Yến nhàn thanh thưởng tiên (tập ghi chép về những thú thưởng ngoạn thanh nhã lúc nhàn rỗi) — quyển hạ
Ba bài bàn về cắm hoa vào bình
Cắm hoa thế nào cho hợp
Cao tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Đồ cắm hoa có hai cách dùng. Nếu cắm hoa ở gian nhà chính thì dùng hồ đồng đời Hán, hoặc tôn, lôi (các loại đồ đựng rượu bằng đồng thời cổ) cỡ lớn và rất cổ. Cũng có thể dùng bình lớn của lò Quan, lò Ca (hai lò gốm nổi tiếng đời Tống), như hồ quai hình cánh cung, bình miệng thẳng loe rộng. Hoặc dùng bình vuông lớn kiểu "cỏ thi" của lò Long Tuyền (lò gốm men xanh nổi tiếng ở Long Tuyền, Chiết Giang). Bình đặt trên giá cao ở hai bên hoặc đặt trên bàn, sao cho cân xứng với gian nhà.
Cành bẻ để cắm phải chọn cành lớn: hoặc trên rậm dưới mảnh; hoặc trái cao phải thấp, phải cao trái thấp; hoặc hai cành uốn khúc nối nhau như hai tầng đài (?), nghiêng rủ, cong lệch; hoặc một thân vươn thẳng ở giữa, trên chụm dưới xoè, phủ kín miệng bình. Phải sắp cho cành cúi cành ngửa, chỗ cao chỗ thấp, chỗ thưa chỗ dày, cành nghiêng cành thẳng, mỗi cành một dáng riêng, có được cái hay của hoạ sĩ vẽ cành hoa theo lối tả sinh (vẽ theo vật thật), thế mới có vẻ tự nhiên. Còn cành thẳng đuột, hoa túm bù xù trên ngọn thì không đáng đem bày nơi thanh nhã. Hoa nên chọn một hoặc hai loại. Riêng mùa hoa tường vi thì cắm nhiều loại cũng không thành tầm thường.
Mùa đông cắm mai thì phải dùng bình lớn lò Long Tuyền, bình miệng loe lò Tượng, hoặc hồ đồng Hán thành dày, cao từ ba bốn thước trở lên. Bỏ vào bình năm sáu đồng cân (mỗi đồng cân chừng 3,7 gam) lưu huỳnh, rồi chặt cành mai lớn cắm vào mà bày, mới thật thoả lòng. Gần đây có tôn hoa sứ trắng lò Nhiêu (lò gốm vùng Nhiêu Châu, tức Cảnh Đức Trấn) cao hai ba thước, lại có bình lớn vẽ hoa nhỏ. Những thứ ấy đều dùng làm đồ cắm hoa ở gian nhà chính được, kiểu dáng cũng không tệ.
Còn cắm hoa trong thư phòng thì bình nên thấp nhỏ. Có thể dùng các loại sau của lò Quan, lò Ca: bình mật (bình cổ dài, bụng tròn như túi mật), bình chày giấy (cổ thẳng dài, bụng thấp và phẳng như cái chày đập giấy), bình cổ ngỗng, hoa cô (bình cao, miệng loe, eo thắt), bình vuông bát quái loại cao và loại thấp, bình túi cà, các kiểu bình nhỏ. Ngoài ra có tôn hoa lò Định (lò gốm sứ trắng nổi tiếng đời Tống), hoa nang (đồ cắm hoa hình túi, trên có nhiều lỗ), hồ nhỏ lò Định bốn tai, hồ miệng nhỏ bụng dẹt, bình cỏ thi nhỏ bằng sứ xanh lò Đông, hồ Hán vuông, bình tròn, bình hình bông cỏ nến của lò Long Tuyền đời cổ, và bình treo tường của các lò. Bậc thứ đến là hoa cô bằng đồng cổ, chén trĩ bằng đồng (chén uống rượu thời cổ), tôn và lôi cỡ nhỏ, hồ vuông, hồ hâm rượu trơn không hoa văn, hồ dẹt. Những thứ ấy đều cắm hoa được.
Lại như hoa cô, hoa tôn, hũ đựng mứt do lò Nhiêu nung vào năm Tuyên Đức (niên hiệu vua Minh Tuyên Tông, 1426–1435); bình nhỏ hình củ tỏi men xanh non, bình mật, bình một cành vẽ hoa nhỏ, bình kiểu hồ Hán vuông của lò Thành (đồ sứ đời Thành Hoá, 1465–1487), cũng có thể làm đồ chơi trong phòng văn.
Có điều bình nhỏ cắm hoa thì cành bẻ nên mảnh và khéo, không nên rườm rà. Chỉ nên một loại, nhiều lắm là hai loại, phải chia cao thấp mà cắm chung, trông hệt như một cành trời sinh ra hai màu thì mới đẹp. Hoặc trước hết xếp chụm cho giống dáng cây sống, rồi lấy sợi gai buộc chặt ở gốc mà cắm. Nếu mỗi cành chĩa một ngả thì không đẹp.
Đại để cắm hoa thì hoa phải cân với bình, hoa cao hơn bình bốn năm tấc là vừa. Giả như bình cao hai thước, bụng to, đáy nặng, thì hoa nhô khỏi miệng bình chừng hai thước sáu bảy tấc, phải bẻ những cành nghiêng thừa ra, rải sang hai bên, rủ phủ quá nửa hai bên thân bình thì nhã. Nếu bình cao mà mảnh thì nên dùng đôi cành một cao một thấp, hoặc cong queo nghiêng rủ, ngắn hơn thân bình vài tấc thì có vẻ đẹp. Kỵ nhất là hoa mảnh hơn bình, lại kỵ rườm rà. Buộc thành bó thì chẳng còn chút nhã thú nào. Nếu bình nhỏ cắm hoa mà để hoa nhô khỏi bình thì hoa phải ngắn hơn thân bình hai tấc: như bình dài tám tấc thì hoa chỉ sáu bảy tấc mới đẹp. Nếu bình thấp thì hoa cao hơn bình hai ba tấc cũng được. Cắm hoa mà có dáng thì mới đáng bày ra thưởng ngoạn. Cho nên hai việc cắm hoa, treo tranh thật phải do chính người ham thích tự tay làm, sao có thể giao cho đầy tớ được?
Khách nói: "Ông bàn lệch lạc rồi. Người không có bình cổ, cứ phải như lời ông bàn, thì chẳng lẽ không được cắm hoa sao?" Không phải vậy. Điều ta bàn là dành cho những nhà sưu tầm, thưởng giám đã gom góp được nhiều, cần dùng cho hợp, để đồ vật được tương xứng, nhã nhặn mà thôi. Còn người không có gì, tay cầm một cành, hay hái cả nắm, cắm ngay vào bát nước, khe tường, lẽ nào lại bảo không phải người yêu hoa? Cần gì phải bàn bình đẹp hay xấu? Lại cần gì chia ra hai cách dùng cho nhà chính và phòng riêng? Ta sợ khách chê cười đã quen rồi, nên viết đủ điều này để giải thích.
