng một đời sao? Suy theo đó thì có thể hiểu tranh vậy.

 Bàn lặt vặt về việc giám thưởng tranh thật giả

 Cao tử nói: Mễ Nguyên Chương (tức Mễ Phất) nói rằng người hiếu sự và người giám thưởng vốn là hai hạng khác nhau. Người nhiều của cải, ham danh hiếu thắng, gặp vật gì cũng mua về cất, chẳng qua nghe tiếng mà mua — đó gọi là người hiếu sự. Còn người giám thưởng thì thiên tư cao sáng, đọc nhiều sách ghi chép truyền lại, hoặc tự mình biết vẽ, hoặc hiểu sâu ý tranh; mỗi khi được một bức thì suốt ngày nâng niu ngắm nghía như đang đối diện người xưa, dù thanh sắc vui thú cũng không giành được lòng họ — gọi là thưởng thức thật sự.

 Phép xem tranh phải để mắt linh hoạt, không thiên theo ý riêng, phải ngắm kỹ chỗ tuyệt diệu quanh co trong cách hạ bút, đặt ý của người xưa, không được qua loa lướt qua. Bàn về núi thì xem có chỗ nhấp nhô, chuyển đổi; nước thì có chỗ ẩn chỗ hiện, có nguồn có dòng. Rừng cây thì cầu cho sâu thẳm rậm rạp mà xa gần phân minh. Nhân vật thì xem chỗ đối mặt chăm chú nhìn, ngoảnh nhìn nhau có liên hệ. Cảnh bốn mùa phải phân rõ sáng chiều, râm nắng, khói mây chuyển động. Dáng hoa chim phải xem có vẻ nghiêng trong gió, ngậm sương, đậu ngủ, kiếm ăn, bay, hót. Rồi đến trâu ngựa côn trùng, cá rồng thủy tộc, không gì là không lấy thần khí sinh động, thiên thú rực rỡ ngoài bút mực — như thế mới không mất cái thưởng thức thật sự. Nếu chỉ lấy sự giống hình mà xét thì tranh dán tường bán ngoài chợ cũng có đầy những bức người, hoa cỏ, mèo chó giống y như thật, cần gì tới tranh xưa?

 Vả lại tranh người xưa há chỉ không thể tìm ở sự giống hình, dấu vết sự vật thôi sao? Phải không có dấu bút ngưng đọng thì mới thấy thiên thú, cũng như chữ viết có tàng phong (giấu đầu ngọn bút vào trong nét) mới đẹp. Thơ Tùng Tuyết nói: "Đá như phi bạch (lối viết nét bút lướt nhanh để lộ vệt trắng xơ), cây như chữ trứu (lối chữ triện lớn cổ), vẽ trúc phải thông bát pháp (tám phép nét bút cơ bản trong thư pháp)" — chính là nói điều này.

 Lại nữa, tranh đẹp không nên bồi nhiều lần, bồi nhiều thì mất thần; cũng không được rửa, càng không được cắt bỏ mép rách nát, mà nên vá bổ cẩn thận cho đủ. Khiến người ta quý tranh cổ há chỉ như quý vàng ngọc? Ngay như người Tống cách nay chưa xa mà tranh còn lưu truyền ở đời đã ít, huống gì đời Đường, Ngũ Đại. Nhà tàng trữ tranh nên tự mình kiểm điểm, chẳng ngại khó nhọc, đó là điều cốt yếu nhất của việc cất giữ.

 Tranh bị thất truyền có năm nguyên do. Tranh cổ lâu năm, giấy lụa đã giòn, thường xuyên mở ra cuộn lại, hơi gò bó chật hẹp là gãy gập, rách nát không cứu được — đó là nguyên do thứ nhất. Tiểu đồng đầy tớ không biết cách cuộn tranh, lấy móng hai tay quặp tranh mà cuộn, không để ý mép cho thẳng, lại dùng trục gắng sức cuộn chặt, khiến mặt lụa bên trong nứt vỡ — đó là thứ hai. Hoặc gặp nhà dột nước ướt, chuột gặm mèo đái, mùa mưa dầm nổi mốc trắng, không biết cách lau, lại lấy vải thô chà xát, khiến từng mảng bong rách — đó là thứ ba. Hoặc đưa cho kẻ tầm thường xem, họ không biết cách xem, lấy tay đỡ lưng tranh nâng lên sát mắt, mặt lụa gãy theo; hoặc treo tranh sơ suất để rơi xuống đất gãy nứt, không thể vá lại, dù có bồi lót thì ích gì — đó là thứ tư. Hoặc gặp binh lửa, nước lụt, năm đói khổ phải lưu lạc dời chỗ — đó là thứ năm. Lại có hạng con cháu sa sút, đàn bà không hiểu biết, chẳng biết quý giữ, chất đống cho mục nát; hoặc con trẻ ngu nghịch lấy bút bôi vẽ; hoặc xem dưới đèn khiến dầu loang thấm tận cốt; hoặc vô ý rơi nến cháy hỏng; hoặc treo nơi đầu gió, gió mạnh nổi lên thổi đứt rách. Thật quá lắm! Tranh cổ khó giữ là bởi những chuyện như thế.

 Danh họa người xưa lại càng ít có tranh treo thành cặp. Như tranh của bậc sĩ phu cao thượng, gặp hứng tình cờ mà vẽ, thiên thú sinh động, người ta liền quý mà truyền lại, làm sao có cặp được? Vả lại thư phòng thanh nhã há để treo bốn bức? Ngay tranh treo thành cặp cũng ít vẻ nhã. Đời nay thấy tranh người vô danh liền điền chữ ký của người nọ người kia vào, thật đáng cười. Các cuộn tranh họa viện dâng lên vua đều do danh gia vẽ mà đều không đề tên; cớ gì thấy trâu thì bảo của Đới (Tung), thấy ngựa thì bảo của Hàn (Can)? Lại há như sách Cách cổ luận (tức Cách cổ yếu luận của Tào Chiêu) nói: "Tranh của người vô danh phần nhiều có bức đẹp." Nếu bảo vô danh thì quyết không có tranh hay, thì (nên biết) những bức không có tên đề phần nhiều đều là tranh trong kho vua (?).

 Người xưa có người giỏi vẽ hoa cỏ, phần nhiều không dùng nét mực, chỉ lấy màu chấm nhuộm, tự có một vẻ tinh thần, sức sống riêng. Lại như phấn bản (bản phác thảo) tức bản nháp của người xưa, những chỗ vẽ qua loa không để ý lại là lúc thiên cơ chợt phát, sức sống dạt dào, hạ bút là thành thú, phần nhiều có chỗ thần diệu, nên quý mà cất giữ.

 Giấy đời Đường thì là giấy ngạnh hoàng (giấy tẩm sáp vàng cho cứng) xeo bằng mành ngắn; lụa đời Đường thì sợi thô mà dày, có loại đã nện cho mịn, có loại khổ rộng bốn thước. Lụa đời Tống thì bóng mịn như giấy, sờ vào trơn như ngọc, loại hai lớp thì như thường. Lại có loại rộng năm, sáu thước gọi là giấy độc thoa, phần nhiều dùng giấy hộc bạch (giấy trắng như lông chim hộc), giấy Trừng Tâm Đường. Tranh Tống đến nay, tính sợi tơ đã tiêu mất, lại thấm nhiều hồ, không còn bền dai nữa; lấy ngón tay khẽ cào thì sợi lụa bở như tro đùn lên, trong ngoài cùng một màu. Còn lụa ngày nay nhuộm nước thuốc cho cũ, chưa nói lấy ngón tay cào thì từng sợi lộ trắng, ngay cả lấy dao cạo cũng không thành tro. Đó là chỗ phân biệt lụa xưa và nay, dường như không thể làm giả được. Lại như lụa đời Nguyên có loại độc thoa giống lụa Tống, lại có lụa khung dệt nhà họ Mật, đều đẹp.

 Tranh cổ hạ mực tô màu thì thấm sâu vào lụa, nhuộm phèn đã nhiều nên màu sắc tinh thần khác hẳn. Hoa cỏ thì đỏ như mặt trời mới mọc, xanh như ngọc bích, phấn thì mịn trơn như ngọc, đen thì chấm mực như sơn. Tranh giả dù cố sức mô phỏng, các màu có khi giống, riêng màu đỏ thì không bằng được; còn muốn cho màu thấm vào lụa sâu dày thì không thể, thần sắc nhạt nhẽo. Lại như tranh người xưa càng ngắm càng hay, bút pháp tròn trịa thuần thục, dụng ý tinh tế đến nơi, lấy nhân thú mà mô phỏng vật thú, hạ bút phi phàm mà thiên thú tỏa ra. Tranh người nay thì trước hết không có nhân thú, lại gượng ghép vật thú, hạ bút thô kệch tầm thường, vào mắt không đáng ngắm, làm giả để làm gì?

 Người Tống phỏng vẽ tranh đời Đường và Ngũ Đại, thần thái như do một tay vẽ ra, kho vua phần nhiều cất giữ. Người nay phỏng tranh chỉ cầu phảng phất, phần nhiều theo ý mình, tiện tay làm qua loa; dù rất tinh xảo cũng đã thiếu thiên thú trước rồi, bức đẹp cũng cứng đờ. Gần đây như Mạc Lạc Tuyền ở đất Ngô phỏng tranh, cũng được khen là tuyệt nhất đương thời.

 Danh gia triều ta (triều Minh) có thể sánh với Tống, với Nguyên cũng không thiếu người. Bậc cao như Văn Hành Sơn (tức Văn Chinh Minh), Thẩm Thạch Điền (tức Thẩm Chu), Trần Bạch Dương (tức Trần Thuần), Đường Bá Hổ, Văn Vấn Thủy, Vương Trọng Sơn, Tiền Thúc Bảo, Văn Bá Nhân, Cố Đình Lâm, Tôn Tuyết Cư, Thẩm Thanh Môn: phong thần tuấn dật, hạ bút thoát tục, hoặc theo lối lệ gia (người không chuyên), hoặc theo lối hành gia (nhà nghề), mỗi người có thiên thú riêng, có thể sánh đẹp cùng hai họ Triệu, Vương, Hoàng đời Nguyên. Như Đới Văn Tiến (tức Đới Tiến) giỏi sơn thủy, nhân vật, tượng thần, rất nắm được chỗ tinh túy của người Tống; ông phỏng theo danh họa người Tống, bức nào cũng y như thật. Ông vẽ trên giấy sống (giấy chưa tráng keo phèn), tô màu loang nhuộm qua loa, phỏng tranh Hoàng Tử Cửu, Vương Thúc Minh mà còn hơn hai nhà ấy. Như Thương Hỉ, Lý Tại, Chu Đông Thôn, Cừu Thập Châu, chỗ tuyệt diệu về sơn thủy nhân vật vượt lên trên các người Tống như Lưu, Phạm. Lại như Biên Cảnh Chiêu, Lữ Đình Chấn, Lâm Dĩ Thiện, Trương Thu Giang, Thẩm Sĩ Dung, Vương Mục Chi, Trần Hiến Chương, Du Giang Thôn, Chu Thiếu Cốc vẽ hoa chim trúc đá, cũng được phép nhà của Từ (Hi), Hoàng (Thuyên) đời Tống. Những người khác như Tạ Đình Tuần, Thượng Quan Bá Đạt, Kim Văn Đỉnh, Kim Nhữ Thanh, Diêu Công Thụ, Vương Mạnh Đoan, Hạ Trọng Chiêu, Vương Thuấn Canh, Trần Đại Chương, Hứa Thượng Văn, Ngô Vĩ, Tô Trí Trung, Diệp Nguyên Tĩnh, Tạ Thời Thần, Chu Tử Lãng, Chu Lộc Môn, Hạ Quỳ, Hạ Chỉ, Thạch Duệ, Nghê Đoan đều là những tay vẽ hay của triều Minh ta. Họa gia sĩ phu, mỗi người được cái thú riêng. Còn như Trịnh Điên Tiên, Trương Phục Dương, Chung Khâm Lễ, Tưởng Tam Tùng, Trương Bình Sơn, Uông Hải Vân đều là lối vẽ tà lệch, chỉ phô bày vẻ ngông cuồng, đều không đáng lấy.

 Giám thưởng và cất giữ tranh

 Cao tử nói: Sưu tầm tranh phải xem mặt lụa, mặt giấy còn nguyên không rách, trắng sạch như mới, soi lên không có chỗ bồi lót — đó là hạng thượng. Mặt trước xem thì nguyên vẹn, nhưng có nhiều dải bồi lót mà thần tranh không mất — đó là hạng trung. Còn như rách nát tơi tả, từng mảnh ghép thành (?), xen lụa mới vào rồi lấy màu vá lại, thì dù là danh họa cũng không đạt chuẩn — đó là hạng hạ. Trong số tranh nguyên vẹn, giá cao thấp lại xếp sơn thủy là trên hết, nhân vật khổ nhỏ thứ nhì, hoa chim trúc đá thứ ba, thú chạy sâu bọ cá lại kém hơn. Tranh tập nhiều tờ và tranh cuộn cũng xét theo cùng một cách.

 Lại như tranh tượng thần Phật, phẩm bậc cũng khác nhau. Như các danh gia đời Tống, Nguyên và triều ta vẽ tượng Phật, phần nhiều đặt trong cảnh núi sông cây đá, hoặc ngồi hoặc đi, hoặc tựa đá dựa cây, lối vẽ không cứng nhắc, khói mây trôi chảy ẩm ướt, thần khí như hiện xuống thật — đó là hạng thượng. Còn những tranh ba vị Phật đứng song song, quỷ thần hầu cận dữ tợn, hoặc ngồi trên tòa báu có các thần hộ vệ, thì chỉ để thờ cúng hương khói, không phải loại tranh để lưu truyền.

 Lại như tranh Phật làm giả: đem lụa nện cho mịn, lấy nhựa khói hương, khói bếp và bụi treo trên xà nhà nấu thành nước để nhuộm lụa, màu tuy cũ, hoặc vàng hoặc đen nhạt, có thể lừa được người không sành. Nào biết lụa cổ có một thứ màu cũ do nâng niu truyền qua tay nhiều đời, ngửi thấy hương thơm lạ như vốc được trong tay, há sức người làm giả mà tới được sao? Lụa cổ khi nứt thì rõ hình miệng cá, ngang qua còn nối vài sợi, không bao giờ nứt thẳng. Lụa giả ngày nay thì không nứt ngang cũng nứt dọc, lấy dao cạo, móng tay vạch thì sợi tơ vẫn dai không đứt, liếc mắt là phân biệt được.

 Phép cất tranh: lấy ván gỗ sam đóng hộp, trong hộp tuyệt đối không sơn, không dán giấy, kẻo lại hút ẩm mốc. Lại nên để gần hơi người, hoặc đặt trên gác trống thoáng gió, cách mặt đất hơn một trượng là tốt. Mỗi khi trước tháng năm và tháng tám, đem từng bức ra mở ngắm, cho hơi gặp gió nắng, rồi cuộn lại cho vào hộp, lấy giấy dán kín miệng, không cho thông hơi, qua hai mùa ấy rồi mới mở, có thể tránh mốc trắng. Lại như treo danh họa thì nhiều lắm ba đến năm ngày phải thay, cất đi; treo lâu e gió ẩm làm hỏng chất giấy lụa. Tranh vẽ trên lụa lại càng không được treo lâu. Cách giữ tranh trong gác sưởi ấm (?) đã nói ở thiên Khởi cư tiên (một phần khác của bộ sách này) trước đây rất hay. Tranh cổ không được cuộn chặt, e hại mặt lụa. Tranh treo đơn, trục ngắn thì làm hộp có cửa mở ngang, đặt tranh dựng thẳng vào, đầu trục dán nhãn ghi rõ tên tranh, lấy ra xem rất tiện.

 Lại như tranh thêu đời Tống: sơn thủy, nhân vật, lầu đài, hoa chim, đường kim mũi chỉ dày mịn, không lộ đường viền khâu. Chỉ thêu chỉ dùng một hai sợi, kim nhỏ như sợi tóc, nên phần nhiều tinh diệu. Phần tô màu, loang nhuộm còn đẹp hơn tranh vẽ, vì màu chỉ thêu rực rỡ chói mắt, phong thần sức sống nhìn vào như thật, ba cái thú (thiên thú, nhân thú, vật thú) đều đủ. Cái khéo của nghề nữ công, mười ngón tay như gió xuân, xa không ai bằng. Tranh thêu đời Nguyên đã không bằng đời Tống, vì chỉ thêu thô to, mũi kim không dày, lại nhân vật chim chóc thì lấy mực vẽ mày mắt, không như người Tống thêu mày mắt bằng chỉ, ngước trông sinh động. Đó là chỗ khác nhau giữa Tống và Nguyên, phân biệt ở mày mắt vậy. Cho nên tranh thêu sơn thủy đời Tống cũng khó có được, hoa chim đời Nguyên thì còn có thể thấy một hai bức.

 Tranh khắc ti (lối dệt lụa mà mỗi mảng màu dệt riêng, chỗ giáp ranh để hở như vết dao khắc) đời Tống vẽ sơn thủy, nhân vật, hoa chim: mỗi đường ranh đều khoét đứt, cho nên sức sống hồn nhiên trọn vẹn, không bị sợi dọc trên khung dệt kìm kéo. Khắc ti ngày nay thực ra là dệt tơ, khác hẳn đồ đời Tống, Nguyên. Cho nên khắc ti hoa chim sơn thủy đời Tống cũng như tranh thêu Tống, có bức cực kỳ khéo léo. Theo ý tôi, khắc ti dù kém xa tranh thêu, nhưng nếu là thảm múa khổ lớn thì tự có vẻ phú quý. Khắc ti đời Nguyên thì kém xa đời Tống. Đại để đồ vật đời sau không bằng đời trước, việc gì cũng thế, đâu chỉ riêng việc này?

 Người nào có thể tự mình vẽ giỏi, bên cửa sổ sáng, bàn sạch mà vẽ cảnh vật; hoặc gặp nơi núi sông đẹp thì trong lòng liền nảy cảnh tượng, bày đặt đầu mối (?), tự có thiên thú. Như bẻ một cành hoa đẹp, ngắm cái thú sống động của nó: dáng hoa yểu điệu, cuống lá uốn chuyển, hướng về mặt trời như nở nụ cười, đón gió thì nghiêng ngả, ngậm khói đùa mưa, lúc mới nở, lúc tàn rụng, mọi dáng vẻ đều vẽ vào lụa màu, chẳng ngờ học thành thì đã hơn người. Nếu không lấy cái sống động trời sinh làm khuôn phép, chỉ ăn cắp vẻ giống hình trên giấy, thì ba cái thú không được một, rốt cuộc chỉ là hạng tầm thường. Các bậc sĩ phu cao thượng xưa như Lý Công Lân, Phạm Khoan, Lý Thành, Tô trưởng công, cha con họ Mễ (Mễ Phất và Mễ Hữu Nhân), không ai không vẽ đến mức thần diệu. Vì vậy bậc quân tử phong nhã, đối với việc sưu tầm, giám thưởng tranh, không thể không học lấy một hai nét bút của danh gia.