Những điều kiêng khi cắm hoa vào bình
Bình kiêng có quai vòng, kiêng đặt thành đôi, kiêng dùng hũ thuốc miệng nhỏ bụng phình chân mảnh, kiêng dùng bình hồ lô. Phàm bình hoa kiêng đặt trên giá chạm trổ tô màu, kiêng đặt trên bàn ở chỗ trống trải, dễ bị đổ. Vì thế bình cổ lò Quan, lò Ca dưới đáy có hai lỗ vuông, là để xỏ dây da buộc vào chân bàn, không cho rơi vỡ. Kiêng để khói hương, muội đèn hun bám; kiêng để mèo chuột làm hỏng; kiêng tay dính dầu cầm nghịch; kiêng cất trong phòng kín, ban đêm phải đưa ra cho thấy trời (?). Kiêng đổ nước giếng vào bình, vì nước giếng vị mặn, hoa phần nhiều không tươi; dùng nước sông và nước mưa mới tốt. Kiêng để nước cắm hoa vào miệng. Phàm nước cắm hoa đều có độc, riêng nước cắm hai loại hoa mai và thu hải đường thì độc lắm, phải đề phòng thật kỹ.
Cách cắm từng loại hoa vào bình
Hoa mẫu đơn: Đổ nước sôi vào bình miệng nhỏ, cắm một hai cành rồi bịt chặt miệng bình, thì cả hoa lẫn lá đều tươi, ngắm được ba bốn ngày. Thược dược cũng làm như vậy. Có thuyết nói: lấy mật thay nước để cắm mẫu đơn thì hoa không héo, mật cũng không hỏng.
Nhung quỳ (thục quỳ, hoa mãn đình hồng), phượng tiên, phù dung (đều là loại hoa cành mềm): mấy loại trên đều đổ nước sôi vào bình, cắm xuống rồi bịt miệng thì không héo, ngắm được mấy ngày.
Hoa chi tử (dành dành): Đập dập gốc cành bẻ, xát muối, rồi cho vào nước mà cắm thì hoa không bị vàng. Khi cây đã kết quả, đầu mùa đông bẻ cành cắm bình, quả màu đỏ trông hệt như nhuỵ hoa, rất đáng ngắm.
Hoa sen: Hái xong lấy tóc rối quấn buộc chỗ bẻ, lại lấy bùn bịt lỗ ống ở cuống. Trước hết đặt cành vào bình cho chạm đáy, sau mới rót nước, không để nước lọt vào lỗ. Lỗ mà vào nước thì hoa dễ hỏng.
Hoa hải đường: Lấy lá bạc hà bọc gốc cành rồi ngâm nước, thường được mấy ngày không tàn.
Cành trúc (đáy bình thêm một nhúm bùn), cành tùng, linh chi cùng cỏ cát tường đều cắm bình được.
Những hoa chép ở phần "Ghi chép hoa bốn mùa" dưới đây đều cắm bình được, chỉ cần tuỳ ý khéo mà chọn lựa, cắt tỉa. Hoa nào hợp nước lạnh, hoa nào hợp nước sôi thì đều theo các cách nói ở trên. Người ẩn dật có nhã thú, dù cỏ dại hoa hèn cũng hái cắm trên bàn ghế để ngắm. Chỉ cốt lấy cái ý sống động của riêng mình, vốn không có khuôn phép nhất định, không cần câu nệ. Linh chi thuộc hàng vật của tiên. Hái ở núi về thì đựng vào rổ, đặt lên chõ đồ xôi hấp chín, phơi khô, cất đi thì không hỏng. (Lấy ống thiếc bọc lấy gốc, cắm vào bình nước, kèm thêm lá trúc và cỏ cát tường thì gốc không mục. Trồng chậu cũng làm theo cách này.)
Mùa đông cắm hoa phải dùng ống thiếc lồng bên trong thì không hỏng bình sứ. Ngay bình đồng cũng sợ nước đóng băng: bình thành dày còn chịu được, không thì nứt vỡ. Những hoa như thuỵ hương, mai, thuỷ tiên, sơn trà hồng phấn, lạp mai đều là loại đẹp của mùa đông. Phép cắm bình tuy nói bỏ lưu huỳnh vào thì nước không đóng băng, nhưng e cũng khó chống nổi rét. Chỉ có cách ban ngày đặt dưới cửa sổ phía nam gần ánh nắng, ban đêm để gần giường ngủ, may ra ngắm thêm được mấy ngày.
Một cách khác: lấy nước thịt hầm, hớt bỏ váng mỡ, đổ vào bình cắm mai, thì nụ nở hết mà còn kết được quả.
Ghi chép hoa bốn mùa
Bốn loại mẫu đơn, thược dược, kiến lan (lan Phúc Kiến), cúc có rất nhiều giống, trồng không dễ, nên đều chép đủ phổ (sách ghi chép các giống và cách trồng) riêng. Nên theo phổ mà trồng để có hoa đẹp thưởng ngoạn.
Âu lan (ba loại)
Ba loại này chỉ thành Hàng Châu có. Hoa giống kiến lan, rất thơm. Mỗi cành một hoa, có loại hoa tím nhuỵ vàng, có loại hoa trắng nhuỵ vàng. Màu tím như phấn son, màu trắng như mỡ dê, hoa rất đáng yêu. Mọc ở núi Pháp Hoa. Đào cả khóm gốc về, trồng ở chỗ râm thì sống. Loại hoa tím trắng gọi là tôn (?), lá rộng hơn lan một chút.
Ngọc lan
Lúc hoa chưa nở, tưới nước phân thì hoa to và thơm. Cánh hoa nhặt rửa sạch, nhúng bột mì rán dầu vừng mà ăn. Cánh mẫu đơn mới rụng cũng có thể rán ăn hoặc ngâm mật. Tên cổ của ngọc lan là mộc lan.
Nghênh xuân (hoa đón xuân)
Hoa nở đầu xuân nên có tên ấy. Thường nhân lúc hoa nở mà bứng đi trồng; đất béo thì cây tốt. Lấy nước đã dùng để làm lông con vật giết thịt mà tưới thì hoa nhiều. Giữa tháng hai tách gốc mà trồng.
Hoa mơ (hoa hạnh)
Vốn chia ra mơ mai và mơ cát. Rễ ăn rất nông. Lấy đá lớn đè lên gốc thì hoa nhiều, quả sai. Trồng bằng hạt.
Hoa đào (mười loại)
Hoa đào thường cũng có ba màu: hồng phấn, trắng phấn, hồng phấn đậm. Ngoài ra có đào đỏ thắm cánh đơn, là biến thể của đào đỏ "nghìn cánh" (hoa kép, có rất nhiều lớp cánh). Đào trắng cánh đơn là biến thể của bích đào nghìn cánh. Có phi đào (đào đỏ tươi), tục gọi là hoa đào Tô Châu, cánh như nhung xén, nở muộn hơn các loại đào khác mà màu đáng yêu. Có hoa đào Thuỵ tiên, màu đỏ đậm, hoa dày. Có giáng đào (đào đỏ thẫm), nghìn cánh. Có đào hai màu, màu hồng phấn, hoa nở hơi muộn. Những loại nghìn cánh rất nhã.
Hoa sơn phàn
Mọc ở Tây Sơn thuộc Hàng Châu. Tháng ba ra hoa, hoa nhỏ mà nhiều, mùi thơm bay rất xa, nên tục gọi là thất lý hương (hương bay bảy dặm).
Hoa tiếu yếp (hoa lúm đồng tiền)
Hoa nhỏ như hạt đậu, một nhánh có cả nghìn hoa, trông như đống tuyết. Nhưng không có hạt để gieo; gốc mọc thành bụi, bụi tốt có vài chục nhánh. Bổ gốc cũ ra thành mấy khóm mà tách trồng thì dễ sống.