 Bàn về nghiên mực

 Cao tử nói: Nghiên là đồ quan trọng nhất trong văn phòng (chỗ đọc sách viết chữ). Người xưa coi nghiên Đoan (làm bằng đá khe Đoan Khê, Quảng Đông) là bậc nhất. Đá Đoan Khê có phân biệt hố mới và hố cũ (hố: chỗ đào lấy đá). Đá hố cũ màu xanh đen, ôn nhuận như ngọc, trên có thạch nhãn (mắt đá: đốm tròn có quầng trong vân đá), có năm sáu vòng quầng xanh lục, giữa hơi vàng, trong vàng có chấm đen, hình như mắt chim cù dục (chim sáo), nên gọi tên nghiên theo chim cù dục. Mắt chia ba loại: nhiều quầng, trong sáng lấp lánh gọi là mắt sống; mắt mờ mờ, quầng tối đục gọi là mắt lệ; tuy có hình mắt mà trong ngoài vàng cháy, không có quầng gọi là mắt chết. Nên mới có lời bình: "Mắt lệ không bằng mắt sống, mắt chết không bằng mắt lệ." Lại mắt nằm ở phía trên ao nghiên (chỗ lõm chứa nước) gọi là mắt cao, là đẹp; nằm ở phía dưới gọi là mắt thấp, kém hơn. Chỉ đá ở Bắc Nham mới có mắt, các hố khác khi có khi không. Có viên có bảy mắt, ba năm mắt xếp liền như sao Bắc Đẩu, có viên có hơn mười mắt lác đác ở trên dưới bốn bên.

 Có loại có chấm trắng như hạt kê, đổ nước vào mới thấy mờ mờ, gõ không có tiếng, mài mực cũng không có tiếng, là đá Hạ Nham, nay thì tuyệt không còn, nếu có là báu vật hiếm có trên đời. Đá Thượng Nham và Trung Nham đều màu xám mà tía như gan lợn, dẫu có một mắt thì quầng ít, mắt to như mắt gà trống, gõ hay mài đều có tiếng, chất đá cũng thô ráp — chính là đá Đoan ngày nay. Âu Dương công (tức Âu Dương Tu) cho tử thạch (hòn đá nhỏ nằm trong khối đá lớn) của đá Đoan là quý, vì tử thạch sinh trong đá lớn, là tinh túy của đá, phát mặc (mài ra mực nhanh, mực mịn và đậm) bóng nhuận, chứa nước không hao, nên đáng quý. Xưa có nghiên đá Đoan tiến cống, không có mắt, mà mịn màng phát mặc, màu xanh bóng nhuận, ắt là đá Hạ Nham. Nghĩ rằng nghiên tiến cống đời Tống, quan sai lấy nhiều, không kịp cắt gọt chọn mắt. Quý là ở chỗ phát mặc, cần gì đến mắt? Nghiên không có mắt chỉ là không lọt vào con mắt người tầm thường, chứ người sành thì sao bỏ qua được?

 Đá Hấp (vùng huyện Hấp, An Huy) lấy ở khe Long Vĩ, chất cứng chắc, phát mặc, nên người trước phần nhiều dùng. Lấy loại kim tinh (có đốm vàng như sao) làm quý; thớ đá hơi thô, lấy tay xoa thấy sàn sạt như có gai sắc thì càng tốt. Đá khe Hấp có loại la văn, vân như vân lụa là, mịn nhuận như ngọc; loại xoát ti, vân dày như sợi tóc; loại kim ngân gian xoát ti (vân tơ xen vàng bạc) cũng mịn dày; loại mi tử (tức nga mi, vân như lông mày ngài) như vết móng tay. Đó là bốn loại đá hố cũ, màu đều xanh đen. Đá hố mới thì la văn như vân củ cải, xoát ti mỗi sợi cách nhau một hai phân, mi tử có vệt dài một hai tấc. Đá kim tinh hố mới cũ màu tuy xanh nhạt nhưng chất đều thô khô; đá ngân tinh (đốm bạc) hố mới cũ cũng vậy. Cho nên đá Hấp có các tên Long Vĩ, Kim Tinh, Nga Mi, Giác Lãng, Tùng Văn.

 Có một loại đá xuất ở Nguyên Châu vùng Hồ Quảng, màu đen thẫm, cũng có mắt nhỏ; người Quảng Đông lấy về làm nghiên gọi là "Đoan đen"; người Nguyên Châu làm thành các kiểu tê giác, cá, rùa, lá sen, tám góc. Đá khe Lê (?) màu xanh nhạt, bên trong tía thẫm pha đỏ, rất mịn nhuận, dùng lâu rất bóng, có vân vàng xen giữa, tục gọi là "áo tía đai vàng"; có loại làm giả bằng cách dùng thuốc đục khảm vào, tự có vết. Đá xanh sông Thao (ở Thiểm Tây) màu lục hơi lam, nhuận như ngọc, phát mặc không kém đá Hạ Nham Đoan Khê, nhưng sông sâu nên rất khó lấy. Thứ nay gọi là đá Thao đều là vỏ đá khe Lê (?), vốn là đá trong hang núi Trường Sa, bóng mà không phát mặc. Đá kim tinh vách núi treo ở Vạn Châu, Quảng Đông, đen như sơn, bóng nhuận như ngọc, thấm nước thì sao vàng tự hiện, khô thì không thấy dấu, rất phát mặc, dùng lâu không kém đi, trên cả đá Hấp, có thể sánh với đá Hạ Nham của Đoan. Đá Cù (Cù Châu, Chiết Giang) loại đen cũng tốt, nhưng phần nhiều không phát mặc.

 Các loại khác như nghiên Hắc Giác (sừng đen), nghiên Hồng Ti (vân tơ đỏ), nghiên Hoàng Ngọc, nghiên màu nâu, nghiên Tử Kim, nghiên đá Thước Kim Mặc Ngọc đều xuất ở Sơn Đông. Nghiên thủy tinh phát mặc như đá Hấp. Nghiên đá trắng Thái Châu, nghiên đá tiên núi Phù Cái, nghiên đá đỏ, nghiên đá Đường ở Đường Châu, nghiên đá Túc ở Túc Châu, nghiên đá tía Cát Châu, nghiên Hoàng Kim ở Truy Châu, nghiên đá Kim Tước, nghiên bột đá Thanh Châu, nghiên sắt luyện, nghiên đá Tử Kim — dùng thì không phát mặc. Nghiên đá xanh, nghiên đá Uẩn Ngọc, nghiên đá Nhung, đá Giáng, nghiên đá Hoài, đá Ninh, đá Tuyên, đá Cát, đá Quỳ — mài mực đen như sơn. Nghiên đá Minh, nghiên đá động Từ ở Vạn Châu, nghiên ngói đài Đồng Tước ở Tương Châu, nghiên đầu ngói cung Vị Ương, nghiên đá Liễu ở Liễu Châu xuất dưới Long Bích; nghiên đá Thành ở Thành Châu xuất ở Lật Đình. Nghiên Lô, nghiên Duy, nghiên Lỗ Thủy ở Nam Kiếm Châu, nghiên đá Lạc ở Túc Châu, nghiên trừng nê (nghiên làm bằng bùn lọc lắng rồi nung) ở Quắc Châu, nghiên đá đảo Đà Cơ ở Đăng Châu, nghiên đá Đại Đà ở Quy Châu, nghiên gốm phủ Ninh vương ở Giang Tây (hình giống ngói Đồng Tước), nghiên Cao Ly (trên có đục hoa văn khéo), nghiên Lương công, nghiên bạc, nghiên đồng, nghiên gạch, nghiên sơn, nghiên vỏ trai, nghiên sứ — nơi sản nghiên không kể xiết.

 Trong các loại nghiên thì Long Vĩ phát mặc, nước trong ao để lâu không khô. Đoan Khê thì loại đẹp hay xấu đều phát mặc, nhưng có khác nhau ở chỗ nhận nước khô hay ẩm; loại la văn hơn cả Long Vĩ. Nghiên ngói Đồng Tước chìm dưới nước nghìn năm, chất vốn mịn nên dễ phát mặc mà không khô lắm, cũng không hại bút; các loại khác không đáng bàn. Nghiên trừng nê đời Đường được xếp hạng nhất, tiếc là truyền lại ít, người nay hiếm thấy.

 Nghiên nổi tiếng thời xưa: Trần Tỉnh Cung có nghiên Tiên Ông; Đào Cốc có nghiên tròn hai ao gọi là "Bích Hữu"; Hòa Lỗ công có nghiên ao vuông Tuyết; bạn của Chu Bân công có nghiên Kim Lăng Ngọc Hải; Từ Xiển Chi có nghiên Tiểu Kim Thành; Tuyên Thành có nghiên Tứ Hoàn Cổ (hình trống có bốn vòng); Lý Hậu Chủ (vua cuối nhà Nam Đường) có nghiên Sinh Thủy (tự sinh nước), trong có hòn đá vàng nhỏ, đá còn thì có nước, mất đá thì khô; Tôn Chi Hàn có nghiên Ha Thủy, hà hơi một cái là nước chảy; Đinh Tấn công có nghiên Thủy, một vũng nước mực giữa mùa nắng to không khô; Lưu Nghĩa Tẩu chế nghiên ngói; Đinh Bảo Thần có nghiên đá xanh lục (tức Đoan hạt đậu xanh), gọi là "kiểu mới Ngọc Đường", tặng Vương Giới Phủ (tức Vương An Thạch), nên thơ Giới Phủ có câu: "Kiểu mới Ngọc Đường đời tranh nhau truyền, huống chi lại khắc bằng đá xanh khe miền Man." Nghiên của Tô trưởng công có bài minh: "Nghìn người kéo dây thừng, trăm người vung búa rìu, đốt đuốc xuống đục, mới được báu này." Đó là nói đá Đoan Hạ Nham ngay đời Tống đã khó lấy như thế, huống gì mấy trăm năm sau, làm sao dễ có được?

 Nghiên tôi từng thấy có cả trăm chiếc, đều là nghiên nổi tiếng, không thể ghi hết, chỉ nêu những chiếc đáng quý: nghiên Thất Tinh tự nhiên đá Đoan Khê, nghiên đá Đoan xanh lục, nghiên Ngọc Thố triều nguyên (thỏ ngọc chầu trăng), nghiên tử thạch, nghiên tử thạch ba góc, nghiên ngọc trắng tự nhiên hình chữ Phong, nghiên ngọc bích hình hốt khuê đời Hán, nghiên trừng nê tám góc cỡ lớn đời Đường, nghiên đầu gạch cung Vị Ương, nghiên đá vân sừng tê điện Đức Thọ, nghiên Thiên Hoàng, nghiên nhỏ hình ngói ống bằng đá Long Vĩ, nghiên đá xanh sông Thao, nghiên đá vân tơ bạc, nghiên ngói cổ hình chim oanh, nghiên đá núi Linh Bích, nghiên khúc đá Long Vĩ, nghiên gạch Hưng Hòa, nghiên ngói Thạch Cừ, nghiên đá đốm đậu. Đây đều là những chiếc cực hiếm mà tinh diệu nhất trong các loại nghiên. Tôi vẽ hình dáng chúng ra để cùng các nhà sành chơi trong nước thưởng thức.

 Than ôi! Có nghiên cất trong rương như Phạm Kiều (người đời Tấn giữ gìn chiếc nghiên cha để lại) giữ đồ cha để cho con, được mấy người? Người biết coi rẻ vàng ngọc mà quý nghiên đá, lại được mấy người? Huống chi nghiên tốt không gặp được chủ xứng đáng thì chẳng biết bao nhiêu mà kể. Còn những chiếc chìm dưới vực sâu, vùi trong đất dày, hủy vì binh lửa, vỡ vì đổ ngã, khốn khổ bên cạnh kẻ tính toán sổ sách, bị giam bên ông đồ dạy trẻ, thì số ấy há chỉ tính bằng nghìn trăm, thật đáng tiếc thay!

 Cách rửa và cất nghiên

 Nghiên tốt thì nước trong ao không được để khô, mỗi ngày thay nước sạch để nuôi độ nhuận của đá. Không được để một ngày không rửa; nếu dùng hai ba ngày không rửa thì màu mực kém đi. Khi rửa không được mài mất lớp gỉ mực, vì đó là dấu hiệu của nghiên cổ. Rửa bằng nước trong pha bồ kết là tốt nhất; không được rửa nghiên bằng nước sôi. Lấy củ bán hạ (một vị thuốc) cắt phẳng mà chà nghiên thì rất sạch mực cũ. Rửa bằng xơ mướp cũng được, nhưng không bằng vỏ gương sen: thu về ngâm nước cho mềm mà rửa nghiên, sạch cáu bẩn, tan chỗ đọng mà lại không hại nghiên. Không được lau bằng mảnh dạ hay giấy cũ, e lông dạ vụn giấy lẫn vào màu mực. Rất kỵ mài mực bằng nước sôi, nước trà cũng không được. Thỏi mực mới dùng lần đầu, tính keo và các góc cạnh chưa mòn, không được mài mạnh, e làm hại chất nghiên. Mùa đông nên cất sẵn nghiên tốt đi, dùng nghiên thô để chống rét đóng băng. Khi trời lạnh muốn hơ tan băng thì nên dùng lò bốn góc, đặt lửa dưới nghiên, hơ ấm nhẹ; hoặc dùng lò sưởi nghiên cũng được. Có nghiên sắt luyện Thanh Châu mà dùng thì rất hợp. Hai mùa xuân hạ ẩm ướt nồng nực, nếu để mực đọng lâu thì keo nổi lên làm dính bút, lại hại vẻ tinh sắc của nghiên, nên phải rửa luôn. Lấy lụa hoa làm túi bọc để tránh bụi bẩn, cất trong rương hộp; không được chồng nghiên lên nghiên, kẻo làm hỏng. Nghiên tốt rất khó có; thứ người nay chuộng chưa chắc là hàng tốt. Người ta đều trọng tai khinh mắt (tin lời đồn hơn tin mắt mình), để lừa người không sành. Cái họ cho là báu, há thật là báu sao? Lại không thể không xét kỹ.

 Hình vẽ các nghiên lạ

 Các hình nghiên sau đây đều là những chiếc tôi thấy trong mười năm qua lại nam bắc, hoặc ở nhà thế gia, hoặc ở tay văn nhân, hoặc lưu lạc ngoài hàng chợ đòi giá rất cao. Người sành chưa từng thấy, xem hình chưa chắc đã chịu nhận là lạ. Ngay một hai hòn đá dễ kiếm trong số đó cũng khác hẳn hàng thường. Cho nên tôi thưởng ở các nghiên này chất đá cứng mà mịn, đường gọt tròn trơn, màu sắc bóng sáng, tiếng gõ trong trẻo, thân nặng dày, cất giữ nguyên vẹn, lưu truyền lâu đời — há phải thứ mà người đời tầm thường gọi là nghiên? Trong nước ắt có người từng thấy, thấy rồi ắt cho tôi là kẻ giám định chính xác. Tôi tuy không học rộng, nhưng thấy tận mắt những chiếc này là đẹp, chỉ sợ chúng chìm mất nên vẽ hình ghi lại để không quên. Thẹn vì bút vụng, chưa tả hết được; còn như phô trương mượn tiếng thì tôi vốn không quen.

 (Xem hình)

 Các kiểu nghiên trong sách Nghiên tiên của Cao Tự Tôn

 Nghiên Phượng Trì (ao phượng), nghiên Ngọc Đường, nghiên Ngọc Đài, nghiên Bồng Lai, nghiên hình hốt khuê (tấm ngọc dài đầu nhọn cầm khi chầu)

 Nghiên Tích Ung (hình tròn có nước bao quanh như trường học cổ của thiên tử), nghiên Phòng tướng (kiểu của tể tướng họ Phòng), nghiên Lang quan, nghiên hình chữ Phong, nghiên hình cái đỉnh

 Nghiên mặt người, nghiên nước uốn khúc, nghiên tám cạnh, nghiên bốn cạnh thẳng, nghiên Viện

 Nghiên lá bồng, nghiên móng ngựa, nghiên Phượng Trì, nghiên ao tròn, nghiên Thiên

 Nghiên vòng ngọc, nghiên Xá nhân, nghiên ao nước, nghiên Đại sư, nghiên hình con cóc

 Nghiên Đông Pha, nghiên Đô Đường, nghiên Nội tướng, nghiên hồ lô, nghiên hình chảo nướng bánh (?)

 Nghiên một chiếc giày, nghiên đôi giày, nghiên ao trăng, nghiên ao vuông, nghiên hình cái hốt

 Nghiên hình cái rìu, nghiên hình cái gáo, nghiên hình ngọc bích (ngọc tròn dẹt có lỗ giữa)

 Các kiểu nghiên bổ sung

 Nghiên hình đàn cầm, nghiên chim ưng tung cánh, nghiên chim oanh, nghiên hình chữ Sơn, nghiên Thái Cực

 Nghiên hình cái nia, nghiên hình bình đời Hán, nghiên hình diều chim phượng, nghiên khúc gỗ thông, nghiên hình núi đá

 Bàn về mực

 Cao tử nói: Mực được chuộng thời xưa, như mực của Từ Huyễn tên "Nguyệt đoàn" (vầng trăng tròn), giá ba vạn tiền. Mực của Đường Huyền Tông tên "Long hương", thỏi mực từng hiện ra tinh của mực thành hình người. Mực vân rồng, mực hai sống của Lý Đình Khuê nghìn đời khen là tuyệt. Đời Hán hằng tháng cấp cho quan Thượng thư lệnh (quan đứng đầu sảnh Thượng thư) mực lớn đất Du Mi. Một thỏi mực của Phạm thừa tướng, mặt ngoài đề "Ngũ Kiếm Đường chế", mặt trong đề "Thiên Quan đệ nhất muội" (bồ hóng số một Thiên Quan). Mực khói dầu tô hợp của Kim Chương Tông, người đời sau muốn có phải đổi bằng gấp đôi vàng mà cũng không tìm đâu ra. Mực của Cảnh Hoán tên "Hương bích phó mặc tử". Đời Ngũ Đại có ông họ Chu được thỏi mực nhỏ của Sài Tuân; mực Hóa Tùng Đường của Hàn Hi Tải tên "Huyền trung tử", "Xạ hương nguyệt long muội". Trương Ngộ chế mực tiến cống Dịch Thủy; Hoài Dân tặng Đông Pha mực tên "Thanh yên muội". Lại như mực Cung Đường, mực Uyên Vân, mực Trần Lãng ở Đoài Châu (?). Đời Nguyên có mực Phan Vân Cốc, mực viên thông, mực toan nghê (hình con sư tử), mực khói thông, mực Cửu Tử, mực Ngư Thổ, mực Thiên Vũ, mực đá núi Dương Sơn, mực Hóa Tiệm, mực Kim Hồ của nước Phù Đề, mực Lôi Công. Lại như mực của Trọng Tương (tức Vi Đản đời Tam Quốc), một chấm như sơn — đều là mực nổi tiếng thời xưa.