Hoa hồ điệp (hoa bướm)
Là hoa thân cỏ, hệt hình con bướm, màu vàng, trên có chấm nhỏ màu đỏ, lá rộng. Mùa thu tách gốc mà trồng.
Hoa kim hành (có thuyết nói đây tức là hoa hồ điệp vàng)
Hoa kim hành như con bướm, gió thổi qua thì hoa như bay múa, đung đưa. Phụ nữ hái để làm đồ trang sức. Tục ngữ có câu: "Không cài hoa kim hành thì không được vào nhà tiên."
Hoa tử kinh
Hoa vụn mà nhiều, màu tím nhạt. Mỗi hoa có một cuống, như có sợi tơ mềm buộc vào, nên hễ cành lay động thì đoá nào cũng run rẩy yêu kiều không chịu nổi. Tục gọi là "cây sợ nhột", chính là chỉ điều này. Cũng tách gốc mà trồng.
Hoa mận
Có mận Thanh tiêu, mận Ngự hoàng, là mận hạng nhất. Còn mận tím phấn, mận xanh nhỏ đều là hạng thấp. Có mận lúa mạch, rất đỏ, đến khi lúa mạch chín thì quả ăn được. Các loại đều hoa nhỏ mà nhiều.
Ánh sơn hồng (đỏ rực cả núi)
Tên gốc là sơn trịch trục, hoa giống đỗ quyên nhưng to hơn một chút, cánh đơn, màu nhạt. Năm nào hoa nở đầy đỉnh núi thì năm ấy được mùa, người ta tranh nhau hái. Ngoài ra còn có hai màu tím và hồng phấn.
Hoa lộc thông
Hoa hệt như con bướm, có ba cánh tròn lớn và ba cánh nhọn nhỏ, màu xanh hành pha màu ngó sen, giữa lòng nền trắng, lấm tấm chấm đỏ vàng. Đung đưa trước gió, bóng hoa lay động, dáng vẻ đáng yêu. Gốc và cành mọc thành bụi.
Hoa oa cự
Tục gọi là kim trản hoa (hoa chén vàng). Màu vàng óng, cánh nhỏ, chụm lại rất dày. Vừa đầu xuân đã nở, một mình đi trước các hoa.
Hoa kim tước (hoa sẻ vàng)
Đầu xuân nở hoa vàng, rất đáng yêu, hệt dáng con chim sẻ đang bay. Lại có thể hái đem chần qua nước sôi có muối, làm một món ăn kèm khi uống trà.
Hoa phấn đoàn (hai loại)
Loại lá giống lá gai, hoa nhỏ mà viền tím là đẹp nhất. Phấn đoàn trắng tức là hoa tú cầu, nên trồng ở chỗ đài trồng mẫu đơn, nở cùng lúc với mẫu đơn, dùng làm màu nền thì rất đẹp. Cả hai loại đều lấy cây bát tiên trồng trong chậu làm gốc, vạt bỏ nửa bên, gác cành vào mà ghép.
Hoa tường vi (bảy loại cùng họ)
Có hai màu đỏ thắm và hồng phấn, ưa được kết thành giàn như bức bình phong. Không được bón nhiều phân. Ngọn hay sinh sâu, lấy tro lò ở tiệm nấu bạc rắc lên thì sâu chết hết. Đầu tháng giêng cắt cành dài hơn một thước mà giâm. Mấy loại chép dưới đây đều thuộc loại hoa này. Hoa có thể dùng ướp trà.
Hoa bảo tướng
Đoá to hơn tường vi, nghìn cánh lấp kín lòng hoa, có hai loại đỏ thắm và hồng phấn.
Thập tỷ muội (mười chị em)
Hoa nhỏ, một chùm có mười hoa nên có tên ấy. Trong một chùm có đủ bốn màu đỏ, tím, trắng, tím nhạt; có người nói là màu đổi đi vì nở lâu. Có loại một chùm bảy đoá, gọi là thất tỷ muội (bảy chị em). Hoa rất đáng xem, nở vào cuối xuân.
Kim sa la
Giống tường vi nhưng hoa cánh đơn, màu đỏ tươi chói mắt hơn.
Tường vi vàng
Màu như mật ong, hoa to, cũng là giống lạ. Cắt cành mà giâm; gần đây trồng nhiều hơn xưa. Dáng kiều diễm, vẻ thanh nhã, là hàng tốt nhất trong các loại tường vi.
Kim bát vu (bát vàng)
Giống sa la nhưng hoa nhỏ, cánh kép khum như cái bát, đỏ tươi đáng xem.
Gian gian hồng
Hoa giống tường vi, màu đỏ, cánh ngắn, lá nhỏ hơn lá tường vi một chút.
Dương trịch trục
Mọc ở các núi, hoa to như cái chén, giống hoa huyên, màu vàng. Dê ăn phải thì sinh bệnh giống như động kinh.
Hoa lê (hai loại)
Có hai loại, một loại thơm, một loại hôi. Giống lê tốt thì hoa không có mùi. Đứng dưới trăng như say, nghiêng mình trước gió, ngậm sương khói, đượm hạt mưa, phong thái thanh thoát, không hoa nào sánh được.
Hoa úc lý (hai loại)
Có hai màu hồng phấn và trắng tuyết, đều nghìn cánh, hoa rất đáng xem, như giấy cắt rồi xếp chụm lại. Hạt có thể dùng làm thuốc.
Hoa mai khôi (hoa hồng) (hai loại)
Loại vàng có ở đất Yên (vùng quanh Bắc Kinh), hoa nhỏ hơn mai khôi tím một chút. Trồng mai khôi tím thường không sống lâu, là vì hễ tưới nước tiểu người là chết. Trồng bằng cách tách gốc thì tốt; gốc bón quá béo thì hay héo, loại vàng cũng thế. Hoa mai khôi tím phơi khô có thể bỏ vào túi thơm; giã chung với đường cát trắng rồi cất đi thì gọi là tương mai khôi. Dùng cách nào cũng được.
Hoa lệ xuân
Thuộc họ anh túc. Hoa cánh đơn, cánh thường bay phấp phới, hệt như cánh bướm đang vỗ, cũng là thứ đẹp trong các loài hoa thân cỏ.
Hoa cẩm đới
Hoa nở thành từng chùm nụ đáng yêu, hình như cái chuông nhỏ, màu hồng phấn kiều diễm. Trồng ở bờ rào hay bình phong, có thể bẻ về cắm chơi.
Hoa mộc hương (ba loại)
Hoa nở tháng tư. Mộc hương có ba giống. Tốt nhất là loại hoa trắng nhuỵ tím, mùi thơm thanh và dịu; giàn cao muôn nhánh, trông như một đám tuyết thơm. Hai loại mộc hương trắng nhuỵ xanh và mộc hương vàng đều không bằng. Cũng có thể cắt cành mà giâm, nhưng sống không nhiều. Cách khác là kéo cành vít xuống đất, vun đất lấp một đoạn, đợi hơn một tháng ra rễ thì cắt đứt phần nối với cây mẹ, dời đi trồng thì sống.
Hoa đường đệ
Hoa màu vàng óng, mỗi lá một nụ, mọc bò lan rất mạnh. Cuối xuân nở cùng lúc với tường vi, góp thêm một màu.
Hoa tân di
Hoa như hoa sen, ngoài tím trong trắng, nụ như ngòi bút lông nên gọi là mộc bút (bút cây). Còn có tên là vọng xuân (trông xuân), tục gọi là trư tâm (tim lợn). Gốc cây có thể dùng làm gốc để ghép ngọc lan.