 Đời nay chuộng nhất mực La Tiểu Hoa; mực họ La quả là tốt. Tôi thấy mực Long Trung Địch của Tra Văn Thông đầu triều Minh, mực Bích Thiên Long Khí, mực Thủy Tinh Cung, mực lưỡi trâu của Phương Chính ở Tân An. Loại chữ tô màu thạch thanh, áo ngoài phủ vàng ròng là do Tô Mi Dương làm hồi nhỏ, theo phép để lại của họ Lý mà làm thỏi mực nhỏ hình con tằm nằm. Thời Thế Tông có mực của Thiệu Cách Chi; như các mực của Phương Vu Lỗ: Liêu Thiên Nhất, Cửu Huyền, Tam Cực, Quốc Bảo, Phi Yên cũng đều là hàng tinh. Trước đó như Uông Trung Sơn (?) lúc mới chế mực, chất đẹp không kém mực họ La. Hàng tinh của ông dùng gỗ nam vân hạt đậu làm hộp, trong sơn son, nhãn đề tên ở giữa, mặt ngoài đề: Thái Cực, Hai Nghê, Ba Vượn, Tứ Tượng, Năm Sẻ, Sáu Ngựa, Bảy Gà Lôi Trắng, Tám Tiên, Chín Cò, Mười Hươu — đều lấy chim thú làm ý. Lại có bốn loại mực dài nhỏ gọi là "Huyền Hương thái thú": một là vân heo (?), hai là tằm nằm, ba là chữ Á, bốn là thềm ngọc. Có bốn loại mực tròn nhỏ gọi là "Khách khanh": Thái Cực, Bát Quái, Ngọc Bích Tròn, Lầu Quỳnh. Có bốn loại mực vuông nhỏ gọi là "Tùng Tư hầu": một là chữ Á, hai là vân dây, ba là chín mây, bốn là vòng li (rồng không sừng). Lại có mực thỏi, mực cột. Tôi được mấy loại trong đó trước tiên đem thử, chất nhẹ, khói tía, có thể gọi là "Cửu Huyền Tam Cực" thật, dường như còn hơn mực họ La, là hàng thần phẩm. Thứ người nay thấy đều là hàng thứ, kiểu dáng tuy giống mà chất mực không tốt. Lại như mực tròn Nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao) thì càng kém hơn. Cho nên tiếng tăm bị vùi lấp không truyền; về sau dấu in trên mực còn mà chất mực càng kém, nên tôi đặc biệt nêu ra để biểu dương Trung Sơn.

 Khi tôi làm chức Điển khách (quan lo tiếp đón khách và sứ thần), sứ thần Cao Ly tặng mực, trên có in hoa mai, màu mực rất đen mà đậm dày. Theo tôi bàn thì cái diệu dụng của mực là: chất phải nhẹ (?), khói phải xanh, ngửi không thơm, mài không tiếng; nghiên mới nước mới, mài như không kham nổi (ý nói không được mài mạnh tay (?)). Kỵ mài vội, vội thì nóng, nóng thì sinh bọt. Dùng xong thì xoay nghiên, không để mực đọng lâu trên nghiên, bụi bặm bẩn mực, keo đông đặc lại. Dùng xong thì rửa, đừng để mực đọng đầy. Cất lâu thì keo cũ đi, mực dùng mới tinh. Phép dùng mực không ngoài mấy lời ấy của tôi. Còn như chế mực tinh, khuôn mẫu khéo thì sách Mặc phổ do Phương Vu Lỗ khắc dường như đã hoàn hảo. Lạ thay mực của họ Phương!

 Khách nói: "Mực chỉ cần dùng được là đủ, cần gì lạ?" Ôi, không phải ham lạ. Mực hàng tinh không chỉ tốt ở đời nay, lưu lại đời sau càng tốt; không chỉ nhờ nó mà văn chương chữ nghĩa đẹp ở đời nay, mà còn nhờ nó truyền cái đẹp cho đời sau. Như chữ đời Tấn, Đường, tranh đời Tống, Nguyên, truyền mấy trăm năm mà màu mực vẫn như sơn; thần khí của chữ và tranh nhờ mực mà còn nguyên. Còn mực hạng kém, dùng đậm gặp nước thì loang nhòe bẩn, dùng nhạt mà bồi lại thì thần khí nhạt nhẽo, chưa đầy mấy năm dấu mực đã bong. Xét thế thì công dụng của mực há là ham lạ sao? Biết điều đó thì mới có thể cùng bàn về mực. Cho nên thơ Lý Diên Khuê nói: "Tặng ngươi viên ngọc đen, nước suối trong, nghiên phải sạch; tránh nóng thì treo trong túi vải sắn, đón gió mà qua tháng mưa dầm mùa mai." Đủ biết ông quý mực thế nào. Lại nói: "Mực cất trong vôi, qua mùa mưa dầm không mốc." Đó cũng là một cách.

 Phụ: cách làm mực son

 Cách làm: dùng một lạng ba (?) thần sa tốt (chu sa đất Thần Châu), hai lạng son đỏ, lấy nước vỏ tần bì (một vị thuốc) nấu keo, ngâm trong nước keo trong bảy ngày đêm, rồi chắt bỏ phần nước keo trong. Đem phơi nắng dần dần cho đến khi khô ướt vừa phải, lấy khuôn in mực ép thành thỏi, mài trong nghiên mà dùng thì rất tốt. Một cách khác: lấy son hoa cùng đằng hoàng (nhựa cây màu vàng) mài mà chấm. Mực chu sa trong các năm Thành Hóa, Gia Tĩnh rất tốt.

 Bàn về giấy

 Cao tử nói: Thời thượng cổ chưa có giấy, dùng "hãn thanh" là đem tre hơ lửa cho rỉ nhựa (như ra mồ hôi), cạo lớp xanh đi cho dễ viết. Đến đời Hán, Thái Luân mới chế ra giấy, làm lợi cho muôn đời. Ban đầu giã lưới đánh cá làm giấy gọi là giấy lưới; làm bằng vải gọi là giấy gai; làm bằng vỏ cây gọi là giấy cốc (cây dó, dâu giấy). Đất Thục có giấy Ngưng Quang, giấy viết thư Vân Lam, giấy Hoa Diệp, giấy viết thư Tiết Đào mười màu, gọi chung là giấy Thục. Lại có giấy Trắc Lý, giấy Tùng Hoa, giấy Lưu Sa, giấy rồng phượng phấn vàng ráng màu, giấy vân lụa, giấy trắng mành ngắn, giấy ngạnh hoàng, giấy vải, giấy hồng nhạt, giấy viết thư hoa đào xanh đỏ lục, giấy Đằng Giác, giấy gai hồng nhạt, giấy rễ dâu, giấy Lục Hợp, giấy trứng cá, giấy rêu. Năm Kiến Trung có giấy xanh Nhi Nữ, giấy Mão. Đời Tống có giấy Trừng Tâm Đường, giấy viết kinh vàng sáp, giấy viết kinh trắng, giấy Bích Vân Xuân Thụ, giấy nội cung ba màu in viền rồng phượng; có giấy in hoa tròn bằng vàng và các thứ giấy hoa vàng nhiều màu; có giấy Đằng Bạch, giấy khổ nhỏ cán bóng. Ngụy chủ họ Lý (tức Lý Hậu Chủ nhà Nam Đường) chế giấy Hội Phủ, dài hai trượng, rộng một trượng, dày như mấy lớp lụa. Nhà Đào Cốc cất mấy tờ giấy trắng Bà Dương dài như tấm lụa. Có giấy mành Quan Âm Tây Sơn, giấy hộc bạch, giấy kén tằm, giấy tre, giấy viết thư khổ lớn. Đời Nguyên có giấy gai vàng, giấy Duyên Sơn, giấy Thường Sơn, giấy Anh Sơn, giấy viết thư nhỏ Lâm Xuyên, giấy Thượng Ngu. Lại như giấy của Tử Ấp (tức Tả Bá đời Hán, người giỏi làm giấy) đẹp đẽ sáng bóng, đều được đời khen.

 Giấy viết thư tráng phấn vùng Sở và vùng Tùng Giang ngày nay là loại giấy hạng bét, hễ mốc là bong. Cái mà Đào Cốc gọi là "giấy hóa hóa" chính là loại này: chỉ dùng làm giấy chùi nhà xí, đó là một "hóa"; bán cho hàng quán gói bột, thuốc, quả, đó là hai "hóa" — ý nói giấy không dùng được vào việc gì ra hồn, đại loại như thế. Còn như giấy viết thư phấn năm màu rắc vàng mịn dày của nội cung ngày nay, giấy mành lớn năm màu, giấy rắc vàng; có loại giấy trắng cứng dày như tấm ván, hai mặt cán bóng, trắng sạch như ngọc; có giấy năm màu in hoa vàng. Lại như giấy từ thanh (xanh như men sứ) giống lụa đoạn, bền dai đáng quý, phần nhiều dùng để chép kinh bằng chữ nhũ vàng; có loại màu lam thì mỏng mà không tốt. Giấy hoa vàng nước Cao Xương cũng có năm màu, có tờ vẽ sơn thủy bằng vàng. Cao Ly có giấy bông kén, trắng như lụa là, dai như lụa, dùng để viết thì phát mặc đáng yêu. Có loại giấy da (giấy làm từ vỏ cây), dùng làm mành, làm mũ che mưa, làm bìa kẹp sách, dày chắc như được tẩm dầu, Trung Quốc không có, cũng là vật lạ.

 Gần đây loại dùng để viết được thì giấy viết thư rắc vàng không vân của đất Ngô là tốt. Tùng Giang gần đây có giấy Đàm, không dùng phấn, lấy giấy mành Kinh Xuyên bồi dày, cán bóng, dùng sáp in các thứ hoa chim, chắc và trơn có thể sánh với giấy Tống. Lại có giấy viết kinh phỏng theo đời Tống mới chế ở Tân An cũng tốt. Đất Ngô gần đây cũng làm, nhưng không bằng giấy Tống xeo thành bền dai, như lụa đoạn có tính dẻo, lưu truyền mấy trăm năm mà vẫn bóc ra dùng được. Còn loại phỏng theo ngày nay thì tính giấy rốt cuộc giòn, mốc lâu thì hồ rã ắt bung. Thời nay chuộng giấy Bạch Lộc có viền hoa kẻ ô, dùng viết thiếp, viết thơ rất tiện; nhà tôi có mấy chục kiểu. Nhưng giấy Bạch Lộc in bằng nước hạt lục (?) cùng nước hoa hòe vàng đun nhẹ thì rất nhã, in xanh, in đỏ đều không đẹp. Lại như giấy năm màu cán sáp cũng lấy loại la văn màu trắng, màu hoa thông, màu trắng dưới trăng là đẹp, các màu khác không đáng thưởng thức. Hai người cán thì đẹp mà không hỏng ván; nếu lấy nước làm ướt một tờ để thấm cho mười tờ mà cán thì không tốt. Cán bằng sáp trắng thì ăn mực, còn sáp ong thì gặp mực vón thành giọt, viết không bắt, thật đáng giận. Tôi ghi chép cả lại để giúp việc giám thưởng.

 Cách làm giấy Quỳ

 Tháng năm, tháng sáu hái lá nhung quỳ (cây thục quỳ) còn đẫm sương, giã nát lấy nước. Lấy giấy Hài nhi Bạch Lộc loại dày chắc cắt thành tờ. Cho vào nước lá quỳ một chút bột vân mẫu (khoáng mica) mịn và chút phèn chua, trộn đều, đựng vào chậu lớn, kéo giấy qua cho thấm màu, treo cho khô; hoặc dùng để cán in hoa, hoặc để trơn mà dùng. Màu xanh trông dễ chịu, lại gửi được tấm lòng nhỏ của kẻ quê mùa hướng về như hoa quỳ hướng về mặt trời.

 Cách nhuộm màu giấy Tống

 Một cân hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, một vị thuốc màu vàng) đập vụn, dùng bốn thăng nước ngâm một ngày đêm, nấu cạn còn hai thăng, để đó chờ dùng. Một thăng vỏ đấu quả sồi cũng nấu nước như cách trên, để chờ dùng. Năm đồng cân yên chi (phẩm đỏ), loại đậm màu mới tốt, ngâm bốn bát nước nóng, vắt lấy màu đỏ. Ba vị đều thành nước đặc, đựng vào chậu lớn. Mỗi lần lấy giấy mành Quan Âm loại dày chắc, trước kéo qua nước hoàng bá một lượt, lại kéo qua nước vỏ đấu sồi một lượt, rồi kéo qua nước yên chi một lượt. Lại xem màu đậm nhạt mà thêm bớt, phơi khô từng tờ là dùng được.

 Cách nhuộm giấy để vẽ không dùng keo

 Giấy tráng keo phèn mà vẽ thì hoàn toàn không có sĩ khí, nhưng không tráng thì không tô màu được. Cách nhuộm: lấy bồ kết giã vụn, ngâm nước trong một ngày, cho vào nồi đất nấu cách thủy chừng cháy hết một nén hương, lọc sạch, khuấy đều, quét lên giấy một lượt, treo cho khô. Lại lấy phèn chua ngâm nước nóng, quét thêm một lượt, treo cho khô. Dùng để vẽ thì y như giấy sống (giấy chưa tráng). Nếu cất hai ba tháng rồi dùng thì càng tốt. Gỡ giấy bông cũ từ những cuộn tranh bồi xưa ra để vẽ thì rất tốt, nếu có thì nên quý mà cất giữ.

 Cách làm giấy trắng nện

 Cách làm: lấy rễ hoa hoàng quỳ giã lấy nước, cứ một bát lớn nước thì cho một hai thìa nước rễ, khuấy đều; dùng nước này giấy sẽ không dính mà trơn. Nếu dùng nhiều nước rễ thì lại dính, không tốt. Cứ mười tờ giấy thì quét ướt tờ trên cùng, lại đặt thêm mười tờ khô, chồng lên đến trăm tờ cũng không sao. Giấy dày thì cách bảy tám tờ mới quét một tờ, giấy mỏng thì cách nhiều tờ cũng được. Lấy ván dày hoặc đá đè lên giấy, qua một đêm bóc ra thì đều đã thấm đều. Nếu ướt thì phơi khô, nếu không thì trải phẳng trên đá, dùng dùi nện giấy đập hơn nghìn cái, bóc ra phơi thật khô. Lại chồng lên đè một đêm, lại nện hơn nghìn cái, cho đến khi bóng như giấy sáp mới tốt. Tôi từng làm, rất tốt, chỉ là vất vả thôi.

 Cách làm giấy in hoa vàng bạc

 Lấy bột vân mẫu nấu một ngày với thương truật (một vị thuốc), gừng sống, bấc đèn (cỏ đăng tâm), dùng vải bọc lại vò rửa, lại dùng lụa bọc vò rửa, càng vò càng mịn, mịn tuyệt mức là tốt. Khi thu lấy, đặt mấy lớp giấy bông lên trên chum tro, đổ nước bột lên cho thấm khô. Dùng giấy viết thư năm màu: đặt phẳng các ván hoa văn, rồi lấy nước bạch cập (củ cây bạch cập, có nhựa dính làm keo) hòa bột, quét lên ván hoa, úp giấy lên in hoa, không được in chồng hai lần, vì muốn hoa nổi lên; in xong hoa như bạc nung chảy. Nếu dùng nước khương hoàng (củ nghệ) nấu cùng nước bạch cập hòa bột, quét lên ván mà in thì hoa như vàng nung chảy. Hai cách này đều có nhiều nét nhã thú.

 Cách làm giấy màu hoa thông

 Nửa thăng hoa hòe, rang cho cháy đỏ, đun với ba bát nước lạnh lấy nước. Lấy một lạng bột vân mẫu, năm đồng cân phèn, nghiền mịn, cho vào chậu trước. Đun sôi nước vàng, lọc qua lụa rồi mới đổ vào chậu, khuấy đều, kéo giấy qua; màu nhạt là đẹp. Giấy viết thư dùng trong văn phòng, ngoài mấy màu này ra đều không cần có.

 Bàn về bút

 Cao tử nói: Mông Điềm (tướng nhà Tần) chế ra bút, lấy gỗ khô làm cán, lông hươu làm trụ (lõi ngòi bút), lông dê làm bị (lớp lông phủ ngoài). Cái gọi là "hào" (lông làm ngòi) khi ấy không phải loại cán trúc lông thỏ ngày nay. Cho nên phép làm bút: lông cứng trội đặt phía trước, lông tơ mềm đặt phía sau, lông cứng làm mũi nhọn, lông mềm làm phụ. Trộn thêm sợi gai (?), bó vào cán, dùng sơn cho chắc, dùng rong biển cho bóng. Chấm mực thử viết thì nét thẳng đúng dây mực, nét móc đúng như cái móc, vuông tròn đúng thước tròn thước vuông, cầm suốt ngày không hỏng — thế mới gọi là bút tốt.

 Thư thiếp của Liễu (Liễu Công Quyền) nói: "Gần đây được gửi cho bút, ngòi ra ngắn quá, lại cứng quá. Điều cần là mềm mại, ngòi ra phải dài, chọn lông phải mịn, cán không cần to, lớp lông phụ cắt phải đều. Đều thì nét lượn, nét cắt có chỗ dựa; cán nhỏ thì vận bút có sức; lông mịn thì chấm nét không sai; ngòi dài thì nét đầy đặn nhuận tự do." Then chốt của bút hẳn ở cả đây. Cho nên bài Bút kệ nói: "Tròn như dùi, ấn như đục, chỉ được vào, không được lùi." Ý nói buộc bút phải chặt, không để một sợi lông nào chìa ra, chìa ra là không dùng được. Lại nói: "Trụ lõi cứng, lông phủ mỏng, nhọn như dùi, đều như đục."

 Cho nên bút của Bá Anh (tức Trương Chi, nhà thư pháp đời Hán) cùng tận thần ý, được Tử Vân khen ngợi. Cuối đời Hán, hộp đựng một cây bút chạm bằng vàng, trang sức bằng ngọc Hòa, đính ngọc Tùy (ngọc báu Tùy hầu), điểm lông chim trả mềm. Cán bút không phải bằng sừng tê có vân thì cũng bằng ngà voi, lõi bằng lông cáo lớn, ngòi bằng lông thỏ mùa thu — đủ thấy ý người xưa quý bút sâu sắc thế nào. Đời Nam triều có bà lão giỏi làm bút, dùng tóc máu trẻ sơ sinh làm lõi. Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (đời Đường Huyền Tông) có thợ bút tên Thiết Đầu làm cán bóng như ngọc. Nay đều thất truyền.

 Sách Bút kinh của Hữu quân (tức Vương Hi Chi) nói: "Lông các quận, chỉ có thỏ vùng trung tâm là béo mà lông dài. Có thể trước lấy vài chục sợi ngọn tóc người, trộn lông dê xanh và lông tơ thỏ, cắt cho đều, lấy giấy gai bọc chân lông cho chặt. Rồi lấy lông tốt rải mỏng lên trụ, cho trụ không lộ ra." Đó đều là những lời bàn khuôn phép của người xưa.

 Bút ngày nay thì quý ở lông. Đông quận làm bằng lông dê xanh, bọc ngoài bằng lông đuôi chim trĩ, năm màu đẹp mắt. Có loại làm bằng lông cáo lớn, lông hổ, râu chuột, lông dê, lông hươu xạ, râu dê, tóc máu, đều không bằng lông thỏ. Lông hương ly (cầy hương) đứng thứ hai. Thỏ sống ở núi cao khe sâu thì lông đầy đủ. Lông mùa thu lấy cái khỏe, lông mùa đông lấy cái nhọn, lông mùa xuân hạ thì không dùng được. Bút lấy bốn đức nhọn, đều, tròn, khỏe làm chuẩn: lông cứng thì nhọn, lông nhiều thì màu tía mà đều; dùng sợi gai (?) lót đúng cách thì lông bó lại mà tròn; dùng toàn lông thỏ, kèm lông hương ly, xử lý nước (?) đúng cách thì dùng lâu vẫn khỏe — ngoài ra không có cách nào khác. Người nay lông thỏ ít mà lông ly, sợi gai gấp đôi, bút viết không bền, há phải lỗi ở bút? Là vì không chịu dùng đủ vật liệu thôi.