Hoa tử đinh hương
Thân gỗ, hoa như đinh hương nhỏ, nhưng cánh mềm, màu tím, mọc thành chùm nụ. Trồng bằng cách ghép hay gieo đều được. Đây là một giống riêng, không phải tên gọi khác của thuỵ hương.
Hoa tường vi dại (hai loại)
Có hai màu trắng tuyết và hồng phấn. Hái hoa trộn với trà, người bị sốt rét nấu uống thì khỏi.
Hoa đồ mi (hai loại)
Đoá to, màu trắng, nghìn cánh mà thơm, cành nhiều gai. Thơ có câu: "Nở đến hoa đồ mi là hết mùa hoa", vì nó nở vào lúc cuối xuân. Ngoài ra có một loại màu mật ong.
Hoa kim ty đào (đào tơ vàng)
Hoa như hoa đào, giữa lòng có tua vàng xoè ra ngoài hoa như những sợi tơ vàng. Cũng bổ gốc ra mà tách trồng.
Hoa hải đường (bảy loại)
Hải đường có loại thiết ngạnh (cành sắt), màu đỏ như son; có loại mộc qua, màu hồng phấn; có loại tây phủ. Có hai loại hải đường thân cây, một tím, một trắng. Có thuỳ ty hải đường (hải đường rủ tơ), cuống hoa rủ như tơ rất đẹp; vào ngày đông chí (tiết khí giữa mùa đông, ngày ngắn nhất trong năm, khoảng 21–22 tháng 12 dương lịch) lấy nước bã rượu tưới thì xuân năm sau hoa nhiều. Còn thu hải đường thì kiều diễm mềm mại, thật như người đẹp mỏi mệt, phấn son lơi lả. Giống này ưa râm, gặp nắng là héo. Tháng chín thu hạt đen trên cành, rắc vào chậu hoặc xuống đất, xuân năm sau mọc cành, ngay năm ấy có hoa. Gốc già đã qua mùa đông thì hoa càng tốt.
Hoa sào ty (hoa mùa ươm tơ)
Hoa và lá hệt như mai khôi, nhưng màu tím nhạt, không thơm, cành có gai nhọn. Đến mùa nấu kén ươm tơ thì hoa nở rộ. Cũng tách gốc mà trồng.
Hoa kết hương
Hoa màu vàng nhạt như lông ngỗng non, dài hơn hoa thuỵ hương một chút. Hoa nở thì không có lá, hoa tàn lá mới mọc. Cành rất mềm, thường được uốn kết lại mà trồng chậu, còn hương và sắc thì đều không có gì đáng kể.
Hoa chỉ xác (trong các loài hoa của cây làm thuốc cũng có nhiều thứ đáng xem như uy nuy, đậu xanh..., không chép hết được)
Hoa nhỏ mà thơm, ngửi vào làm tan uất kết (theo đông y là khí huyết bị dồn tắc, sinh buồn bực, tức ngực). Trồng ở bên rào; quả dùng làm thuốc được.
Hoa cam
Hoa nhỏ màu trắng, hương thanh dễ chịu. Dùng để ướp trà, xưa nay là thứ trà tuyệt phẩm ở Long Hổ Sơn dâng vua. Vườn trồng cây này thì có thể thu hoa làm trà như thế, còn quả cam thì lại càng dùng được nhiều việc.
Hoa hồng tiêu (chuối hoa đỏ) (hai loại. Muốn có chuối thấp trồng chậu thì lấy cây chuối tây mới mọc, đào lên lấy củ gốc, ở phía trên dùng chân trâm tẩm dầu đâm ngang hai lỗ thì cây không mọc cao được nữa, có thể bày chơi)
Giống từ đất Đông Việt (vùng Quảng Đông) đưa sang gọi là mỹ nhân tiêu (chuối người đẹp). Hoa nở như hoa sen, màu đỏ như son, giữa có một đoá, sáng sớm sinh ra cam lộ (giọt nước ngọt như sương), ngọt như mật. Ngay chuối tây thường cũng nở hoa vàng, đến sáng trong cánh hoa có nước ngọt như mạch nha, ăn vào thì hết khát.
Hoa hải đồng
Hoa nhỏ màu trắng như hoa đinh hương, nhưng mùi rất khó chịu, chỉ nên đứng xa mà nhìn.
Hoa kim tiền (tục gọi là dạ lạc kim tiền — đồng tiền vàng rụng ban đêm)
Gốc ở nước ngoài, vào đời Lương được nước ngoài đem dâng. Đoá hoa tròn như đồng tiền, vươn cao thanh thoát đáng yêu. Xưa Ngư Hoằng (người đời Lương) đem hoa này ra đánh cược, nói rằng được hoa còn hơn được tiền, có thể gọi là mê hoa đến tột bậc.
Hoa sử quân tử
Hoa như hải đường, cành mềm đáng yêu, mùa hạ nở thành chùm, cánh hoa tươi đẹp, nhẹ nhàng. Làm giàn cho leo thì bò lan ra như tấm gấm.
Hoa đỗ quyên (ba loại)
Loại ở đất Thục (Tứ Xuyên) đẹp, gọi là xuyên quyên, hoa có tới mười mấy lớp cánh, màu rất đỏ. Loại ở Tứ Minh (vùng Ninh Ba, Chiết Giang) hoa chừng hai ba lớp cánh, màu nhạt. Gọi chung là đỗ quyên. Ưa râm, ghét phân béo. Trời hạn thì lấy nước sông tưới, đặt dưới bóng cây thì tốt, lá xanh biếc đáng xem. Có loại hai màu vàng và trắng, rất lạ.
Hoa nhài (hai loại)
Có loại nghìn cánh, khi mới nở lòng hoa như hạt châu. Có loại cánh đơn. Nhài ưa phân, lấy nước vo gạo tưới thì hoa nở không dứt; hoặc lấy vụn da ngâm nước mà tưới cũng được. Lại có thuyết nói nhài hợp phân, nhưng phải vun thêm đất vào gốc mới tốt. Chỉ có điều khó qua mùa đông. Khi trời trở rét thì dời vào đặt dưới cửa sổ phía nam, ngày ngày cho hướng ra nắng; đến khi thật khô thì lấy chút nước thấm ướt nhẹ gốc. Hoặc trên nền đất trong căn nhà hướng nam đào một hố nông, đặt chậu hoa xuống sao cho miệng chậu ngang mặt đất, bên trên lấy lồng tre chụp lên, quanh miệng lồng lấy đất nện chặt, không có kẽ hở lọt gió; đó là cách hay nhất. Đến trước tiết lập hạ (tiết khí mở đầu mùa hè, khoảng đầu tháng 5 dương lịch) mới được bỏ lồng. Bới bỏ một lớp đất quanh trong chậu, lấp đất béo vào, tưới nước; mầm nhú rồi mới tưới phân. Năm sau nhấc cả gốc lên, thay đất trồng lại, không cây nào không sống. Cất giữ như vậy thì giữ được nhiều năm. Lại có người nói: kẻ bán hoa chỉ mong hoa (về tay người mua) chóng héo, trong đó có mánh khoé. Mùa hạ mua về thì thay đất trồng ngay, bỏ đất cũ đi. Dùng trấu cũng là một cách.
Hoa lăng tiêu
Thân leo, hoa vàng; cho leo phủ quanh tảng đá lớn trông cũng đẹp. Hoa này có thể làm sẩy thai.