 Tôi chuộng loại ngòi hình măng nhọn làm theo kiểu cũ của người Hàng Châu là tốt nhất. Về sau người Hồ Châu buộc đầu bút thành kiểu hồ lô thắt eo nhỏ, người Hàng Châu cũng bắt chước, thật đáng giận nhất. Lúc mới viết thì như nhỏ, hợp viết chữ nhỏ, dùng rồi eo bung ra thành bút xòe, liền thành đồ bỏ. Bút Hàng Châu không làm đúng phép bằng bút Hồ Châu; bút Hồ Châu lại lấy của Trương Thiên Tích là nhất, tiếc là gần đây không ai truyền được cái hay của ông. Bút vẽ xưa nay khen Trương Văn Quý ở Hàng Châu đứng đầu, mà họ Trương cũng không truyền bừa cho ai. Nay thì chia làm ba nhà, tốt xấu không chuẩn, nghề nhà đời đời không giữ được, cũng đáng tiếc. Bút vẽ cán vừa lõi râu chuột của Dương Châu dùng để vẽ nét mực bạch miêu thì tuyệt hay; bút xòe cũng tốt.

 Các bậc vương giả thời xưa dùng bút cán vàng, cán bạc, cán trúc đốm để ghi công, quý bút đến thế. Xưa nay có cán ngà, cán đồi mồi, cán thủy tinh, cán chạm vàng, cán sơn xanh thẫm, cùng cán trúc cọ, gỗ hoa lê, gỗ tử đàn — là ý gì? Chỉ vì cho là quý. Nhưng cầm dùng thì sao? Chỉ cần lấy loại trúc mỏng thẳng làm cán là cái diệu dụng của bút đã đủ, còn chuộng gì nữa? Mùa đông lấy giấy lụa bọc cán để tránh lạnh, dường như cũng khó dùng, đều không lấy.

 Bút thu vào tháng mười, tháng giêng, tháng hai là tốt nhất. Viết xong cho ngay vào chậu rửa bút để rửa sạch mực đọng, thì lông chắc không giòn, dùng được lâu. Nhưng rửa xong phải chụp nắp ngay, kẻo gãy ngòi. Cất bút thì lấy hoàng liên (một vị thuốc đắng) hòa khinh phấn (bột thủy ngân), chấm lên đầu bút, đợi khô rồi cất, thì bút không bị mọt mà lông vẫn tốt. Cách khác: lấy xuyên tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên), hoàng bá nấu nước, mài mực khói thông, nhuộm bút mà cất, cũng tránh được mọt.

 Người xưa quý bút, bút hỏng thì chôn. Cho nên Triệu Quang Phùng rửa chân bên khe vùng Tương Hán, thấy một viên gạch vuông, trên đề: "Bạn đầu trọc, chàng ngòi cùn, công thành tóc mai đã bạc như sương; trên mộ đắp mả hình bờm ngựa, chẳng dám phụ ơn sáng." Phía sau đề "Độc Cô Trinh Tiết dựng". Trên gạch đã đóng rêu. Đây hẳn là chỗ người hiếu sự chôn bút.

 Bàn về đồ dùng văn phòng

 Cao tử nói: Đồ dùng văn phòng không phải là đồ chơi. Người xưa nói: "Bút nghiên tinh tốt là một niềm vui của đời người." Tôi theo những gì đã thấy mà bình như sau:

 Hộp đựng đồ văn phòng

 Hộp làm ba ngăn, có loại bốn ngăn, có quai xách, để cất chung các đồ dùng. Không phải để làm đẹp, không cần khảm chạm cầu lạ, làm bằng gỗ hoa lê là đủ. Cũng không cần viền miệng bằng sợi trúc quấn, tốn công vô ích, lại mau hỏng. Như loại kiểu Nhật do họ Tưởng làm, viền miệng bằng chì, là rất tốt.

 Hộp nghiên

 Dùng một chiếc nghiên cổ, lấy gỗ nam vân hạt đậu hoặc gỗ tử đàn làm hộp, hoặc dùng gỗ hoa lê cũng được. Nghiên không cần to, vừa phải là đẹp, để vừa cho vào hộp cất. Lại chuẩn bị thêm một hộp nghiên son; vì thế sách Nghiên phổ có kiểu nghiên đôi giày là để tiện dùng hai màu. Nghiên thì lấy đá Đoan, đá Hấp là tốt; có người dùng đá Đoan trắng làm nghiên son, nhưng không dùng được lâu, màu bám vào không sạch, cũng phải có thêm một chiếc đá cũ làm nghiên phụ mới tốt.

 Gác bút

 Có loại bằng ngọc làm hình núi, hình tiên nằm, có loại bằng san hô, mã não, thủy tinh, sừng tê chạm; không chỉ đồ mới làm, đồ cũ cũng nhiều. Có cái gác bằng đồng thời Tuyên Đức mạ vàng, hình hai con li (rồng không sừng) kéo, rất tinh. Tôi thấy gác bút năm núi, ba núi của lò Ca (một lò sứ nổi tiếng đời Tống), kiểu cổ, màu nhuận. Lại thấy cái hình em bé nằm hoa bằng sứ Định trắng (lò Định đời Tống), trắng trong tinh xảo. Cái bằng ngọc cũ hình mẹ con sáu con mèo, dài bảy tấc, lấy mèo mẹ nằm ngang làm đế, lấy mèo con nhấp nhô làm chỗ gác, thật là vật lạ, hiếm thấy. Có cái bằng đồng cổ mười hai đầu nhọn làm gác, có cái bằng đồng hình li nhấp nhô làm gác. Tôi thấy bạn có một gốc rễ cây già, uốn khúc muôn hình, dài chỉ bảy tấc, giống hệt rồng đang đi, vảy giáp móng vuốt đều đủ, mân mê trơn như ngọc, thật là gác bút trời sinh. Thư phòng tôi có một hòn đá uốn khúc hình rồng, không cần đục đẽo, cũng là vật lạ, gác được ba cây bút.

 Giường bút

 Kiểu giường bút (giá để đặt bút nằm) lưu hành rất ít. Tôi có được một chiếc cổ mạ vàng, dài sáu tấc, cao một tấc hai phân, rộng hơn hai tấc, giống như cái giá, trên đặt nằm được bốn cây bút. Lấy cái này làm mẫu, làm bằng gỗ tử đàn hay gỗ mun cũng tốt.

 Bình phong bút

 Người Tống có làm những tấm hoa ngọc vuông, ngọc tròn, bên trong chạm như thật, núi cây chim chóc nhân vật đủ mọi thứ, đều tuyệt tinh. Đó đều là tấm đai, tấm đèn của người xưa, giữ lại không biết dùng làm gì, đem khảm làm bình phong cắm bút thấy rất hợp. Tấm lớn dài khoảng bốn tấc, cao ba tấc; thư phòng tôi có một bình phong như vậy, làm thế này dường như không có vật nào bị bỏ phí. Có những tấm đá Đại Lý cũ, vân y như cảnh "núi cao trăng nhỏ", "trăng lên núi đông", "muôn núi mây xuân" — đều do tôi tận mắt thấy, vốn không phải gượng ghép, đều vuông chưa đầy một thước, là vật lạ trời sinh, quý mà làm đồ này, làm bình phong che chở cho "Mao trung thư" (cách gọi đùa cây bút), dường như cũng được chỗ.

 Bình rót nước

 Có loại bằng ngọc làm bình tròn bình vuông, hoa văn rất khéo. Lại thấy Lục Tử Cương ở đất Ngô làm con tịch tà (con thú thần trừ tà) bằng ngọc trắng, rỗng ruột chứa nước, trên khảm mảnh đá xanh lục, theo kiểu cổ, trơn bóng đáng yêu. Có bình rót hình cóc bằng ngọc, theo kiểu cũ của Bảo Tấn Trai (thư phòng của Mễ Phất). Đồ đồng cổ có bình gà trời gỉ xanh lục, có loại khảm mảnh vàng bạc hình hươu trời, rất đẹp. Có muôi hình nửa thân chim cốc, có bình hình nhạn mạ vàng, giống như thật không hai, hai chân đứng trên đất, nước chảy ra từ miệng. Có bình hình trâu nằm đúc ở Giang (?), lấy chú bé chăn trâu cưỡi trên làm vòi rót. Đồ sứ có bình nước vuông tròn của lò Quan, lò Ca (các lò sứ nổi tiếng đời Tống), có bình hình quả dưa đứng, dưa nằm, có bình hình đôi quả đào, đôi gương sen, có loại vừa làm gác bút vừa chứa nước dùng hai việc, có loại hình chú bé chăn trâu nằm, có loại vuông. Bình rót lò Định rất lạ: có bình hình quả dưa cành lá quấn quanh, bình hình quả cà có cuống lá, bình hình lạc đà, lại gác được bút. Có bình hình cóc, có bình gà trời bằng sứ Thanh Đông (?), đáy có một lỗ. Lò Tuyên (sứ đời Tuyên Đức) có bình hình quả đào năm màu, bình hình quả lựu, bình hình đôi quả dưa (?), màu sắc như thật. Có bình hình đôi uyên ương, bình hình con ngỗng, công phu cực tinh, đều đạt chuẩn.

 Chậu rửa bút

 Đồ đồng có chậu rửa nhỏ mạ vàng cổ, có bát nhỏ gỉ xanh lục, có nồi nhỏ cổ, có chén nhỏ, có bình di (bình rót nước rửa tay thời cổ). Năm thứ ấy vốn không phải làm ra để rửa bút, nay dùng làm chậu rửa. Đồ ngọc có chậu rửa hình bát khất thực, chậu chữ nhật, chậu vòng ngọc, hoặc trơn hoặc có hoa, khéo léo phỏng theo đồ cổ. Đồ sứ có chậu tròn lò Quan, lò Ca, chậu hình hoa quỳ, chậu miệng hình khánh bụng tròn, chậu hình lá sen cuốn bốn góc, chậu miệng cuốn hình khúc mía, chậu hình vòng dây tết, chậu chữ nhật — loại rất nhiều, nhưng lấy men xanh phấn, vân rạn rõ ràng là quý. Lò Long Tuyền cổ có chậu hình đôi cá, chậu hình cánh hoa cúc, chậu hình bát khất thực, chậu trăm nếp gấp. Lò Định có chậu ống tròn ba đai, chậu hình hoa mai, có loại chén giữa làm chậu rửa còn đĩa bên làm chỗ thử ngòi bút; có chậu hình vòng dây tết, chậu ao vuông, chậu tròn hình đấu đan liễu, chậu miệng tròn khía múi dưa, chậu cánh hoa cúc — riêng chậu lò Định là rất nhiều. Lò Tuyên có chậu vẽ cá rong, chậu cánh hoa quỳ, chậu miệng hình khánh, chậu hình trống men xanh khắc trắng hình con li. Người gần đây nhiều kẻ lấy chậu rửa làm chén uống, nào biết loại miệng cuốn dày mà dẹt nông là chậu rửa, há chén lại có kiểu ấy? Ngoài ra có chậu đồng mạ vàng bạc (?) mới làm, và các lò làm giả chậu rửa cùng thủy trung thừa màu tía, màu lục của lò Quân Châu, rất nhiều, kiểu dáng cũng đáng xem, nhưng đều không đạt chuẩn.

 Thủy trung thừa (bình nhỏ đựng nước để mài mực)

 Đồ đồng có tôn, lôi (các loại bình đựng rượu thời cổ) nhỏ đời xưa, kiểu miệng loe, bụng tròn, chân nhỏ, cao chừng ba tấc, vốn là đồ tùy táng trong mộ, nay dùng làm thủy trung thừa. Tôi có một cái thủy trung thừa bằng ngọc cổ, nửa thân thấm vết đỏ như máu (do chôn lâu năm), miệng tròn bụng chum, dưới có ba chân, to bằng nắm tay, rất tinh đẹp, không biết người xưa dùng làm gì. Gần đây có thủy trung thừa do Lục (Tử Cương) mài ngọc, mài hình mặt thú trên nền hoa gấm, giống tôn lôi cổ, cũng là đồ tốt. Đồ sứ có loại bụng chum tròn của lò Quan, lò Ca, có kiểu bát khất thực miệng nhỏ, có loại bụng khía múi dưa. Sứ Thanh Đông (?) có loại cánh hoa cúc bụng chum chân tròn; lò Định có loại in hoa dáng dài như bình nhưng miệng loe để chứa nước được, có loại bụng tròn miệng thắt ba chân; có loại lò Long Tuyền cổ bụng chum khắp thân hoa văn nhỏ; có loại đồng thời Tuyên Đức điểm vàng như mưa tuyết, làm theo kiểu bình bộ (bình nhỏ bụng tròn) bằng đồng cổ, kiểu dáng rất đẹp. Gần đây có đồ mới nung kiểu lò Quân, đều theo các kiểu này, nhưng không dùng được.

 Núi nghiên (hòn đá hình núi dùng bày trên bàn, có chỗ lõm làm nghiên hoặc gác bút) (kèm hai hình)
 Nghiên sơn (một hòn đá nhỏ có dáng núi non đặt trên bàn viết, có chỗ lõm làm chỗ mài mực và chỗ gác bút) bắt đầu từ Mễ Nam Cung (tức Mễ Phất, nhà thư pháp và họa sĩ đời Tống). Ông làm nó bằng một hòn đá quý từ thời Nam Đường. Hình vẽ của nó có in trong sách "Chuyết canh lục" (sách ghi chép tạp sự của Đào Tông Nghi đời Nguyên). Về sau người ta bắt chước làm theo. Không biết hòn đá ấy nay còn hay mất? Nói chung, đá làm nghiên sơn thì đá Linh Bích (đá ở huyện Linh Bích, tỉnh An Huy) và đá Ứng (?) là tốt nhất. Các loại đá khác vân thớ thô to, hoàn toàn không có dáng nhỏ nhắn uốn lượn, đỉnh trơ trọi dựng cao như núi non.

 Tôi từng thấy một nghiên sơn đá Linh Bích của người đời Tống. Các mảng trên đỉnh trông như lối thuân pháp (cách dùng nét chấm, nét quét để vẽ vân và nếp gấp của núi đá) của Hoàng Tử Cửu (tức Hoàng Công Vọng, họa sĩ đời Nguyên). Ở giữa có ao nước, to bằng đồng tiền, sâu chừng nửa tấc (tấc: đơn vị đo dài, bằng một phần mười thước; thước thời ấy dài khoảng 32 cm). Dưới chân núi có một dải đá màu trắng nổi lổn nhổn như sóng nước, chắc chắn không phải sức người làm giả được. Thật đáng quý. Tôi lại thấy một nghiên sơn bằng đá Tương Lạc (đá ở huyện Tương Lạc, tỉnh Phúc Kiến), dài chừng tám tấc, cao hai tấc. Bốn mặt phủ kín những hạt lấm tấm như vụn gạo, các đỉnh núi nhấp nhô thành dáng. Cái này còn khó có hơn.

 Như đá Ứng thì gần đây có viên đẹp, tự nhiên đủ cả bốn mặt, không cần đục đẽo. Các vẻ thấu (có lỗ xuyên suốt), lậu (có hốc rỗng thông nhau), hoa văn và trứu (nếp nhăn) đều tốt. Chỉ thiếu những đỉnh núi chồng tầng và ao nước sâu, nhìn qua chỉ như một hòn đá nắm tay. Lại như đá đen ở núi Tây Sơn vùng Yên (vùng Bắc Kinh), dáng giống hệt đá Ứng, nhưng trơ trọi lởm chởm, vân thớ nhăn nứt còn hơn đá Ứng, nên phần nhiều làm được nghiên sơn. Có điều tính đá xốp giòn, không chịu được va chạm. Người ta hay dùng nó để giả làm đá Ứng.

 Có kẻ làm giả: lấy gạch cũ chạm khắc theo kiểu nghiên sơn của Bảo Tấn Trai (tên thư phòng của Mễ Phất), dùng dùi đục thành vân thớ như tự nhiên, rồi ngâm nước hạt súng mà nấu cho đen như mực, đem lừa người, thường bán được giá cao. Nhưng lấy dao cạo dưới đáy núi thì chất gạch lộ ra ngay. Lại có những người hiếu sự lấy đá Ứng mới, đá Triệu Khánh (đá ở Triệu Khánh, tỉnh Quảng Đông), đá vùng Yên đem đục đẽo, sửa gọt thành hang hốc, mài mân mê cho bóng láng, gọi là nghiên sơn. Xem cũng dễ thương.

 Kèm theo tranh vẽ nghiên sơn đá Linh Bích và nghiên sơn đá Tương Lạc. (Có tranh kèm.)

 Ấn sắc trì (hộp đựng mực in dấu son)

 Hộp mực dấu làm bằng sứ là tốt nhất, ngay cả ngọc cũng không hơn được. Vì vậy hộp của lò Quan và lò Ca (hai lò gốm nổi tiếng đời Tống) nay rất đắt. Tôi đã thấy hộp mực dấu của hai lò này: loại vuông còn khoảng mười mấy cái, loại bốn góc, tám góc và loại góc vát chỉ thấy một hai cái, màu cũng không đẹp. Trong thư phòng của tôi có một hộp vuông bằng ngọc thời Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu thời cổ), trong ngoài loang vết gỉ đất và vết thấm đỏ như máu (dấu vết trên ngọc cổ chôn lâu dưới đất) bao khắp. Không biết xưa dùng vào việc gì, nay tôi dùng làm hộp mực dấu trong bộ văn phòng bằng ngọc cổ, có vẻ rất hợp.

 Tôi lại thấy một hộp vuông của lò Định (lò gốm nổi tiếng đời Tống, chuyên sứ trắng), rất đẹp, mặt ngoài có hoa văn in, loại này cũng hiếm. Có hộp mực dấu bằng ngọc trắng do Lục Tử Cương (thợ ngọc nổi danh đời Minh ở Tô Châu) làm, có nắp, khắp thân chạm con li (rồng không sừng) uốn cuộn, tinh xảo ngang đồ cổ, nay nhiều người làm theo. Gần đây mới nung loại hộp mực dấu hình chữ nhật có nắp, men trắng kiểu lò Định, cùng loại sứ hoa lam nền trắng và loại sứ trắng thuần. Loại này xưa chưa có, nên tích trữ nhiều. Lại có cái dài sáu bảy tấc, rất đẹp.

 Công thức làm mực dấu

 Dầu mè hai cân (cân: đơn vị cân nặng, khoảng 600 gam; một cân bằng mười sáu lạng). Quả bồ kết ba quả. Nhân hạt thầu dầu nửa cân, bóc vỏ lấy nhân giã nát. Hạt hoa tiêu bốn mươi hạt, để màu không đổi. Đằng hoàng (nhựa cây màu vàng) một tiền (tiền: một phần mười lạng), để không phai màu. Phèn chua năm phân (phân: một phần mười tiền), để màu bóng. Hoàng bá năm phân, để giúp màu. Sáp vàng năm phân. Sáp trắng năm phân. Hồ tiêu ba mươi lăm hạt. Thần sa (chu sa vùng Thần Châu, khoáng vật đỏ dùng làm son) hai lạng. Nhị hồng (?) (một loại son đỏ hạng hai) hai lạng. Thủy hoa chu (loại chu sa mịn nổi lên khi lọc nước) bốn lạng.

 Các thứ trên: trước hết đem dầu mè với hạt thầu dầu đun sôi vài dạo, rồi cho bồ kết và hai thứ tiêu vào, đun đến khi nhỏ giọt vào nước thì đọng thành hạt, mới cho sáp, phèn và các thứ khác vào. Nhấc ra, bỏ bã. Dùng ngải Kỳ (ngải cứu vùng Kỳ Châu, tỉnh Hồ Bắc, lấy phần xơ) làm cốt, thêm ba loại son, trộn đến khi đỏ đều là được.

 Công thức mực dấu của Nhã Thượng Trai (tên thư phòng của tác giả)

 Dầu thầu dầu ở kinh đô rẻ hơn dầu cải. Mua về đựng trong vò, chôn xuống đất hai ba năm mới dùng, màu trắng như băng. Mỗi lần dùng mấy cân thì đem ra phơi dưới nắng to, đảo cho đến khi chín. Sau đó cho vào sáp vàng một tiền, bột phèn trắng một tiền, bột bạch cập (củ một loài lan, có chất dính) hai tiền, năm mươi lá vàng tán nhỏ, cho vào bình để dùng dần.

 Lấy chu sa hạt đậu ở mỏ cũ nghiền thật mịn, rồi thủy phi (nghiền trong nước rồi gạn lấy phần bột mịn lơ lửng) ba đến năm lần, bỏ lớp vàng nổi trên mặt và cặn cát lắng dưới đáy, chỉ lấy phần mịn ở giữa. Cho vào bát thô, đổ rượu trắng vào, đun lửa nhỏ chừng cháy hết một nén hương. Đợi màu đổi và rượu cạn thì lấy ra, nghiền chu sa lần nữa cho mịn như bột mì, rồi mới trộn với dầu nói trên, trộn ngải vào rồi cho vào hộp. Để càng lâu càng đỏ, không ngả đen. Dầu phơi chín thì để lâu cũng không khô.

 Phần cốt dùng ngải Kỳ thật, vò xát trăm lần, lại nấu mấy lượt, cốt bỏ hết những đốm đen, không còn một chấm nào, xơ như bông sợi rồi mới dùng. Đây là phép bí truyền tuyệt diệu, tôi khắc in ra để cùng chia sẻ với các nhà sành chơi.

 Hũ đựng hồ dán

 Hũ bằng đồng là tốt nhất, vì tiện lấy ra rửa. Có cái dữu (bình đựng rượu thời cổ) nhỏ bằng đồng cổ có quai xách, to bằng nắm tay, trên có quai xoắn như dây thừng, có nắp, đựng hồ thì khỏi bị chuột ăn vụng. Lại có cái vò tròn bằng đồng cổ, bụng như chén rượu, dưới có đế vuông, thân dày nặng. Không biết người xưa dùng vào việc gì, nay dùng làm hũ hồ có vẻ hợp. Có cái lọ dài của lò Kiến (lò gốm ở Kiến Dương, Phúc Kiến), ngoài đen trong trắng, và loại lọ bụng tròn, loại lọ dài dáng củ tỏi (?) của lò Định, đều làm hũ hồ được. Tôi lại thấy cái đấu vuông của lò Ca giống cái hộc (đồ đong thóc), giữa có một thanh ngang, cũng dùng vào việc này được. Lại thấy cái ống dài bằng đồng cổ có ba đai, dưới có ba chân, cao chừng hai tấc, rất hợp để đựng hồ.

 Công thức làm hồ dán

 Bột mì trắng một cân, ngâm ba đến năm ngày, đợi lên men chua thối xong, cho vào bột bạch cập năm tiền, sáp vàng ba tiền, bạch vân hương (nhựa thơm màu trắng) ba tiền, bột vôi một tiền, phấn chì trắng một tiền, phèn chua hai tiền. Lấy hoa tiêu một hai lạng nấu nước, bỏ bã tiêu. Cho sáp, phèn, vân hương, vôi, phấn chì vào đun tan, rồi cho bột vào quấy thành hồ. Dùng bồi dán tranh chữ sẽ không bong. Lại một cách nữa: bột mì rây mịn một cân, cho bột bạch cập bốn lạng, hòa với nhựa cây dó, cũng rất tốt.

 Chặn giấy

 Có con cóc bằng đồng cổ gỉ xanh đặt trên đế đồng rỗng (?), nặng hơn một cân. Lại có con hổ ngồi xổm trên đế đồng, đúc liền một khuôn, là đồ thời thượng cổ. Mà hễ thấy thì tất có đủ cặp, dùng chặn giấy rất hay. Có hình em bé ngồi, nằm bằng đồng cổ cũng đẹp. Có con li ngồi xổm, con rồng nằm bằng đồng cổ; có con tịch tà (thú thần trừ tà, dáng như sư tử có cánh), con ngựa nằm mạ vàng; có con hổ đồng lớn, khắp thân gỉ xanh, nặng hai ba cân, dùng để chặn sách.

 Về ngọc, có con lợn ngọc cổ, người xưa cho người chết nắm trong tay khi chôn, thường thấy theo cặp hai con. Có con chó săn bằng ngọc trắng, có con li nằm, có hình em bé ngồi nằm cỡ lớn, có thỏ ngọc, trâu ngọc, ngựa ngọc, hươu ngọc, dê ngọc, con cóc, trống đá bằng mã não có vân như mặt trời mặt trăng, hổ ngồi bằng mã não vân cành bách, trống đá bằng pha lê, trâu nằm bằng pha lê màu vàng như rượu, tượng người Ba Tư ôm bình. Cách làm tinh xảo như tranh vẽ, đều là đồ đời Tống.

 Có con li cuộn của lò Ca, có trống hình sư tử bằng sứ men xanh Đông Thanh (?), hình em bé và con toan nghê (thú thần giống sư tử) bằng sứ trắng lò Định. Tôi có được ở vùng Yên hai con cóc ngọc, trên lưng có đốm như vẩy mực, màu như đồi mồi mà không có quầng vàng, trông hệt như lưng con cóc, dưới bụng trắng tinh. Kiểu dáng cổ kính trang nhã, giống như thật, dùng làm chặn giấy, cầm vuốt ve rất dễ thương. Lại thấy hai con cua lớn bằng mã não đỏ xanh, có thể gọi là cực kỳ lạ. Có con tịch tà bằng ngọc trắng, bằng mã não, dài ba bốn tấc, đều là chặn giấy hạng tốt.

 Thước chặn giấy

 Có thước làm bằng ngọc. Tôi từng thấy cái dài hai thước, dày sáu phân, rộng một tấc năm phân. Người ta nói "ngọc bích một thước là của báu", thế mà có lúc vẫn thấy ngọc to hai ba thước. Có cái như ý (vật cầm tay đầu cong, tượng trưng cho điều tốt lành) bằng ngọc dài hai thước, có thanh kiếm ngọc dài ba thước sáu tấc, đều là của hiếm. Có thước ngọc chạm hai con li. Có thước làm bằng gỗ tử đàn, gỗ mun, trên gắn núm là miếng đai ngọc chạm con li ngồi kiểu cổ, hoặc con thú chạy ôm trăng (?) bằng ngọc.

 Tôi lại thấy thước chặn của người Nhật khảm vàng bạc, xưa chưa từng có. Hình thước như thường, trên lấy vàng khảm hình đôi quả đào lá bạc làm núm, mặt thước khảm hoa vàng bạc, đều có đường viền vòng dây khảm tinh, khéo léo đến mức làm người xem động lòng. Lại có một lỗ mở thông, bên trong giấu ngăn kéo. Trong ngăn có dao, dùi, nhíp, dũa móng tay, que cạo răng, cái kéo có lẫy để ngoáy tai: khi gập lại thành một thanh, khi mở ra thành kéo. Kiểu này từ đâu ra? Đâu phải tâm trí người thường nghĩ tới được. Gọi là "tám mặt mai phục", tất cả đều cất trong ngăn kéo. Không phải người Nhật thì ai làm nổi?

 Tôi đã đưa mẫu này cho thợ đồng họ Phan làm theo, cũng rất khéo, vì họ Phan được chân truyền vậy. Bàn về thước thì không gì hơn cái này. Có các thứ bí các (tấm gác tay khi viết), thước kẻ, hộp đựng tranh, đồ văn phòng khảm vàng bạc, đá, rốt cuộc vẫn không thanh nhã. Có loại thước tre khảm quanh bốn cạnh, bên trong khảm vòng hình như ý bằng gỗ hoàng dương, gỗ mun, gỗ tử đàn, ngà voi; kiểu dáng tuy khéo nhưng lâu ngày ắt hỏng.

 Hộp đựng con dấu

 Có loại sơn dịch hồng (sơn mài đỏ chạm khắc: phủ nhiều lớp sơn đỏ rồi chạm nổi hoa văn) đời Tống, loại ba tầng chồng, loại hai tầng, loại có nắp chụp. Hộp dịch hồng mới có hai loại đỏ và đen, cũng có loại hai tầng, nhưng phần nhiều là hộp vuông. Có loại sơn điền (khắc hoa văn rồi trám sơn màu vào), có loại gỗ tử đàn chạm trổ khảm ngọc đá, có loại lấy miếng đai ngọc của người xưa, tấm đèn (?) gắn lên mặt hộp. Có hộp của Nhật, loại bốn hộp con, sáu hộp con, chín hộp con. Trong mỗi hộp con đựng một con dấu ngọc đời Hán, hoặc con dấu bạc; tầng dưới (?) đựng đá quý, hổ phách, sứ lò Quan, sứ xanh Đông Thanh, con dấu của người xưa, là đồ quý để truyền tay thưởng ngoạn.

 Còn nếu dùng thường ngày thì hộp bằng gỗ nam vân hạt đậu là tốt. Vùng Tân An (vùng Huy Châu, An Huy) làm loại hộp sơn đắp, vẽ hoa, khảm xà cừ; cái tinh xảo thì dễ thương, nhưng hàng bán ngoài chợ gần đây thì rất tệ. Lại như hộp vuông sơn đen vẽ hoa, hoa văn nào sánh được (?), cũng dùng hằng ngày được.

 Bí các (tấm gác tay khi viết)

 Bí các phần nhiều làm bằng ngọc cổ hình lợn (?) dáng dài, loại gỗ tử đàn chạm hoa cũng thường có. Gần đây có bí các bằng ngọc, trên chạm vân con li, vân tằm nằm, hoa mai, dài sáu bảy tấc; có loại bằng tre chạm hoa và người rất khéo, cũng đẹp. Còn bí các sơn đen của người Nhật, dáng như ngọc khuê (thẻ ngọc dài, đầu tròn, dưới vuông), đầu tròn đáy vuông, rộng hơn hai tấc, bụng hơi cong lên để khỏi dính mực của chữ, dài bảy tấc, trên vẽ hoa văn bằng bột vàng, chất nhẹ như giấy. Đây là bí các hạng nhất.

 Bối quang (vật dùng để miết lên giấy cho giấy bóng láng)

 Phần nhiều làm bằng vỏ ốc, vỏ sò, dáng cũng nhã, nhưng chỗ cầm hơi to, dùng không tiện. Tôi có được một món ngọc cổ, giữa to như đồng tiền lớn, có cái bầu tròn nhô cao chừng nửa tấc, bên cạnh có ba quai xâu dây được. Không biết là vật gì, tôi dùng làm bối quang, rất nhã. Lại thấy một quả đào bằng mã não đỏ, hơi dẹt, mặt dưới nhẵn để miết giấy, trên có lá, cành, cuống đào; vật này cũng làm ra để miết giấy. Pha lê, ngọc, đá đều nên làm theo kiểu này.

 Dao rọc giấy

 Ngoài dao họ Diêu ra, không loại nào đáng kể. Tôi có một con dao bút cổ (dao dùng cạo sửa chữ trên thẻ tre thời xưa), gỉ xanh phủ khắp thân, đầu trên nhọn, đầu dưới có vòng, dài chỉ một thước. Người xưa dùng nó để sát thanh (hơ thẻ tre cho ráo nhựa và cạo lớp vỏ xanh để viết chữ) làm sách. Nay đưa vào bộ đồ văn phòng thì có vẻ rất xứng. Gần đây có dao rọc giấy ở Sùng Minh, cũng tốt.

 Đèn đọc sách

 Dùng đèn đồng cổ hình lạc đà, hình dê, hình rùa, đèn đi đường trong quân của Gia Cát (Lượng), đèn hình phượng và rùa, có loại đĩa đèn tròn. Lò Định có giá đèn ba tầng, lò Tuyên (lò gốm đời Tuyên Đức nhà Minh) có giá đèn hai tầng, đều dùng được trong thư phòng. Lại thấy một lá sen bằng đồng gỉ xanh, trên đặt giá đỡ đóa hoa; tôi nghĩ là lấy ý "sen vàng" (đèn hình lá sen bằng vàng) của người xưa, dùng cũng không tầm thường. Xưa có chúc nô (giá nến đúc hình người hầu cầm nến), tức là loại đúc hình người Ba Tư làm giá nến bây giờ, có vẻ không đáng bày.

 Bút chiêm (đĩa nhỏ để vuốt thử ngòi bút)

 Có loại làm bằng ngọc chạm thành chiếc lá. Xưa có đĩa nông bằng pha lê, cũng dùng việc này được. Chỉ lò Định là có nhiều đĩa nhỏ dẹt phẳng, hợp dùng vào việc này, lại có cái rất lạ.

 Hộp đựng thỏi mực

 Làm hộp bằng gỗ tử đàn, gỗ mun, gỗ nam vân hạt đậu, phần nhiều gắn tấm hoa đai ngọc của người xưa. Cũng có cái khảm con li, con hổ, hình người bằng ngọc dài làm từ xưa, là hạng nhất. Có hộp sơn đỏ, sơn đen chạm khắc cũng đẹp.

 Lạp đẩu (cái đấu nhỏ để hơ sáp niêm phong thư)

 Người xưa dùng để hơ sáp niêm và mở thư, làm bằng đồng, có cái khá đẹp, đều là đồ đời Tống, đời Nguyên. Nay tuy dùng hồ dán, nhưng cũng nên giữ lấy cho đủ bộ.

 Bút thuyền (khay hình thuyền để đặt bút)

 Có loại bằng gỗ tử đàn, gỗ mun khảm nan tre nhỏ, rất tinh xảo. Có loại làm bằng ngà, bằng ngọc, cũng đẹp. Món này dùng cùng với giá bút vuông (?), không thể thiếu.

 Đàn và gươm

 Đàn là nhã nhạc (âm nhạc thanh cao, chính đáng) trong thư phòng, không thể một ngày không ngồi trước "vị cư sĩ tiếng trong" ấy mà bàn chuyện xưa. Nếu không có đàn cổ thì cũng phải treo trên vách một cây đàn mới. Dù biết đánh hay không giỏi đánh, cũng nên có đàn. Đào Uyên Minh (nhà thơ đời Tấn) nói: "Chỉ cần được cái thú trong đàn, việc gì phải nhọc đến tiếng trên dây." Bọn ta học đàn không cốt nhớ nhiều, chỉ cần biết thú đàn, quý ở chỗ nắm được cái thật.

 Như Á thánh (Mạnh Tử) đánh khúc "Hoài cổ ngâm" là để bày chí nhớ người hiền; đánh "Cổ giao hành", "Tuyết song dạ thoại" là nghĩ đến việc kết bạn với người xưa. Gảy "Y lan", "Dương xuân" thì lòng thư thái, hòa khí lan tỏa. Đánh "Phong nhập tùng", "Ngự phong hành" thì đem lại gió mát, giải cơn bực bội. "Tiêu Tương thủy vân", "Nhạn quá Hành Dương" làm hứng ta dâng lên chạm trời thu. "Mai hoa tam lộng", "Bạch vân thao" khiến tinh thần ta phiêu du chốn Huyền Phố (vườn tiên trên núi Côn Lôn). "Tiều ca", "Ngư ca" nói lên tấm lòng nhàn tản với non nước. "Cốc khẩu dẫn", "Khấu giác ca" (bài hát gõ sừng trâu) ôm lấy cái thú thanh nhã của khói mây.

 Từ phú như "Quy khứ lai" (của Đào Uyên Minh), "Xích Bích phú" (của Tô Thức) cũng có thể ngâm để gửi lòng gửi hứng. Đêm thanh trăng sáng, đánh một hai khúc, đạo nuôi tính tu thân không ra ngoài điều ấy. Há phải coi tơ và gỗ ngô đồng (tức cây đàn) chỉ là thứ làm vui tai sao?

 Từ xưa, cách làm mọi vật đều có phép truyền lại; riêng thuật đúc gươm thì không ghi trong sách vở, cho nên nay không có kiếm khách, đời cũng ít gươm nổi tiếng. Vì thuật gươm không được truyền, lại thêm đao tiện hơn gươm, nên người ta biết đeo đao mà không biết đeo gươm. Bọn ta bày gươm ra, tuy không dùng để chống bạo, đánh địch mạnh được, nhưng cũng làm lòng thêm hùng, chí thêm dũng.

 Không có gươm cổ thì gươm thép tốt (?) ngày nay như loại làm ở Vân Nam cũng được, treo trong thư phòng trên cao, để khí gươm ẩn ở Phong Thành (điển: đời Tấn, Lôi Hoán thấy khí gươm xông lên trời, đào được hai thanh gươm báu dưới đất ở Phong Thành) hóa thành ánh chớp tía, cầu vồng trắng, chiếu lên tận sao Tam Thai và vòng sao Bắc Đẩu, khiến ánh sáng lấp lánh ban đêm làm lóa các sao Sàm Thương, sao chổi (những sao được coi là điềm binh đao loạn lạc), khiến chúng không dám phóng lửa khoe sắc. Như thế há thật là viển vông sao?

 Kỷ đặt hương

 Kỷ đặt hương trong thư phòng có hai kiểu. Loại cao thì cao hai thước tám tấc, mặt kỷ hoặc bằng đá Đại Lý, mã não Kỳ Dương và các thứ đá khác, hoặc lấy gỗ nam vân hạt đậu làm lòng mặt. Dáng thì hoặc bốn góc lõm vào, hoặc vuông, hoặc hình hoa mai, hoa quỳ, lá từ cô, hoặc tròn. Hoặc sơn, hoặc làm bằng các loại gỗ mài nước. Dùng để đặt chậu xương bồ và đá, hoặc chỉ bày một hòn đá đẹp, hoặc đặt đĩa quả thanh yên, hoặc đặt bình hoa để cắm nhiều hoa, hoặc chỉ đặt một lò đốt hương. Đó là kỷ cao.

 Còn kỷ nhỏ đặt trên đầu án sách thì chỉ có đồ Nhật là tuyệt đẹp. Kiểu của nó: một tấm ván làm mặt, dài hai thước, rộng một thước hai tấc, cao hơn ba tấc, trên khảm những mảnh vàng bạc hình hoa chim, bốn góc có cụm cây đá. Hai đầu mặt kỷ đặt hai thanh chắn nhỏ, phết bột vàng. Bên dưới có bốn thanh nha (thanh gỗ ngang đỡ dưới mặt kỷ) và bốn chân, mép nha viền chỉ nổi bằng đồng khảm vàng, cầm lên rất nhẹ. Trong thư phòng dùng để bày lò hương, bình cắm thìa đũa hương, hộp hương, hoặc để một hai quyển sách, hoặc đặt đồ chơi thanh nhã, rất hay.

 Nay ở Ngô Trung (vùng Tô Châu) làm loại kỷ nhỏ màu đỏ, so với đồ Nhật thì hơi nhỏ, dáng như án hương. Lại có loại gỗ tử đàn khảm hoa, có loại giả kiểu Nhật, có loại gắn đá, hoặc to bằng đồ Nhật, hoặc nhỏ chừng một thước, có cái chỉ năm sáu tấc, dùng để đặt tượng Phật, khám Phật khảm vàng của Ô Tư Tạng (Tây Tạng), hoặc bày lò, bình rất nhỏ bằng đồng cổ tinh xảo hay sứ lò Quan, lò Ca để đốt hương cắm hoa, hoặc đặt chậu nhỏ có hòn đá núi tự nhiên xinh xắn cao hai ba tấc để thưởng ngoạn thanh nhã. Thật rất sướng lòng vui mắt.