Hoa cỏ cát tường
Cỏ cát tường dễ sống, trong nước, trong đất hay trên đá đều trồng được, chỉ cần có nước là tốt. Dùng để kèm bên hòn đá đứng lẻ hay cây linh chi thì rất thanh. Hoa màu tím, mọc thành chùm nụ, nhưng không dễ nở. Trồng ở nhà mà có hoa thì người ta cho là điềm lành.
Hoa trân châu lan
Trân châu lan màu tím, nụ chùm như hạt châu, hoa nở thành hình cái chổi, mùi thơm rất nồng. Dùng để ướp nha hương, bổng hương (các loại hương đốt), thứ hương gọi là "lan hương" thì không thể thiếu hoa này. Ở đất Quảng (Quảng Đông, Quảng Tây) rất nhiều, mang về phương nam (vùng Giang Nam) thì không ra hoa. Còn gọi là ngư tử lan (lan trứng cá).
Hoa nguyệt quý (hai loại)
Tục gọi là nguyệt nguyệt hồng (tháng nào cũng đỏ). Phàm hoa nở xong thì ngắt bỏ cuống ngay, đừng để lớn thành quả, thì hoa nối nhau nở mãi không dứt. Cả hai loại dù giữa tuyết vẫn có hoa; có loại màu trắng phấn, rất lạ. Nguyệt quý không phải là trường xuân, mà là một giống khác, tháng nào cũng ra hoa, màu sắc dáng vẻ rất đẹp.
Hoa thu mẫu đơn
Thân cỏ, bò lan khắp mặt đất, lá giống lá mẫu đơn, hoa nở màu tím nhạt nhuỵ vàng. Gốc mọc ra thì tách trồng.
Chu lan, huệ lan (hai loại)
Chu lan hoa giống lan, màu đỏ thắm như son, lá rộng mà mềm, là giống ở đất Quảng. Huệ lá nhỏ dài, một cọng có tám chín đoá, mùi không thơm, tục gọi là cửu tiết lan (lan chín đốt).
Hoa xoan
Cây xoan đắng ra hoa như hải đường, một chùm mấy đoá, nở kín cây trông rất đẹp.
Điếu lan (lan treo) (hai loại)
Mọc trong núi Ôn Châu, Thai Châu thuộc Chiết Giang, ở chỗ sâu trong vách đá khe núi, rễ buông lơ lửng mà sống. Vì thế người ta lấy về, đan tre làm giỏ, treo dưới gốc cây, không cần đất vẫn sống. Hoa hơi vàng, giống lan nhưng nhỏ hơn. Không được thiếu nước, thỉnh thoảng phải gỡ xuống ngâm nước cho ướt rồi lại treo lên. Đây cũng là một giống lạ. (Ở Mân, Quảng (Phúc Kiến, Quảng Đông) có một loại hoa đỏ viền vàng, lòng tím phấn, rất đẹp.)
Hoa đạm trúc
Hoa nở hai cánh, màu xanh biếc hơn cả. Người quê lấy bông thấm lấy nước màu, bán làm màu vẽ đèn, dùng cho màu xanh và màu "phá lục" (?).
Hoa tử vi (năm loại)
Ngoài màu tím còn có màu đỏ thắm, màu trắng, màu hồng phấn, màu tím cà.
Hoa thạch lựu (tám loại)
Ở đất Yên có loại nghìn cánh trắng, nghìn cánh hồng phấn, nghìn cánh vàng. Loại đỏ thắm ở đây khác với nơi khác: cánh giữa hoa nhô lên như lầu đài, gọi là trùng đài thạch lựu (lựu hai tầng đài), đoá khá to mà màu càng đỏ đậm. Ta từng mang cả bốn loại về Hàng Châu, đến nay vẫn tươi tốt. Còn có loại cánh đơn bốn màu.
Hoa sen (sáu loại)
Ngoài sen đỏ, sen trắng còn có tứ diện liên (sen bốn mặt), nghìn cánh, bốn hoa. Loại hai hoa gọi là tịnh đế (chung cuống), đều từ một nụ mọc ra. Có đài liên (sen hai tầng), hoa tàn rồi trong gương sen lại nở ra hoa, cũng là giống lạ. Có sen vàng. Lại có thuyết nói: lấy hạt sen mài bỏ một chút ở đỉnh, ngâm vào vại chàm, đến tiết thanh minh (tiết khí vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch) năm sau lấy ra trồng thì hoa nở màu xanh. Có cách ấy nhưng ta chưa thử.
Hoa phật tang (dâm bụt) (bốn loại)
Có bốn màu đỏ thắm, hồng phấn, vàng, trắng, nở từ tháng tư đến tháng mười mới thôi. Hoa đáng yêu, đẹp không gì sánh được. Chỉ tiếc là không có cách nào giữ được qua mùa đông, thật đáng giận.
Hoa anh túc (ba loại)
Anh túc thì nghìn cánh, năm màu. Ngu mỹ nhân thì cánh ngắn mà kiều diễm. Mãn viên xuân thì cánh kép, rung rinh như bay. Đều gieo bằng hạt, vào ngày rằm trung thu tháng tám gieo xuống đất, phải bón thật nhiều phân thì mùa hạ năm sau hoa tốt, không thì kém. Cũng nên phủ tro lông để sâu bọ khỏi ăn hạt.
Hoa trúc đào
Hoa như hoa đào, lá như lá trúc nên có tên ấy. Nhưng ghét ẩm, sợ rét; đầu tháng mười nên đặt ở chỗ hướng nắng. Ưa phân, không được thiếu vun bón.
Hoa ngọc trâm (hai loại)
Đầu xuân dời trồng vào đất béo thì tốt. Cánh hoa nhúng bột mì, thêm chút đường cát, rán mà ăn, hương thanh vị nhạt, có thể làm món ăn thanh nhã. Loại tím hoa nhỏ, lá có sọc vàng xanh xen nhau, ưa nước, tách ra trồng trong chậu đá có thể bày chơi.
Trồng sen trong chậu
Lấy hạt sen già nhét vào vỏ trứng gà, lấy giấy dán kín chỗ lỗ, để lẫn vào ổ trứng cho gà mái ấp cùng. Đợi gà con nở thì đập vỏ lấy hạt sen ra. Trước đó lấy thiên môn đông tán bột, trộn với vụn lông dê và vụn sừng, nhào với bùn lót đáy chậu, rồi trồng hạt sen vào, đừng để khô nước, thì sen mọc lá, nở hoa to bằng đồng tiền, rất đáng yêu.
Hoa chỉ giáp (hoa móng tay)
Mọc ở các núi quanh Hàng Châu, hoa nhỏ, màu như mật ong, rất thơm. Lấy đất núi đem dời vào chậu trồng cũng có thể bày chơi.
Hoa chi tử (ba loại)
Có ba loại: loại hoa to, kết quả sơn chi, rất rẻ; loại nghìn cánh; và loại chi tử cây lùn ở Phúc Kiến, rất đáng yêu, cao chưa tới một thước. Vào mùa mưa dầm (mùa mưa lúc quả mơ chín, khoảng tháng năm, tháng sáu âm lịch), cắt cành giâm vào đất béo lúc nào cũng sống.
Hoa hoả thạch lựu (lựu lửa) (ba loại)
Cây nhỏ trồng chậu, hoa nhiều, màu đỏ; có ba loại đỏ, hồng phấn, trắng, rất đẹp mắt. Không có cách gì khác: hễ ngọn non mọc dài là ngắt đi; lúc nắng gắt giữa trưa thì tưới nước, như vậy hoa tốt và chịu nở. Cây này tức là tách từ gốc cây lớn mà ra. Ngoài ra có một loại lá nhỏ cũng đẹp.
Hoa từ cô
Trồng dưới nước, mỗi khóm vươn lên một cành hoa, trên nở mấy chục đoá, nhưng chẳng có sắc cũng chẳng có hương. Chỉ có củ, đến thu đông đào lên ăn thì rất ngon.
Hoa cổ tử
Hoa nở như nắm tay, không xoè ra, đỉnh căng như mặt trống vại, màu hơi lam, đáng xem, lại có thể làm thuốc.
Hoa hài nhi cúc
Hoa nhỏ màu tím, không đẹp lắm. Nhưng ngọn non mềm, cài lên tóc hay giắt vào đai áo thì hương thơm át được mùi mồ hôi, là một loài cỏ tốt cho mùa hạ. Có hai loại, loại cọng tím thơm lắm.
Tử hoa nhi
Mọc thành bụi khắp mặt đất, hoa tím đáng yêu, cành mềm lá non, hái về làm rau được. Mùa xuân gieo hạt.
Hoa dạ hợp (hai loại)
Loại có vân đỏ, hương nhạt gọi là bách hợp; loại màu mật, hương nồng, ngày nở đêm khép gọi là dạ hợp; chia ra hai loại như vậy. Củ ăn được, mỗi năm đào lên một lần, lấy củ to nhất để ăn, củ nhỏ thì xếp vào đất béo, xuân sau lại mọc như cũ.
Hoa phiên sơn đan
Có hai loại. Một loại tên là phiên sơn đan, hoa to như cái bát, cánh đều cuộn ngược ra sau, cây cao được bốn năm thước. Một loại hoa đỏ như chu sa, thân chỉ cao chừng một thước, cây tốt thì một thân có hai ba đoá, càng đáng xem. Cũng phải mỗi năm vào tháng tám, tháng chín tách gốc trồng lại thì mới tốt.
Hoa thạch trúc (hai loại)
Thạch trúc có hai loại: loại cánh đơn gọi là thạch trúc, loại nghìn cánh gọi là Lạc Dương hoa. Cả hai đều có nhã thú, cũng phải mỗi năm đào gốc lên tách trồng thì mới tốt.
Hoa hồng đậu
Hoa nở mỗi bông mười nụ, lủng lẳng rủ xuống, màu tươi như hoa đào, hoa mơ. Lá mảnh như lá lau, cũng đáng xem.
Nhung quỳ (tức thục quỳ)
Gốc ở đất Tây Thục, giống loại nhiều đến mức dường như không biết hết được. Đất béo mà tưới chăm thì hoa có tới năm sáu chục dáng lạ; màu thì có đỏ, tím, trắng, tím đen, hồng đào đậm nhạt, tím cà, các màu xen nhau. Hình hoa có loại nghìn cánh, có loại năm nhuỵ, có loại hai tầng đài, có loại như nhung xén, có loại cánh nhỏ, có loại mép răng cưa, có loại cánh tròn, có loại năm cánh, có loại cánh kép, đủ mọi kiểu, không sao kể tên hết. Nhưng thu được càng nhiều hạt càng quý. Khoảng tháng tám, tháng chín cuốc đất gieo xuống; đến đầu xuân nhổ những cây nhỏ yếu, lộn xộn đem trồng riêng, số còn lại để nguyên chỗ cũ, không được thiếu phân. Đến tháng năm hoa nở rộ, không gì rực rỡ hơn.
Hồng mạch (lúa mạch đỏ)
Thuộc giống lúa mạch, hoa đẹp như cắt, hạt to hơn hạt lúa mạch mấy lần, màu đỏ đáng yêu.
Tiền quỳ (tức hoa cẩm cà)
Hoa và lá như cây quỳ, thấp hơn một chút và mọc thành bụi, hoa to bằng đồng tiền, chỉ có một màu hồng phấn xen đỏ đậm, nở cũng bền lâu.
Hoa huyên (ba loại; tục gọi là hoa chân ngỗng)
Có ba loại: loại cánh đơn ăn được, loại nghìn cánh ăn vào thì chết người. Riêng loại màu như mật ong, hương thanh, lá non, có thể bày làm vật thanh nhã nơi thư phòng, lại có thể làm rau ăn, không thể không trồng nhiều. Vả lại mùa xuân ăn được mầm, mùa hạ ăn được hoa, hơn các hoa khác những hai công dụng.
Hoa sơn đan (ba loại)
Hoa đỏ như son; ngoài ra có hai loại hoa vàng và hoa trắng, được coi là lạ. Cũng tách gốc trồng vào mùa xuân.
Song loan cúc (cúc đôi chim loan)
Thân cỏ, mọc thẳng, hoa nở rất nhiều, mỗi đoá trên đầu như đội chiếc mũ ni cô. Gỡ chiếc mũ ấy đi thì bên trong lộ ra một đôi chim loan (một loài chim quý trong truyền thuyết, giống chim phượng) chụm đầu vào nhau, giống y hệt, bên ngoài chia ra hai cánh, một đuôi. Sự khéo léo của tạo hoá sao lại giống sinh vật đến mức ấy? Rễ dùng làm thuốc, gọi là ô đầu. Đến tiết xuân phân (tiết khí giữa mùa xuân, ngày đêm dài bằng nhau, khoảng 20–21 tháng 3 dương lịch) thì trồng bằng rễ.
Hoa phù dung (bốn loại)
Có mấy loại, chỉ có loại đỏ thắm nghìn cánh, trắng nghìn cánh, nửa trắng nửa hồng đào nghìn cánh, và tuý phù dung (phù dung say) sáng trắng, trưa hồng đào, chiều chuyển đỏ thắm, là đẹp nhất. Không cần tách gốc: giữa tháng mười một cắt cành non xuống, chặt mỗi đoạn một thước, đào hố trên chỗ đất hướng nắng mà chôn, lấy đất lấp lại. Sau tháng giêng lấy cành lên, cắm khắp ven nước, dưới rừng, không cành nào không sống. Ngay năm ấy đã có hoa.
Hoa nghể
Hoa nở thành chùm nụ nhỏ, dài hai tấc, cành nào cũng rủ xuống, màu hồng phấn đáng xem. Ven nước càng mọc nhiều, nên tục gọi là thuỷ hồng hoa (hoa đỏ ven nước). Hoa và lá nấu lấy nước rửa chân thì trị chứng phong ngứa (theo đông y là ngứa do tà khí "phong" — tức gió độc — xâm nhập ngoài da) rất tốt.
Hoa kim phượng (sáu loại)
Hoa kim phượng có loại cánh kép, có loại cánh đơn; màu có đỏ, trắng, hồng phấn, tím, tím nhạt như màu lam; lại có loại cánh trắng điểm chấm đỏ như máu đọng, tục gọi là sái kim (rắc vàng); cả thảy sáu màu. Hoa nở ra, hễ rụng là ngắt bỏ cuống ngay thì hoa tốt, giống cách làm với nguyệt quý. Hạt có thể thu làm thuốc và làm giống.