 Sáu loại hoa cỏ đạt chuẩn để bày trong thư trai

 Mùa xuân dùng chậu sứ trắng lò Định, lò Ca, hoặc chậu hình trống của lò Long Tuyền cổ, lò Quân Châu, lấy bùn cát hòa nước trồng lan, giữa đặt một hòn đá lạ. Mùa hạ dùng chậu lớn vuông hoặc tròn của bốn lò nổi tiếng, trồng hai cây dạ hợp có chừng bốn năm hoa, kê trên kỷ đỏ; hai ba cây hoa hiên vàng cũng ngắm chơi được. Mùa thu lấy hoa cúc hai màu vàng và vàng mật, trồng trong chậu lớn lò Quân Châu, hoặc chậu tròn hoa trắng lò Nhiêu (lò gốm ở Nhiêu Châu, tức Cảnh Đức Trấn). Hoặc dùng chậu nhỏ của lò cổ, trồng một cây cúc cao ba năm tấc, bên cạnh dựng hòn đá nhỏ, đặt lên kỷ. Mùa đông dùng chậu vuông tròn của bốn lò ấy trồng thủy tiên lá ngắn, loại cánh đơn là đẹp. Lại như cây chuối hoa, dựng hòn đá nhỏ bên cạnh, thêm một cây linh chi, phải dùng chậu cũ hình chữ nhật mới xứng.

 Sáu loại hoa cỏ này, dáng thanh chất nhã, thưa thoáng không rườm rà, đứng thẳng thướt tha, trông như bậc quân tử ở ẩn. Đặt trên kỷ án, vẻ đẹp mộc mạc mà rực rỡ, ngồi trước chúng uống trà Thiên Trì (trà núi Thiên Trì ở Tô Châu), ngâm thơ cổ mộc mạc, thật khoan khoái quét sạch những thứ che mắt ở cõi đời. Ngoài những thứ này, không còn mấy thứ đáng đưa vào đồ bày thanh nhã.

 Bàn về hương

 Cao tử (tác giả tự xưng) nói: Các thứ hương nổi tiếng thời xưa, mỗi thứ một vẻ lạ. Như Thiền tàm hương (do Giao Chỉ cống; trong cung nhà Đường gọi là Thụy long não). Nhân tê hương (Tây Vực dâng; Hán Vũ Đế dùng nấu nước tắm để trừ dịch bệnh). Thạch diệp hương (thời Ngụy, nước Đề Phúc cống, hình như đá vân mẫu, trừ dịch bệnh). Bách trạc hương (bốn người thiếp của Tôn Lượng, vua nước Ngô thời Tam Quốc, mỗi người một mùi; hương ướp áo, giặt trăm lần không phai). Phượng tủy hương (vua Mục Tông nhà Đường cất ở Chân Đảo (?), đốt để tỏ lòng tôn kính lễ nghi). Tử thuật hương (sách "Thuật dị ký" nói: còn gọi là cỏ xạ hương). Đô di hương (sách "Động minh ký" nói: hương như hạt táo, ăn vào không đói). Đồ vu hương (hương từ nước Ba Dặc; rơi xuống đất thì đất đá đều thơm).

 Tịch tà hương, Thụy lân hương, Kim phượng hương (đều do nước ngoài cống; công chúa đi xe ra ngoài, bỏ vào túi hương ngọc treo lên thì thơm ngát suốt đường). Nguyệt Chi hương (nước Nguyệt Chi dâng, to như quả trứng; đốt thì trừ dịch bệnh, thơm xa trăm dặm, chín tháng không tan). Chấn linh hương (sách "Thập châu ký" nói: ở Quật Châu có cây lá như lá phong, mùi thơm bay xa mấy trăm dặm). Phản hồn hương, Ngũ danh hương, Mã tinh hương, Phản sinh hương, Khước tử hương (xác người chôn dưới đất ngửi thấy liền sống lại). Thiên mẫu hương (sách "Thuật dị ký" nói: lấy tên rừng đặt tên cho hương). Phức tề hương (từ nước Ba Tư; hơi hương dùng làm thuốc chữa trăm bệnh). Quy giáp hương (sách "Thuật dị" nói: tức loại quế hương tốt). Đâu mạt hương (sách "Bản thảo thập di" nói: Hán Vũ Đế đốt hương này khi Tây Vương Mẫu giáng xuống).

 Trầm quang hương (sách "Động minh ký" nói: nước Đồ Hồn cống, đốt lên có ánh sáng). Trầm du hương (Hoàng Đế đốt khi làm lễ phong thiện, tức lễ tế trời đất trên núi Thái Sơn). Hành vu hương (Lý phu nhân trao cho Hán Vũ Đế (?)). Bách uẩn hương (ở quán Viễn Điều cầu con, đốt để mời thần giáng). Nguyệt lân hương (gắn với người thiếp yêu của Nguyên Tông, tức Đường Huyền Tông, hiệu là Bầu Lý Xuân (?)). Tịch hàn hương (đốt lên chống được giá rét). Long văn hương (thời Hán Vũ Đế, nước ngoài dâng). Thiên bộ hương (quận phương Nam cống). Huân cơ hương (xông thấm vào da xương người, trăm bệnh không sinh). Cửu hòa hương (sách "Tam động châu nang" nói: ngọc nữ nâng lò ngọc đốt hương này). Cửu chân hương, Thanh thủy hương, Trầm thủy hương (đều là hương mà Chiêu nghi (một bậc phi tần trong cung), tức Triệu Hợp Đức, dâng lên chị là Triệu Phi Yến, hoàng hậu của Hán Thành Đế).

 Kế Tân quốc hương (hương của nước Kế Tân, vùng Kashmir ngày nay; trong tiệc của Dương Mục (?) đốt hương, khói bốc lên thành hình lầu đài). Câu Vật Đầu hoa hương (nước Câu Vật Đầu dâng, mùi thơm bay xa mấy dặm). Thăng tiêu linh hương (nhà Đường ban cho một ni cô mặc áo tía; đốt lên rồi bà lên tiên). Chi tinh hương (từ nước Đồ Hồn; đốt lên thì ma quỷ sợ tránh). Phi khí hương (sách "Tam động" nói: hương của bậc chân nhân (người tu đạo đắc đạo) đốt). Kim Đê hương (Kim Nhật Đê đời Hán chế, xông áo để át mùi người Hồ). Ngũ chi hương (đốt mười ngày, khói thấu lên chín tầng trời). Thiên hòa hương (Tôn chân nhân, tức Tôn Tư Mạc, ở núi Nga Mi đốt). Đâu lâu bà hương (kinh "Lăng Nghiêm" nói: đốt ở chỗ tắm, than cháy rất mạnh). Đa già la hương, Đa ma la bạt hương (nhà Phật là Hội An (?) nói: tức căn hương và hoắc hương).

 Đại tượng tạng hương (sinh ra do rồng đánh nhau; đốt một viên thì phát ánh sáng lớn, vị như cam lộ (?)). Ngưu đầu chiên đàn hương (kinh "Hoa Nghiêm" nói: sinh ra từ núi Ly Cấu, dùng để xoa thân). Yết bố la hương (sách "Tây Vực ký" nói: cây như cây thông, màu trắng như băng tuyết). Tu man na hoa hương, Xà đề hoa hương, hương sen xanh sen đỏ, hương cây hoa, hương cây quả, Câu bệ đà la thụ hương, Mạn đà la hương, Thù sa hoa hương (đều có trong kinh "Pháp Hoa"). Minh đình hương, Minh thiên phát nhật hương (từ nước Tư Trì Hàn). Mê điệt hương (từ Tây Vực; đốt lên trừ tà). Tất lật hương (kinh Phật nói: đốt lên trừ mọi khí xấu). Mộc mật hương (đốt lên trừ khí độc). Khiết xa hương (?) (sách "Bản thảo" nói: đốt lên trừ mọt, trừ bệnh hôi hám).

 Đao khuê đệ nhất hương (vua Đường Chiêu Tông ban cho Thôi Dận một viên, đốt lên cả ngày thơm phảng phất). Can đát hương (?) (sản ở núi Giang Tây). Khúc thủy hương (khay hương in hoa văn giống dòng nước uốn khúc). Ưng chủy hương (người buôn (?) và chủ thuyền biếu tặng; đốt lên trừ dịch bệnh). Nhũ đầu hương (Tào Vụ Quang cai trị Triệu Châu, đốt bằng cả chậu, nói rằng: tiền của dễ có, Phật khó cầu). Trợ tình hương (phi tần được Đường Minh Hoàng sủng ái ngậm một viên, giúp khơi tình hứng, gân sức không mỏi). Dạ hàm hương (đốt ở Mê Lâu, tòa lầu của Tùy Dạng Đế). Thủy bàn hương (từ thuyền buôn, trên khắc non nước và tượng Phật). Đô Lương hương (sách "Kinh Châu ký" nói: trên núi Đô Lương có nước, hương mọc trong nước). Tước đầu hương (người Kinh Tương gọi là rễ cỏ gấu). Long lân hương (loại mỏng của một thứ hương (?), mùi lại càng hơn).

 Bạch nhãn hương (dùng để pha trộn hương). Bình đẳng hương (sư bán hương ngoài chợ, không kể sang hèn giàu nghèo đều một giá, nên gọi thế). Sơn thủy hương (Vương Húc cúng dường đạo sĩ trong núi, mỗi tháng cấp hương để đốt, gọi là sơn thủy hương). Tam quân hương (ba thứ nấu thành; đốt lên có khí phú quý, mùi cũng thanh diệu). Bạn nguyệt hương (Từ Huyễn đêm trăng ngồi ngoài trời đốt hương này, nên gọi thế).

 Những thứ này đều chép trong sử sách, hoặc từ các nước ngoài, hoặc chế trong cung cấm, cách chế và nguyên liệu đều không còn thấy được nữa. Tôi lấy các loại hương được ưa chuộng ngày nay mà bình như sau. Diệu cao hương, sinh hương, đàn hương, giáng chân hương, hương sợi kinh đô: là hương u nhàn. Lan hương, tốc hương, trầm hương: là hương điềm đạm thanh nhã. Việt lân hương, điềm hương, vạn xuân hương, hương treo rồng đen: là hương ấm áp êm dịu. Bánh hương vàng, phù dung hương, bánh long diên, bánh hương trong cung: là hương đẹp đẽ diễm lệ. Ngọc hoa hương, long lâu hương, tát phức lan hương: là hương hàm súc sâu kín. Kỳ nam hương, am bá hương, ba luật hương (tức long não): là hương cao thượng.

 Hương u nhàn: bậc ẩn sĩ ngoài vòng thế tục ngồi bàn chuyện đạo đức, đốt lên khiến lòng trong sạch, tính tình vui vẻ. Hương điềm đạm thanh nhã: canh tư trăng tàn, hứng vị hiu hắt, đốt lên khiến lòng khoáng đạt, tình cảm thư thái. Hương ấm áp êm dịu: bên cửa sổ trời quang dập thác bản chữ, phẩy phất trần ngâm nga nhàn tản, khêu đèn đọc sách đêm, đốt lên để xua cơn buồn ngủ, có thể gọi là Bạn nguyệt hương của người xưa. Hương đẹp đẽ diễm lệ: người đẹp ở bên, thì thầm chuyện riêng, nắm tay ôm lò, đốt lên làm lòng ấm ý nồng, có thể gọi là Trợ tình hương của người xưa.

 Hương hàm súc: ngồi đóng cửa nghe mưa, ngủ trưa vừa đủ, ngồi vào bàn tập chữ, nhấp trà thấy vị nhạt, một lò hương vừa đốt, khói thơm ngào ngạt lan vào, lại càng hợp để làm tỉnh khách say trong tiệc. Hương cao thượng: đêm thanh trăng sáng, ngón tay gảy dây đàn, ngân dài một tiếng trên lầu vắng, phóng mắt nhìn núi xanh, lò hương chưa tàn, sương hương thấp thoáng vờn quanh rèm, lại có thể trừ tà, đuổi khí uế. Hoàng noãn các, hắc noãn các, quan hương, sa mạo hương đều nên đốt trong lò thờ Phật. Tụ tiên hương, bách hoa hương, thương truật hương, hắc vân hương Hà Nam đều có thể đốt ở giường ngủ.

 Khách hỏi: "Các thứ hương đều là đốt cả, việc gì phải phân ra nhiều đường?" Tôi đáp: "Thú vị sâu kín mỗi thứ một khác, xông đốt há có thể dùng tràn lan như nhau? Cái thú hiếm lạ của hương và việc phân định phẩm bình, đâu phải ông biết được. Ngộ được chỗ diệu của hương thì ngửi mà phân biệt được đẹp xấu. Ai cùng lòng với tôi, tự khắc sẽ hiểu." Hai bên cười một tiếng mà hiểu nhau.

 Bảy điều cần thiết khi đốt hương

 Lò hương

 Lò của lò Quan, lò Ca, lò Định quý như thế, há lại đem dùng hằng ngày? Ngày thường thì dùng lò đồng đời Tuyên Đức, lò đồng họ Phan, lò kiểu di (dáng đồ tế lễ thời cổ), lò kiểu nhũ (?), to cỡ chén trà, dùng được suốt ngày.

 Hộp đựng hương

 Dùng hộp sơn dịch hồng cốt thiếc dáng khúc mía, để đựng bánh hương vàng và đen. Hộp sứ đựng hương chế theo phép thì dùng của lò Định hoặc lò Nhiêu, để đựng phù dung hương, vạn xuân hương, điềm hương. Hộp hương Nhật loại ba hộp con, năm hộp con thì dùng đựng trầm hương, tốc hương, lan hương, kỳ nam và các loại tương tự. Ngoài ra, hộp hương nhiều tầng cũng được. Nếu đi chơi xa thì mang theo hộp tầng của Nhật là rất tốt.

 Tro lò

 Lấy một đấu tro giấy tiền, thêm hai thăng vôi (đấu, thăng: đơn vị đong; một đấu bằng mười thăng), hòa nước nắm thành nắm, cho vào bếp lớn nung đỏ, lấy ra, lại nghiền thật mịn, cho vào lò dùng thì lửa không tắt. Kiêng cho lửa tạp, than xấu vào tro; than tạp thì tro "chết", không nhạy, bỏ lửa vào vừa vùi là tắt ngay. Có người hiếu kỳ bày ra thuyết đốt cuống cà lấy tro, như thế là quá đáng.

 Bánh than hương

 Lấy than xương gà (một loại than cứng và nhẹ) nghiền thành bột, cho lá quỳ hoặc hoa quỳ vào, thêm chút nước cháo nếp mà trộn, dùng khuôn sắt to nhỏ đập thành bánh. Bánh quý ở chỗ chắc, đốt được lâu. Hoặc dùng bã hồng hoa thay cho hoa lá quỳ, hoặc dùng táo nát trộn vôi với than mà làm, cũng tốt.

 Miếng sành cách lửa

 Đốt hương là để lấy mùi, không phải lấy khói. Khói hương mà gắt thì mùi hương tản mát, giây lát là hết. Lấy mùi thì mùi sâu kín, hương thơm lâu không tan, nên phải dùng miếng cách lửa. Có người dùng đồng tiền bạc, mảnh vỏ trai mài trong làm miếng cách, đều tầm thường, không tốt, lại rất nóng, không cách được lửa. Chỉ có miếng ngọc là đẹp, nhưng cũng không bằng lấy đáy nồi đất đã nung vỡ ở kinh đô mài thành miếng, dày nửa phân, dùng cách lửa đốt hương thì tuyệt diệu.

 Đốt bánh than cho cháy đều, cho vào lò, lấy tro lò gạt ra, chỉ vùi một nửa, không được vội dùng tro vun kín than lửa. Trước hết đốt một ít hương sống, gọi là "phát hương", để bánh than nhờ hương cháy mà không tắt. Đợi hương cháy thành lửa rồi mới dùng đũa vùi bánh than, vun kín bốn phía, bên trên phủ tro dày năm phân, tùy lửa to nhỏ mà điều chỉnh. Trên tro đặt miếng sành, trên miếng sành đặt hương, thì mùi hương tỏa ra thoang thoảng. Nhưng phải lấy đũa chọc thẳng xuống quanh bốn phía vài chục lỗ để hơi lửa lưu thông, than mới không tắt. Mùi hương gắt tức là lửa to, lại phải nhấc miếng sành lên, thêm tro rồi đốt lại. Khi hương hết, những mẩu còn thừa thì cất vào hộp sành, có thể bỏ vào chậu than để xông sấy áo chăn.

 Tro nhạy

 Tro lò đốt suốt ngày thì nhạy; nếu mười ngày không dùng thì tro ẩm. Nếu gặp tháng mưa dầm (mùa mơ chín, khoảng tháng năm tháng sáu) thì tro ẩm làm tắt lửa. Trước hết phải cho than khác vào lò hong ấm tro một hai lần, rồi mới cho bánh than hương vào, thì lửa trong tro không tắt, giữ được lâu.

 Thìa và đũa (dùng để xúc tro, gắp than hương)

 Thìa và đũa chỉ có loại bằng đồng trắng làm ở Nam Đô (Nam Kinh) là dùng vừa, làm đẹp. Bình cắm thì dùng loại cổ ngắn miệng nhỏ mới làm gần đây ở Ngô Trung, cắm đũa vào thì phía dưới nặng nên không đổ, có vẻ dùng được. Trong thư phòng tôi có cái ấm nhỏ hai quai bằng đồng cổ, dùng làm bình cắm, rất tiện. Đồ sứ như của lò Quan, lò Ca, lò Định tuy nhiều nhưng không hợp dùng hằng ngày.

 Các công thức chế hương

 Cao tử nói: Tôi chép các công thức hương, chỉ lấy những thứ dùng được, những thứ ở kinh đô gần đây ưa chuộng, được các nhà sành chơi khen là hàng lạ thì chép lại. Cách chế trộn quý ở chỗ nguyên liệu tinh, thì hương thơm mà mùi còn dư vị. Người biết ngửi mùi hương tự biết đường chọn lựa.

 Công thức Ngọc hoa hương

 Trầm hương bốn lạng. Tốc hương loại màu đen bốn lạng. Đàn hương bốn lạng. Nhũ hương hai lạng. Mộc hương một lạng. Đinh hương một lạng. Lang đài (?) sáu tiền. Am bá hương ba tiền. Xạ hương ba tiền. Băng phiến ba tiền. Bài thảo Quảng ba lạng, loại từ Giao Chỉ là tốt. Dầu tô hợp năm lạng. Đại hoàng năm tiền. Quan quế năm tiền. Hoàng yên, tức kim nhan hương, hai lạng. Lăng hương Quảng (?), dùng lá, một lạng.

 Các thứ trên tán bột, trộn với dầu tô hợp nhào cho đều, thêm mật ong đã luyện kỹ trộn lần nữa cho nhão như bùn ướt, cho vào bình sứ, đậy nắp thiếc, gắn sáp kín miệng. Mỗi lần đốt dùng hai phân.

 Công thức Tụ tiên hương

 Hoàng đàn hương một cân. Bài thảo mười hai lạng. Trầm hương, tốc hương mỗi thứ sáu lạng. Đinh hương bốn lạng. Nhũ hương bốn lạng, nghiền riêng. Lang đài ba lạng. Hoàng yên sáu lạng, nghiền riêng. Dầu tô hợp tám lạng. Xạ hương hai lạng. Dầu trám một cân. Bột bạch cập mười hai lạng. Mật ong một cân.

 Các thứ trên tán bột làm phần cốt, trước hết bọc lên que lõi tre làm lớp thứ nhất, nhân lúc còn ướt lại lăn tiếp.

 Đàn hương hai cân, bài thảo tám lạng, trầm hương và tốc hương mỗi thứ nửa cân, tán bột, lăn làm lớp thứ hai, thành nén hương, đặt lên sàng lưới hong khô. Ở kinh đô tự làm: mỗi vạn nén công là hai tiền bạc; que tre mỗi vạn que công một tiền hai phân; túi đựng hương bằng giấy tía Long Lực (?), mỗi trăm cái đủ số giá năm tiền.