Thập dạng cẩm (gấm mười dáng) (bốn loại)
Thập dạng cẩm: lá rối ở đầu cành có bốn màu đỏ, tím, vàng, lục nên có tên ấy. Nhạn lai hồng (đỏ lúc nhạn về) là vì đến khi chim nhạn bay về thì lá đỏ tươi. Lão thiếu niên (già mà trẻ), đến cuối thu lá dưới gốc tím đậm mà ngọn đỏ. Thiếu niên lão (trẻ mà già), ngọn vàng mà lá xanh. Thu hạt rắc vào đất béo đã xới kỹ, phủ tro lông lên để phòng kiến ăn, giữa tháng hai sẽ mọc.
Hoa mào gà (bốn loại)
Mào gà có loại hình chổi, có loại hình mặt quạt, có loại tím trắng chung một cuống gọi là mào gà hai màu. Loại mặt quạt thì thấp mới đẹp, loại hình chổi thì cao mới thú. Nhưng khi gieo hạt, tung hạt lên cao thì cây cao, rắc thấp thì cây thấp. Còn loại mào gà ba màu, một đoá chung cuống mà chia ba màu tím, trắng, hồng phấn, cũng là giống lạ. Đều thu hạt mà gieo.
Hoa kim ngân liên (sen vàng bạc) (hai loại)
Trong hồ rất nhiều. Trong vườn thì lấy chậu bùn chứa nước mà trồng, chỉ chọn loại hai màu, hai tầng đài là đáng yêu.
Hoa triền chi mẫu đơn (mẫu đơn quấn cành)
Cành mềm, dựa bám vào vật khác mà mọc, hoa có dáng mẫu đơn nhưng rất nhỏ. Cho quấn buộc vào tấm bình phong nhỏ, hoa nở rực rỡ, cũng có nhã thú.
Hoa mộc tê (hoa quế) (bốn loại)
Có bốn loại: hoa vàng óng, hoa trắng, hoa vàng — loại này kết hạt — và loại tứ quý (nở quanh năm); chỉ kim quế (quế vàng óng) là đẹp nhất. Loại mép lá như răng cưa mà gân thô thì hoa rất thơm. Tưới phân lợn thì cây tốt, vun phân tằm cũng được.
Hoa cận (hai loại)
Cận trồng làm rào là thứ hoa xấu nhất. Ngoài giống ấy còn có cận trắng nghìn cánh, to bằng chén mời rượu; có cận đỏ thắm, hồng phấn nghìn cánh, nhìn xa đáng xem, tức là chu cận, na đề cận ở Nam Hải. Lại rất dễ giâm.
Hoa thuỷ mộc tê
Hoa màu mật ong, hương giống hệt hoa mộc tê, chỉ khác là thân cỏ. Cũng tách gốc trồng vào tháng hai. (Còn có tên là chỉ điền (?); giã hoa cùng lá, thêm phèn và bùn để nhuộm móng tay, đỏ hơn lá phượng tiên.)
Hoa thu quỳ
Hoa màu mật ong, lòng tím, nở mùa thu, sớm chiều đều nghiêng về phía mặt trời; loài quỳ "hướng về mặt trời" chính là cây này. Cuối thu thu hạt đem gieo trồng. Hạt ăn được.
Hoa bạch lăng
Thân gỗ, hoa như hoa củ ấu nghìn cánh, lá giống lá chi tử, mỗi cành một hoa, lá đỡ lấy đoá hoa, nở vào tháng bảy, tháng tám. Màu trắng như ngọc, đáng yêu. Cũng trồng bằng cách ghép.
Hoa minh (hoa chè)
Tức là hoa của cây chè dùng để uống. Màu trắng ngà, nhuỵ vàng, hương thanh thoang thoảng. Cắm bình nơi thư phòng thì là vật bày thanh nhã rất tốt. Lại thêm nụ trên cành không nụ nào không nở hết.
Hoa trà mai
Nở vào giữa tháng mười một, đúng lúc các hoa khác tàn rụng. Hoa như đồng tiền mắt ngỗng (loại tiền nhỏ), màu hồng phấn, nhuỵ vàng, lại nở được lâu, trông thanh nhã mộc mạc. Không có hoa này thì tháng mười một trôi qua uổng phí.
Hoa mai (bảy loại)
Ngoài mai đỏ, mai trắng thường thấy còn có năm loại. Như lục ngạc (mai đài xanh), đài hoa xanh lục hoàn toàn mà hoa thơm, cũng không dễ có. Có chiếu thuỷ mai (mai soi nước), đoá nào nở ra cũng hướng xuống dưới. Có mai trắng nghìn cánh, gọi là ngọc điệp mai (mai bướm ngọc). Có mai đỏ cánh đơn. Có mai mực, ghép trên gốc xoan mà thành. Đều là giống lạ, loại nào cũng đáng xem.
Hoa lạp mai (ba loại)
Loại lạp mai cẩu anh ngày nay cũng thơm. Nhưng lạp mai chỉ có loại cánh tròn như mai trắng mới đẹp; cắm một cành vào bình thì hương thơm đầy nhà. Ta từng thấy loại ấy trong sân vườn trên núi nhà Hồng Trung Tuyên công (Trung Tuyên là tên thuỵ — tên đặt cho người sau khi mất), về sau thì mất hẳn. Lạp mai cánh tròn ngày nay đều giống cánh sen, đầu cánh hơi nhọn, chỉ là đỡ hơn loại cẩu anh mà thôi. Khách nói: "Loại mọc ở Kinh Châu, Tương Dương đất Sở là đẹp nhất." Ta nghĩ cây trong nhà Trung Tuyên cũng lấy từ nơi ấy, nên nay không còn thấy nữa.
Hoa sơn trà (sáu loại; tên gọi khác rất nhiều, ở đây chỉ chép những loại đáng ngắm, được trồng phổ biến)
Như loại khánh khẩu (miệng chiếc khánh), ngoài ra có loại hồng phấn, nở từ tháng mười đến tháng hai mới thôi. Có hạc đỉnh trà (trà mào hạc), hoa to như cái bát, đỏ như máu dê, giữa lòng cánh lấp đầy như mào chim hạc, gốc từ Vân Nam, gọi là điền trà (trà đất Điền, tức Vân Nam). Có loại lòng hoa bốn màu vàng, đỏ, trắng, hồng phấn, vành ngoài đỏ thắm, gọi là mã não sơn trà, hoa rất đáng yêu, gốc ở quận Ôn, Chiết Giang. Có bạch bảo châu, tháng chín ra hoa, hương thanh, ngửi rất dễ chịu.
Phiên tiêu (ớt)
Mọc thành bụi, hoa trắng, quả hệt như đầu bút lông đã cùn, vị cay, màu đỏ, rất đáng xem. Gieo bằng hạt.
Hoa thuỷ tiên (hai loại)
Có hai loại: loại cánh đơn gọi là thuỷ tiên, loại nghìn cánh gọi là ngọc linh lung. Lại gọi loại cánh đơn là kim trản ngân đài (chén vàng trên đài bạc). Vì tính hoa ưa nước nên gọi là thuỷ tiên (tiên dưới nước). Loại cánh đơn lá ngắn mà thơm, đáng yêu, trồng chậu bày lên bàn. Có câu nói về phép trồng: "Tháng năm không ở đất, tháng sáu không ở nhà, trồng hướng dưới rào đông, hoa nở đoá đoá thơm." Tức là tháng năm đào củ lên, ngâm nước tiểu người một tháng, tháng sáu đặt gần bếp, tháng bảy trồng thì có hoa. Điều ấy hoàn toàn không đúng, ta từng làm thử mà không hiệu nghiệm. Vả lại ở vùng gần sông tại Hàng Châu, các nhà trồng rau trồng thuỷ tiên thành từng rừng, cây nào cũng có hoa, chưa từng dùng cách ấy. Chỉ có đất gần nơi mặn chát thì hoa tốt.