 Công thức Trầm tốc hương

 Trầm hương và tốc hương năm cân. Đàn hương một cân. Hoàng yên bốn lạng. Nhũ hương hai lạng. Am bá hương ba lạng. Xạ hương năm tiền. Dầu tô hợp sáu lạng. Bột bạch cập một cân tám lạng. Mật ong một cân tám lạng. Trộn thành, lăn lên que.

 Công thức Bánh hương vàng

 Trầm hương và tốc hương sáu lạng. Đàn hương ba lạng. Đinh hương một lạng. Mộc hương một lạng. Hoàng yên hai lạng. Nhũ hương một lạng. Lang đài một lạng. Am bá ba lạng. Dầu tô hợp (?) hai lạng. Xạ hương ba tiền. Băng phiến một tiền. Bột bạch cập tám lạng. Mật ong bốn lạng. Trộn thành khối, dùng khuôn in thành bánh.

 Công thức hương in

 Hoàng thục hương năm cân. Tốc hương một cân. Hương phụ tử (củ gấu), hắc hương, hoắc hương, linh lăng hương, đàn hương, bạch chỉ mỗi thứ một lạng. Bách hương hai cân. Vân hương một lạng. Cam tùng tám lạng. Nhũ hương một lạng. Trầm hương hai lạng. Đinh hương một lạng. Sạn hương (?) bốn lạng. Sinh hương bốn lạng. Diêm tiêu năm phân. Tất cả tán bột, cho vào khuôn in hương (khuôn rải bột hương thành hình chữ hoặc hoa văn liền nét để đốt cháy dần) in thành hình mà đốt.

 Công thức Vạn xuân hương

 Trầm hương bốn lạng. Đàn hương sáu lạng. Kết hương, hoắc hương, linh lăng hương, cam tùng mỗi thứ bốn lạng. Mao hương bốn lạng. Đinh hương một lạng. Giáp hương năm tiền. Xạ hương, băng phiến mỗi thứ một tiền.

 Dùng mật ong đã luyện trộn thành cao ướt, cho vào bình sứ đậy kín, khi dùng thì đốt.

 Công thức Tát phức lan hương

 Trầm hương ba lạng năm tiền. Băng phiến hai tiền bốn phân. Đàn hương một tiền. Long diên hương (chất thơm lấy từ ruột cá nhà táng) năm phân. Rễ bài thảo hai tiền. Am bá năm phân. Tát phức lan một tiền. Xạ hương năm phân. Dầu tô hợp một tiền. Cam ma nhiên (?) hai phân. Bột vỏ du sáu tiền. Nước hoa tường vi bốn lạng. In thành bánh mà đốt, rất tốt.

 Công thức Phù dung hương

 Trầm hương một lạng năm tiền. Đàn hương một lạng hai tiền. Phiến tốc hương ba tiền. Băng não ba tiền. Dầu tô hợp năm tiền. Sinh kết hương một tiền. Bài thảo năm tiền. Vân hương một tiền. Cam ma nhiên năm phân. Am bá năm phân. Đinh hương hai phân. Lang đài hai phân. Hoắc hương hai phân. Linh lăng hương hai phân. Nhũ hương một phân. Tam nại (củ địa liền) một phân. Tát phức lan một phân. Dầu trám một phân. Bột vỏ du tám tiền. Diêm tiêu một tiền. Trộn rồi in thành bánh, hoặc để bột rời mà đốt.

 Công thức Long lâu hương

 Trầm hương một lạng hai tiền. Đàn hương một lạng ba tiền. Phiến tốc hương năm tiền. Bài thảo hai lạng. Am bá hai phân. Phiến não hai tiền năm phân. Kim ngân hương hai phân. Đinh hương một tiền. Tam nại hai tiền bốn phân. Quan quế ba phân. Lang đài ba phân. Vân hương ba phân. Cam ma nhiên năm phân. Dầu trám năm phân. Cam tùng năm phân. Hoắc hương năm phân. Tát phức lan năm phân. Linh lăng hương một tiền. Long não một tiền. Giáng hương hai phân. Bạch đậu khấu hai phân. Đại hoàng một tiền. Nhũ hương ba phân. Diêm tiêu một tiền. Bột vỏ du một lạng hai tiền. In thành bánh. Nếu dùng bột rời thì trộn mật ong, bỏ bột vỏ du.

 Công thức Bánh hương đen

 Dùng bốn mươi lạng nguyên liệu hương, thêm bột than một cân, mật ong bốn cân, dầu tô hợp sáu lạng, xạ hương một lạng, bạch cập nửa cân, dầu trám bốn cân, am bá bốn lạng.

 Trước hết luyện mật ong cho chín, cho dầu trám vào cho tan, lại cho am bá vào, rồi cho một nửa nguyên liệu, đập bạch cập thành hồ, cho bột than vào, lại cho nửa nguyên liệu còn lại, sau đó cho tô hợp, xạ hương vào, nhào đều, in thành bánh.

 Hương sao

 Gần đây người ta lấy dầu tô hợp trộn với trầm hương, tốc hương, hơ qua lửa nhẹ, lấy ra, nhân lúc còn nóng rắc bột băng phiến lên, cho vào bình cất dùng, gọi là "chế theo phép". Mùi hương này đậm hơn thường một chút, nhưng lại mất cái vị thanh nhã tự nhiên của trầm và tốc, e rằng người sành hương không chọn.

 Danh mục các loại hương dùng hằng ngày

 Kỳ nam hương (có loại kết đường, có loại kết sợi vàng. Loại kết đường cưa ra thì trên có dầu như mạch nha; đốt lên lúc đầu có chút mùi gây như mùi dê. Loại kết đường đen trắng xen nhau, đen như mực, trắng như gạo lứt. Loại sợi vàng thì chỉ có màu vàng, trên có thớ như sợi vàng. Chỉ loại kết đường là tốt). Trầm hương sừng đen (chất nặng, chẻ ra màu đen như mực là tốt; không cốt ở chỗ chìm trong nước, vì tốc hương tốt cũng chìm được). Phiến tốc hương (tục gọi là miếng cá diếc; loại có đốm như lông gà lôi là tốt. Có người làm giả. Cũng lấy loại nặng chắc là đẹp). Am bá hương (còn gọi là hắc hương; loại mềm, sạch, màu sáng là tốt. Loại lấy ngón tay vê thành viên được thì rất tốt. Chỉ ở kinh đô mới có).

 Thiết diện hương, sinh hương (tục gọi là nha hương. Loại mặt có màu đen nát là thiết diện hương; loại trắng tinh không sấy là sinh hương. Mùi sinh hương rất tuyệt, ở Quảng Đông giá cũng không rẻ). Giáng chân hương (loại tía chắc là tốt; nấu với nước trà cho ra dầu rồi đốt). Hoàng đàn hương (loại vàng chắc là tốt; ngâm nước trà, sao vàng để khử mùi tanh). Bạch giao hương (loại trong như thanh pha lê là tốt). Thương truật cọng nhỏ núi Mao (sản ở núi Mao Sơn huyện Cú Dung; loại như cứt mèo là tốt). Lan hương (lấy hoa sói hấp với tốc hương loại thấp, loại cục nha hương là tốt; gần đây lấy bột hương lăn lên que tre mà hấp thì rất tệ).

 An tức hương (ở kinh đô có mấy loại, tục đều gọi chung là an tức. Tốt nhất là ba loại do họ Lưu chế: việt lân hương, tụ tiên hương, trầm tốc hương. Bách hoa hương thì kém). Long quải hương (hương treo hình rồng; có hai loại vàng và đen, loại đen giá cao, chỉ của nội phủ (cơ quan phục vụ trong cung) là tốt, của họ Lưu chế cũng được). Điềm hương (chỉ loại làm năm Tuyên Đức là mùi thanh xa, sâu kín, đáng yêu. Hàng bán ở chợ đất Yên đựng trong vò đen như sơn, đáy trắng có ghi năm tháng nung, mỗi vò hai ba cân. Loại hũ nhỏ có nắp chụp bằng thiếc, mỗi hũ một cân mới là thật. Nay cũng không còn nữa. Những loại có tên gần đây, pha trộn các nguyên liệu hương, đều là từ điềm hương mà thay hình đổi dạng, đặt tên khác mà thôi).

 Phù dung hương (của họ Lưu chế là tuyệt). Vạn xuân hương (hương của nội phủ). Long lâu hương (hương của nội phủ). Ngọc hoa hương (do Nhã Thượng Trai chế). Hoàng noãn các, hắc noãn các (của họ Lưu chế là tốt). Bánh hương vàng (do Vương Trấn ở Đông Viện (?) chế; loại màu trầm đen không có hoa văn là rất tốt; loại giả màu vàng, cực tệ). Bánh hương đen (ở kinh đô, loại của họ Lưu giá hai tiền một lạng là tốt; loại nhà họ Lý ngoài cửa Tiền Môn in đủ hoa văn khéo cũng hay). Hắc vân hương Hà Nam (loại bó ngắn của vương phủ trong thành (?) là tốt). Hương sợi kinh đô (loại của nhà họ Lý ngoài cửa Tiền Môn, giá hai phân, một phân một bó, rất tốt).

 Công thức hương Kim nghê, Ngọc thố (sư tử vàng, thỏ ngọc)

 Lấy than gỗ sam sáu lạng, phối với than gỗ dẻ bốn lạng, giã thành bột, thêm diêm tiêu sao một tiền, dùng hồ gạo trộn nhào thành khối. Trước hết dùng gỗ khắc hai cái khuôn hình toan nghê và con thỏ, tròn trịa giống như thật, như cách làm khuôn in mực, to nhỏ tùy ý. Ở chỗ miệng con thú khoét một lỗ nhỏ chéo vào trong; bí quyết là dáng thú phải đầu ngẩng đuôi thấp. Lấy một nửa khối than cho vào khuôn, làm một chỗ lõm, đặt một đoạn hương vào, lại cho khối than vào lèn đầy. Lấy kim dây sắt làm dùi, chọc từ lỗ miệng vào đến gần đuôi thì dừng, lấy ra phơi khô.

 Con toan nghê thì lấy phấn chì trắng phết khắp thân, bên trên phủ mực đen. Con thỏ thì lấy bột vân mẫu thật mịn hòa keo phết lên, cũng phủ mực ngoài. Hai con thú đều đen, nhưng bên trong chia hai màu vàng trắng. Mỗi tháng dùng một con, đem đuôi hơ vào ngọn đèn cho bắt lửa, đặt vào lò, miệng sẽ nhả khói hương, từ đuôi trở đi đổi dần màu. Sư tử vàng thì từ đuôi vàng dần lên, cháy hết thì hình như được thếp vàng, ngồi chồm hổm trong lò, cả tháng không rã, chạm vào mới thành tro mà tan. Thỏ ngọc thì hình như màu bạc, rất đáng xem. Tuy không phải thứ thật thanh nhã, nhưng cũng đáng để thưởng ngoạn lúc nhàn.

 Nguyên liệu hương bên trong tốt xấu tùy người chọn dùng. Hoặc lấy nguyên liệu theo công thức hương in ở trên, trộn với bột vỏ du làm khối, vê thành đoạn to bằng ngón tay út, dài tám chín phân, tùy bụng thú to nhỏ mà điều chỉnh, miễn sao hương không lộ ra ngoài lớp than là được. Lại có các kiểu "cóc vàng nhả lửa", "mây tía nâng thánh", "tiên đứng trong mây"… đủ thứ cách lặt vặt, phần nhiều không linh nghiệm. Ngay công thức cóc vàng cũng không đáng thưởng thức thanh nhã, nên không chép.

 Hộp chứa tổng các loại hương

 Người mê hương không thể một ngày xa hương. Trong thư phòng nên làm một cái hộp xách, kiểu ba tầng chồng, có khóa để mở đóng, bên trong cất các thứ hương. Lại đặt các hộp sứ, lọ sứ, hộp đồng, hộp sơn, hộp gỗ, tùy loại mà đựng hương, bày xếp trong hộp tổng để quản lý, tiện lấy dùng. Phải làm gờ miệng khít chặt, không để hương bay mất là tốt. Để chiếc hộp tổng quản việc giữ hương ra vào kín đáo, gặp lúc nào thì đốt lò lúc ấy, rất thỏa lòng thưởng thức.

 Bàn về đàn

 Cao tử nói: Chữ "cầm" (đàn) nghĩa là "cấm", tức ngăn cấm điều tà để làm ngay lòng người. Cho nên sách "Lễ ký" nói: "Người quân tử không có cớ gì thì không rời đàn cầm, đàn sắt (đàn sắt: loại đàn nhiều dây thời cổ)." Đàn sắt của cửa Khổng nay đã tuyệt tiếng, thật đáng quý thay. Người xưa gảy đàn mà làm nổi gió mây, gọi được hạc đen bay đến, thông với thần minh và làm cho của cải dân thêm dồi dào, là nhờ sự hòa hợp mà cảm ứng. Nay chỉ còn cái đồ vật, còn ý xưa thì đã mất. Âu Dương công (tức Âu Dương Tu, văn sĩ đời Tống) nói "đồ vật còn mà ý không còn" chính là thế.

 Hòa nhau mà vang lên gọi là thanh; xen nhau theo thứ tự mà ứng nhau gọi là vận; trong vận mà thành văn vẻ gọi là âm. Cho nên âm buồn hay vui, tà hay chính, cứng hay mềm, mừng hay giận đều phát ra từ lòng người. Nước trị hay loạn, nhà hưng hay suy, đạo thịnh hay suy, phong tục thành hay bại, nghe âm thanh có thể biết trước, há các loại nhạc khác sánh được sao? Người hiểu đàn lấy nhã âm làm chuẩn. Bấm dây phải dùng ngón rõ ràng, tìm âm phải lấy bỏ không để lại dấu vết. Động tác nhàn hòa, khí độ ôn nhuận, cho nên mới đánh được tiếng "núi cao nước chảy" trong khúc nhạc, có được cái thú "gió thông trăng đêm" dưới ngón tay. Đó là nghề nhã của người quân tử, há kẻ trong lòng không đức, trong bụng không chữ lại có thể cùng thánh hiền trò chuyện sao?

 Người đời thích nghe nhạc mà không thấy vị gì ở đàn cầm là vì thích cái tiếng dâm dật của nhạc kia. Nhạc dùng thất âm, có hai biến âm (ngoài năm âm chính cung, thương, giốc, chủy, vũ còn thêm biến cung và biến chủy), lại dùng liền với cung, chủy (các bậc âm trong năm âm), nên tiếng dâm dật mà vui tai. Đàn cầm dùng ngũ âm (năm bậc âm chính: cung, thương, giốc, chủy, vũ), rất ít biến pháp, lại hiếm khi dùng liền với điệu khác, nên âm tuy thanh nhã chính đáng mà không hợp với người tục.

 Đánh đàn cầm chỉ có ba thứ tiếng: tán thanh, án thanh, phiếm thanh. Phiếm thanh (tiếng bồi âm: chạm nhẹ ngón tay lên dây ở chỗ ứng với huy mà gảy) ứng với huy (các điểm khảm đánh dấu vị trí trên mặt đàn cầm) mà lấy âm, không cần bấm ấn, được tiếng tự nhiên, là âm theo phép trời, là âm trong. Tán thanh (tiếng dây buông, không bấm) lấy luật lã (hệ mười hai thang âm chuẩn của nhạc cổ) ứng với đất, dây được lên theo thứ tự luật, là âm theo phép đất, là âm đục. Án thanh (tiếng bấm ngón trên dây) lên xuống theo người, mà tiếng người có cả trong lẫn đục, nên án thanh là âm của người, gồm đủ trong và đục.

 Người nay không xét ý chỉ, không theo thầy giỏi, không học phép đọc phổ, không thạo thế tay, khiến cho chỗ uốn lượn của tiếng, cách tay lấy âm, nhanh chậm không đúng, lên xuống không nhịp; biết tiếng mà không biết âm, đưa ngón mà không đưa ý, thì đánh đàn để làm gì? Lại có kẻ chuộng hoa mỹ, dồn dập, khoe lạ khoe cao, không tìm cái hay thư thái du dương trong khuôn phép chuẩn mực; đánh nhiều tiếng buông cho giống đàn không hầu, khéo lấy tiếng bấm cho giống đàn tranh, đàn nguyễn, rất mất nhã âm, thật đáng cười. Ai biết rằng tiếng buông và tiếng bấm xen nhau, lấy tiếng bồi làm cho trong, mới gọi là được đường trung chính.

 Lối đánh tục ngày nay thay đổi thất thường, biến mộc mạc thành bạc bẽo, cầu khác người mà không biết noi theo xưa, thế là ôm đàn tỳ bà mà làm như kép hát, há phải là cái mà thánh hiền xưa gọi là tu thân dưỡng tính, giữ lấy chân tính trời cho sao?

 Mười người bạn của đàn đài theo Cù Tiên (hiệu của Chu Quyền, tức Ninh vương, con vua Minh Thái Tổ)

 Dây đàn bằng tơ trong như băng; trục lên dây bằng ngọc; hộp đựng trục; chân đàn bằng ngọc; tua dây nhung (?); tấm đệm đàn; túi gấm; giá đàn; hộp đàn; móng gảy thay ngón tay làm bằng lông cánh hạc, dùng lửa hơ uốn thành.

 Bảng lập sẵn: ngũ âm, mười hai luật ứng với dây đàn và các điệu

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Hoàng chung. Luật: Hoàng, Thái, Cô, Lâm, Nam [Hoàng thanh, Thái thanh]. (Mười hai luật gồm: Hoàng chung, Đại lã, Thái thốc, Giáp chung, Cô tẩy, Trọng lã, Nhuy tân, Lâm chung, Di tắc, Nam lã, Vô xạ, Ứng chung; mỗi chữ trong bảng là chữ đầu của tên một luật; "thanh" là âm cao hơn một quãng tám.)

 Âm: cung, thương, giốc, chủy, vũ [thiếu cung, thiếu thương] ("thiếu" là âm cao hơn một quãng tám).

 Trên đây là cách lên dây và bấm huy, theo phép lên dây điệu ngũ âm; chùng dây ba tức là điệu Mạn giốc. "Hoàng thanh" là âm nhẹ và trong (cao một quãng tám) của Hoàng chung, ý như "thiếu cung", "thiếu thương". Phần sau cứ theo lệ này.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Đại lã. Luật: Thái, Giáp, Trọng, Di, Vô [Đại thanh, Giáp thanh].

 Âm: cung, thương, giốc, chủy, vũ [thiếu cung, thiếu thương].

 Trên đây, cách lên dây và bấm huy giống Hoàng chung.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Thái thốc. Luật: Thái, Cô, Nhuy, Nam, Ứng [Thái thanh, Cô thanh].

 Âm: cung, thương, giốc, chủy, vũ [thiếu cung, thiếu thương].

 Trên đây, cách lên dây và bấm huy giống Hoàng chung.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Giáp chung. Luật: Hoàng, Giáp, Trọng, Lâm, Vô [Hoàng thanh, Giáp thanh].

 Âm: cung, thương, giốc, chủy, vũ [thiếu cung, thiếu thương].

 Trên đây: dây lấy huy thứ mười ứng với dây bốn; căng dây bảy cho ứng với dây hai buông; căng dây năm, lấy huy thứ mười ứng với dây bảy; căng dây ba, lấy huy thứ mười ứng với dây năm. Tức là điệu Thanh thương ngày nay.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Cô tẩy. Luật: Thái, Cô, Nhuy, Di, Ứng [Thái thanh, Cô thanh].

 Âm: vũ, cung, thương, giốc, chủy [thiếu vũ, thiếu cung].

 Trên đây, cách lên dây và bấm giống Giáp chung.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Trọng lã. Luật: Hoàng, Thái, Trọng, Lâm, Nam [Hoàng thanh, Thái thanh].

 Âm: chủy, vũ, cung, thương, giốc [thiếu huy (?), thiếu giốc].

 Trên đây, cách bấm và lên dây tức là phép lên dây điệu ngũ âm ngày nay.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Nhuy tân. Luật: Thái, Giáp, Nhuy, Di, Vô [Thái thanh, Giáp thanh].

 Âm: chủy, vũ, cung, thương, giốc [thiếu huy (?), thiếu vũ].

 Trên đây, cách bấm và lên dây giống Trọng lã.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Lâm chung. Luật: Thái, Cô, Lâm, Nam, Ứng [Thái thanh, Cô thanh].

 Âm: chủy, vũ, cung, thương, giốc [thiếu chủy, thiếu vũ].

 Trên đây, cách lên dây và bấm giống Trọng lã.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Di tắc. Luật: Hoàng, Giáp, Trọng, Di, Vô [Hoàng thanh, Thái thanh].

 Âm: giốc, chủy, vũ, cung, thương [thiếu giốc, thiếu chủy].

 Trên đây: lấy cách lên dây của Giáp chung, căng dây bốn, lấy huy thứ mười ứng với dây hai, tức là điệu Mạn cung ngày nay.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Nam cung (?) (có lẽ là Nam lã). Luật: Thái, Cô, Nhuy, Nam, Ứng [Thái thanh, Cô thanh].

 Âm: giốc, chủy, vũ, cung, thương [thiếu giốc, thiếu chủy].

 Trên đây, cách lên dây và bấm (?) giống Di tắc.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Vô xạ. Luật: Hoàng, Thái, Trọng, Lâm, Vô [Hoàng thanh, Thái thanh].

 Âm: thương, giốc, chủy, vũ, cung [thiếu thương, thiếu giốc].

 Trên đây: lấy cách lên dây của Trọng lã, căng thêm dây năm, lấy huy thứ mười một ứng với dây bảy, tức là điệu Nhuy tân ngày nay. Nhuy tân vốn có luật chính của nó; gọi Vô xạ là Nhuy tân chỉ là tên gọi theo thói tục.

 Dây: 1 2 3 4 5 6 7

 Ứng chung. Luật: Thái, Giáp, Nhuy, Di, Ứng [Thái thanh, Giáp thanh].

 Âm: thương, giốc, chủy, vũ, cung [thiếu thương, thiếu giốc].

 Trên đây, cách lên dây và bấm giống Vô xạ. Luật có tám mươi tư điệu. Đàn cầm gồm sáu mươi điệu chính và hai mươi tư biến âm. Vì thế phải bấm dây lấy tiếng, không thể định điệu cứng nhắc.

 Phân biệt đàn cổ và đàn mới

 Cao tử nói: Đàn cầm chỉ có hai kiểu Trọng Ni (tức Khổng Tử) và Liệt Tử là kiểu xưa, còn lại đều là kiểu của đời sau. Phàm xem đàn cổ, trước hết xem nước sơn. Sơn đã hết bóng, trông như ngọc đen, ấn vào thấy cứng và trong như nước, trên có đoạn văn (những vết rạn nứt trên lớp sơn của đàn cổ, hình thành qua thời gian dài). Vân rạn giống hoa mai là hạng nhất, giống lông trâu là hạng nhì, giống bụng rắn là hạng dưới, lại dễ làm giả.

 Cách làm giả: dùng lửa hơ nóng, đắp tuyết lên, sơn lập tức nứt ra, trông như bụng rắn, cứ cách chừng một tấc một vệt. Hoặc lấy lòng trắng trứng trộn vào tro làm lớp sơn, đem chõ hấp, treo ở chỗ gió nắng khô ráo, cũng nứt được, vân hơi nhỏ. Lại có cách giả vân lông trâu: dùng mấy cây kim vạch tơ, rồi lấy tóc mài. Nhưng đồ giả lấy tay xoa thì thấy vết nứt có gờ. Đồ thật thì nhìn thấy vân mà xoa thì không thấy gì.

 Kế đến xem đường ghép không có kẽ hở, không bung, vân rạn chạy qua vai đàn, đó là đàn tro sơn (lớp nền trát bằng tro trộn sơn). Nếu trên dưới có vân mà hai bên sơn bóng, đó là đàn đã mở ra rồi ghép lại, sơn lại để vá, là đàn tro liệu (?), có vẻ không còn nguyên vẹn. Kế đến xem gỗ đàn: mặt gỗ ngô đồng đáy gỗ tử là hạng trên, toàn gỗ ngô đồng là hạng nhì, mặt ngô đồng đáy gỗ sam là hạng kế nữa.

 Đàn lấy ngô đồng là gỗ dương, gỗ tử là gỗ âm; gỗ dùng âm dương để cho phối hợp nhau, nhằm gọi sự hòa. Nhưng người xưa dùng thuần gỗ ngô đồng cũng có ý: lấy mặt dương của gỗ ngô đồng làm mặt đàn, mặt âm làm đáy để phân âm dương. Sợ gỗ tử dễ vặn nứt nên không dùng làm đáy. Vì thế lấy gỗ ngô đồng mọc hướng về mặt trời, dìm xuống nước, mặt dương ngửa lên, mặt khuất bóng úp xuống, dương nổi âm chìm, lật đi lật lại cũng không đổi. Lấy phần trên là dương làm mặt, phần dưới là âm làm đáy, đó cũng là theo phép âm dương. Cho nên đàn bằng gỗ dương thì sáng đục chiều trong, nắng đục mưa trong; đàn bằng gỗ âm thì sáng trong chiều đục, nắng trong mưa đục.

 Kế đến xét chín đức. Một là "kỳ": nhẹ, xốp, giòn, trơn. Nhẹ là gỗ nhẹ; xốp là tiếng thông suốt; giòn là tiếng trong đẹp, do gỗ ngô đồng già; trơn là tiếng nhuần nhuyễn, do gỗ mọc gần nước. Hai là "cổ": trong vẻ mộc mạc nhạt nhẽo có âm vang như kim khí và đá. Ba là "thấu": tuy lâu năm mà keo sơn không hỏng, tiếng trong sáng không nghẹn tắc. Bốn là "tĩnh": không có tiếng rè xào xạc (?) làm rối tiếng chính. Năm là "nhuận": tiếng phát ra không khô, dư âm dài không dứt. Sáu là "viên": tiếng và dư âm tròn trịa liền lạc, không vỡ tản. Bảy là "thanh": tiếng như chuông lục lạc trong gió. Tám là "quân": bảy dây không có bệnh ba dây chắc bốn dây rỗng. Chín là "phương": càng đánh càng vang, lâu không bị đuối tiếng. Đó là chín đức.

 Ngoài ra, lại phải: tay trái bấm không bị nổi, tay phải gảy không bị vướng ngón, tiếng trong mà không rỗng, tiếng chắc mà không ồm, không có tiếng rè bật (?), thân đàn không võng không vểnh, đặt tay là đánh được, ngón vừa chạm là tiếng phát ra. Đó là đàn đẹp. Dù bán giá cao cũng không nên bỏ qua. Gần đây có đàn bằng đồng, bằng đá, làm bằng gỗ tử đàn, gỗ mun, đều mất ý nghĩa của đàn, dù đẹp cũng lấy làm gì? Kinh Thi bản họ Mao nói: "Trồng cây y, cây đồng, cây tử, cây sơn, để rồi đốn làm đàn cầm đàn sắt." Ý ấy là ở đâu?

 Lại như đàn bách nạp (đàn ghép từ nhiều mảnh gỗ nhỏ) cũng là kiểu làm gần đây. Ngẫu nhiên có được gỗ tốt nhưng ngắn không dùng được, mới cắt thành từng mảnh, dùng keo sơn ghép cho dài, chứ không phải vì hiếu kỳ. Nay người làm theo lấy mảnh gấm vân mai rùa, xen đồi mồi, ngà voi, hương liệu, gỗ tạp, khảm xương làm hoa văn, phủ kín thân đàn, gọi là "bảo cầm". Như vậy thì khác gì đàn tỳ bà khảm xà cừ ở Quảng Đông, Vân Nam? Lại càng đáng cười.

 Tìm đàn cổ không được thì như các nhà làm đàn đời Minh ta là Cao Đằng, Chu Trí Viễn, Huệ Đồng Cương, Chúc Công Vọng, trong số đàn họ làm có cây tinh đẹp đánh được, không một tì vết. Nhưng khổ nỗi trong trăm chục cây mới được một hai. Còn đàn của Chúc Hải Hạc thì chọn gỗ, cách đẽo, dùng sơn, xét âm, không gì không tốt, lại thêm màu sơn đen bóng, xa không ai bì được. Kiểu đàn lá chuối là do họ Chúc làm ra trước tiên. Tôi có được một cây, quý trọng không rời, suốt ngày đánh chơi, tiếng trong sáng, đặt tay là ra âm, không gì đẹp hơn, khác gì đàn cổ. Nay giá đã đắt, đồ thật gần đây cũng khó kiếm.

 Chọn bản phổ đàn đúng

 Thầy đàn giỏi thì truyền đàn, truyền phổ. Nhưng cách chép phổ thì ở ngay thầy đàn cũng có chỗ sai. Sai một nét thì ngón đàn liền lệch, sai truyền sai, lâu ngày không sửa được, điệu đàn bèn mất thật. Cho nên đàn không có phổ thì không truyền được, mà phổ không đúng thì lại làm mất sự truyền. Đời gần đây lấy "Thần kỳ bí phổ" của Ninh phiên (phủ Ninh vương) là hơn cả. Nhưng phải có bản khắc lần đầu khổ lớn, do Cù Tiên sai thợ hiệu đính, chấm nét không sai, mới là phổ tốt, đáng quý. Còn bản khắc lại thì không đáng xem. Lại như "Phong tuyên cầm phổ" cũng được. Ngoài ra có đến mấy chục nhà khắc phổ, không bản nào không sai.

 Tôi có được ở vùng Yên một bản phổ đàn của một nhà thế gia, chép rất tinh tế, cách điệu đều tốt, muốn khắc in mà chưa được. Nếu muốn tìm phổ có đủ cách viết chữ chỉ ngón câu, dịch (các kiểu ngón gảy móc vào, hất ra), lại có hình vẽ thế tay sống động, thì cuốn "Thái cổ di âm" do Cù Tiên khắc là tinh tường nhất. Khổ nỗi ngoài phố (?) chỉ còn bản khắc lại, khiến người tiếc vì không được thấy nhiều. Cù Tiên để tâm vào âm luật, không gì không tìm tòi đến chỗ kỳ diệu sâu kín. Như về từ khúc thì có "Thái hòa chính âm phổ", theo luật mà chỉnh giọng, người hiểu âm nhạc ai hơn được? Cho nên phổ đàn của ông tinh tường, không ai sánh kịp là phải.

 Ghi chép lặt vặt bên cửa sổ đàn (gồm mười lăm điều)

 Đánh đàn nên lấy gạch Quách công cổ (loại gạch rỗng ruột thời cổ, gõ có tiếng vang), trên có hoa văn mắt voi, hoa văn phương thắng (hai hình thoi lồng nhau), loại ở Trịnh Châu tỉnh Hà Nam là tốt. Dùng để làm đài đàn, dài hơn đàn một thước, cao hai thước tám tấc, rộng đủ đặt ba cây đàn, phết sơn chắc. Đánh đàn trên đó, tiếng trong vắt đáng yêu. Hoặc lắp bằng đá mã não, đá Nam Dương, đá Vĩnh cũng tốt.

 Đàn cổ bị mất tiếng thì lấy túi vải đựng cát sao nóng mà ủ lên, nguội lại thay. Hoặc đem chõ hấp cho ra mồ hôi thấm khắp, treo chỗ đầu gió cho khô, tiếng sẽ như cũ. Đàn dù mới hay cũ đều nên để trong giường ngủ, gần hơi người là tốt.

 Dây đàn lâu ngày không kêu thì lấy lá dâu vuốt dọc dây, sẽ kêu vang như lúc đầu.

 Cất đàn thì bất kể mùa nóng hay lạnh, không được treo nơi gió sương và chỗ nắng. Nên treo ở chỗ ấm trong nhà không sát tường, thì tiếng không rít, đàn không sinh bệnh.

 Đời Đường có ba nhà Lôi, Trương, Việt nổi danh làm đàn. Long trì và Phượng chiểu (hai lỗ thoát âm dưới đáy đàn cầm) của họ có gờ, các chỗ khác đều lõm, để tiếng được giữ lại không tản ra. Đời Tống có Cầm cục (cơ quan nhà nước chuyên làm đàn), làm theo kiểu nhất định, gọi là "quan cầm", còn lại đều là đàn đẽo ngoài dân gian. Về sau lấy đàn của họ Phàn, họ Lộ ở kinh đô làm hạng nhất.

 Tôi ở kinh đô từng thấy một cái đài đàn, giữa đài làm ao bằng thiếc, đổ nước nuôi cá, trên lấy tấm pha lê làm mặt. Cá đùa trong rong nước, trông như được chạm ra vậy, thật là thứ hiếm có trên đời, giá cũng cao. Tôi thấy một lần rồi không biết nó đi đâu, khiến người nhớ mãi không nguôi. Của lạ trong thiên hạ thật khó có được.

 Treo đàn không được gần tường và vách đất, e bị hơi ẩm thì đàn không phát tiếng. Chỉ nên treo gần vách ván, khung giấy, chỗ đầu gió thông hơi. Lại cho vào túi để tránh bụi bặm. Nếu cho vào hộp thì không cần túi.

 Tháng mưa dầm thì trước hết phải cho đàn vào hộp khóa lại, lấy giấy dán kín miệng, không để hơi ẩm mốc bám vào đàn. Hộp đàn cũng nên làm hẹp nhỏ, chỉ vừa chứa đàn, không để chỗ trống cho đàn lắc lư là tốt.

 Khi ôm đàn, phải dặn tiểu đồng đầy tớ đừng ôm ngang, e chạm vào đồ vật mà hỏng. Giữ lấy trục lên dây và phần tiêu vĩ (đuôi đàn) mà ôm thẳng, đầu trên đuôi dưới thì không sợ hỏng.

 Đánh đàn dưới sương thì không được ngồi lâu, không những làm ẩm dây mà còn hại người. Vả lại đàn gỗ dương đánh còn có tiếng, đàn gỗ âm thì không có tiếng.

 Đánh đàn phải rửa tay trước, tay sạch thì dây không bị bẩn. Mùa hè chỉ nên đánh sáng sớm và chiều tối, buổi trưa thì không nên, không chỉ vì mồ hôi ướt át mà còn sợ khô quá làm dây giòn.

 Đốt hương khi gảy đàn thì chỉ nên dùng loại hương thanh khói nhỏ như trầm thủy, sinh hương, thì thơm thanh mà nhã. Còn các loại hương pha trộn nồng diễm khác thì không đưa vào việc đánh đàn.

 Gảy đàn dưới trăng phải vào canh hai (khoảng 9 đến 11 giờ đêm), người đã yên, muôn tiếng lặng im mới hay. Gảy đàn trước hoa thì nên cùng các hoa quế, mai bờ sông, nhài, dành dành, lan Kiến, dạ hợp, ngọc lan…, những hoa thơm thanh sắc trắng là nhã. Đánh đàn bên nước thì phải ngồi trước cửa hiên nhìn ra ao đầm, hương sen phả vào người; hoặc bên khóm trúc, dưới rừng cây, sóng gợn trong, bãi cỏ thơm, để gió nhẹ thổi mát rượi, cá lội nhảy lên thành tiếng, tự nhiên có nhiều phong vị ngoài cõi trần.

 Đàn dùng huy vàng trục ngọc không phải để khoe sang. Nhưng trục ngọc có chạm hoa thì dễ vặn, trục trơn thì không bám bẩn. Nếu dùng trục bằng gỗ tử đàn, sừng tê thì có thể tránh hư hao. Nhưng huy vàng thường là tai họa cho đàn (dễ bị kẻ tham cạy lấy), không bằng huy khảm xà cừ trắng bóng, trước đèn dưới trăng, lấy âm rõ ràng, nhìn cũng không tầm thường. Nếu đặt đàn ngang trên gối mà đối trăng thì ánh sáng chói mắt, có vẻ càng đẹp lòng người. Đặt đàn trên gối mà gảy thì chỉ những khúc nhỏ đã thuần thục mới được, không thì cũng không đánh nổi.

 Những điều cốt yếu khi nuôi hạc

 Cao tử nói: Hạc là loài chim tiên. Trong muôn vật, nó sống lâu; cảm ứng với khí dương nên kêu vào giờ Tý (khoảng 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng). Hạc trống tiếng vang xa mấy dặm, hạc mái tiếng thấp không vang. Hạc ở Hạ Sa thuộc Hoa Đình (vùng Thượng Hải ngày nay) vốn từ phía đông biển bay đến tụ ở Hạ Sa, không phải giống sinh ở Hoa Đình. Xem tướng hạc chỉ cần dáng vẻ lạ mà cổ kính, tiếng kêu trong vang; cổ nên nhỏ mà dài, chân nên gầy mà có đốt, thân nên đứng thẳng như người, lưng nên thẳng gọn. Tiếng kêu tạp thì giống cò vạc, vịt trời; cổ to béo thì giống ngỗng, nhạn.

 Xem thấy mũi gồ mỏ ngắn thì ít ngủ; chân cao đốt thưa thì nhiều sức; đỉnh đầu đỏ như son thì kêu hay; mắt lộ sắc đỏ thì nhìn xa; lông đuôi cong ngược, ngực trễ (?) thì thân nhẹ; lưng như rùa, bụng như ba ba thì đẻ tốt; cánh như phượng, đuôi như sẻ thì bay giỏi; trước nhẹ sau nặng thì múa giỏi; đùi to ngón nhỏ (?) thì đi giỏi. Người nuôi hạc có thể cùng nó giữ cái thanh cao, giúp thêm hứng thanh nhã.

 Nên cho hạc ở am tranh, bên cạnh có ao đầm, cho ăn cá, thóc, chạch, lươn; đừng cho ăn đồ chín no bụng, khiến nó mất vẻ tinh anh mà xương cốt tiên cũng nhuốm bụi trần mỏi mệt. Muốn dạy hạc múa thì đợi lúc nó đói, đặt thức ăn ở bãi trống, cho tiểu đồng vỗ tay nhảy nhót vui vẻ, vẫy tay giơ chân để dụ nó, nó sẽ vỗ cánh mà kêu, bước chân mà múa. Tập đã quen rồi thì hễ nghe vỗ tay là liền múa, gọi là "dùng thức ăn mà dạy".

 Ở rừng vắng, biệt thự, sao có thể một ngày thiếu người bạn thanh cao quên hết mưu toan này? Nghe nói phân hạc có thể làm đá hóa thành vôi. Hạc có mang theo hòn đá trường thủy (?), cho nên nuôi cá trong ngòi rãnh mà nước không cạn. Lại sống được nghìn năm: một lần đổi thì thành màu xanh xám, lần nữa đổi thì thành màu vàng đen; sau trăm năm thì rụng lông cứng mà mọc lông tơ mềm, màu trắng tinh sạch, thật là loài khác thường. Mà dưới tùng xanh đá trắng lại càng hợp với người bạn này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video