Hoa thuỵ hương (bốn loại)
Có loại hoa tím gọi là tử đinh hương. Có loại hồng phấn gọi là thuỵ hương. Có thuỵ hương trắng. Có loại lá xanh viền vàng gọi là kim biên thuỵ hương. Chỉ loại hoa tím lá dày là thơm lắm. Ngoài ra như ở Quế Lâm có hoa tượng đề (giống chi tử, lá nhỏ), hoa câu na (mùa hạ nở màu hồng nhạt), hoa bạch hạc (hoa như con hạc đứng), hoa thượng nguyên (nở vào dịp tết Thượng nguyên, tức rằm tháng giêng), hoa tự trà (hương thanh, sắc trơn), đều là hoa nổi tiếng, tiếc là không có được.
Các loại cây kết quả đẹp, trồng chậu (hai mươi hai loại)
Ngoài trăm loài hoa còn có những cây cỏ kết quả, chùm quả xanh đỏ, có thể dời vào chậu uốn tỉa cho chụm lại, dù giữa mùa đông giá rét cũng không tàn. Có hai mươi hai loại, đều đáng bày chơi nơi thư phòng, xin chép kèm theo đây. Ngoài những thứ này, các tỉnh khác còn có nhiều hơn, thứ nào chưa thấy thì không chép.
Hổ tì
Mọc ở Tiêu Sơn thuộc Hàng Châu, hoa trắng, quả đỏ. Quả rất bền, dù đông giá tuyết dày cũng không hỏng. Cây sợ nắng; cây trăm năm cũng chỉ cao hai ba thước, không dễ sống lắm.
Câu kỷ tử
Các núi đều có. Gốc già cong queo đáng yêu, quả rất đỏ, lấm tấm như đính vào cành, giữa tuyết trông rất đẹp.
Địa san hô (san hô mặt đất)
Mọc ở các quận thuộc Phượng Dương, thân leo, quả đỏ bóng, giống hệt san hô, hình như ngòi bút treo ngược xuống, không sợ sương tuyết. Quả lúc đầu xanh, sau chuyển đỏ; thu hạt có thể gieo. Còn có tên là hải phong đằng tử, chưa rõ có đúng không.
Mao đằng quả
Thân leo, cũng có thể dời vào chậu trồng, buộc kết thành hình cái tán. Quả rất đỏ, treo lủng lẳng mềm mại, rất đẹp mắt.
Tuyết hạ hồng (đỏ dưới tuyết)
Một loại thân leo, quả như hạt châu, to bằng hạt khiếm thực (hạt súng), màu đỏ như mặt trời, rực rỡ rủ xuống; khi tuyết phủ đầy trên quả lại càng có vẻ đẹp, nên có tên ấy.
Nho dại
Mọc ở các núi, quả nhỏ như hạt đậu nhỏ, màu tím, mọc thành chùm, hình như chùm nho. Cho leo lên cây cao, quả treo lủng lẳng trông đẹp.
Sơn chi tử
Là loại chi tử lá to, đến mùa thu kết quả, hệt dáng hoa tường vi (?); quả qua sương thì từ vàng chuyển sang đỏ. Trồng chậu hay cắm bình đều có thể thêm thú vị cho tháng mười một là lúc không có hoa.
Kim đăng lung (đèn lồng vàng)
Thân cỏ, quả hệt như cái đèn lồng, có lớp áo mỏng làm chụp, bên trong bọc quả đỏ to bằng quả nhãn. Bóc áo ra xem quả hay để nguyên đều được.
Vô hoa quả (quả không hoa)
Thân gỗ, không ra hoa mà ra quả, hình như quả lâm cầm (một loại táo dại), màu xanh, để được lâu. Thu quả phơi chỗ râm cho khô, đốt thành tro, chữa bệnh lỵ rất tốt.
Dương bà nãi (vú dê mẹ)
Thân gỗ, lá nhỏ, quả hình như núm vú, mọc lủng lẳng thành chùm, ăn vào chua ngọt, màu xanh pha tím.
Lan thiên trúc
Mọc ở các núi, lá hệt như lá trúc, quả mọc ở đầu cành thành bông, đỏ như chu sa, để lâu không rụng, lại chịu được sương tuyết. Trồng trong sân có thể tránh được hoả hoạn, rất linh nghiệm.
Kim đậu quất (quất hạt đậu vàng)
Thuộc giống quất, quả hình như hạt đậu tằm, cuối thu quả nào cũng vàng như vàng ròng. Cây nhỏ mà quả nhiều, là thứ bày chơi thanh nhã rất hay; có thể ngâm đường mật mà ăn.
Quất vú bò
Quả hệt như núm vú bò, mùa thu kết quả, ngắm được đến tháng ba năm sau quả vẫn treo vàng trên cành không rụng. Thu quả về làm mứt mật; ăn sống thì ăn được phần vỏ.
Kim đạn quất (quất viên đạn vàng)
Thuộc giống quất, quả tròn như viên đạn mà màu đỏ. Cuối đông hái về làm đồ bày cúng.
Thiên gia nhi (cà trời)
Thân cỏ, quả như quả cà nhưng nhỏ hơn, màu xanh, dài chừng một tấc. Chín thì hái, chần qua nước muối, ăn kèm khi uống trà rất ngon.
Bình địa mộc (cây sát đất)
Cao không tới một thước, lá màu xanh đậm, quả rất đỏ, treo lủng lẳng như quả đường lê. Lại thường mọc bên cạnh khóm âu lan, ở chỗ sâu kín trong khe đá, trông càng đẹp.
Bá vương thụ (cây bá vương)
Mọc ở đất Quảng, thân mập, hình như bàn tay, màu xanh biếc, trên có nhiều chấm màu hạt gạo, lá mọc trên đỉnh; gọi là cây lạ cũng phải.
Cẩm lệ chi (vải gấm)
Thân cỏ, dây leo, trồng chậu buộc thành hình cái tán, ra quả như quả vải nhưng to hơn một chút, màu đỏ vàng, cùi ngọt ăn được, hạt dùng làm thuốc.
Hồ lô nhỏ trồng chậu
Lấy cây non hồ lô trồng vào chậu nhỏ, đất rất nông. Đến thu kết quả, quả chỉ dài chừng một tấc; chọn quả ngay ngắn, chỉ để lại một quả, treo lủng lẳng trông đẹp. Sau khi có sương thì hái phơi khô để đeo, dùng làm cúc áo choàng, có phong vị thoát tục. Có điều khó làm thành, cũng khó được quả đẹp, đó là điều đáng tiếc.
Thanh san hô (san hô xanh)
Mọc ở đất Quảng, quả như móc san hô, màu xanh biếc, đáng bày chơi.
Thiết thụ (cây sắt)
Mọc ở đất Quảng, màu hệt như sắt, cành nhánh đan xen nhau, rất có ý vị như trong tranh. Lại nghe nói có hoa thiết thụ, lá dày mà hoa đỏ, nghĩ rằng đó là một giống khác, ta chưa thấy.
Hồ lô lớn
Trước mùa xuân, lấy đất mùn béo đắp dày một thước, đem hạt hồ lô lớn gieo vào đất, cứ cách ba bốn tấc thì chôn một hai hạt. Đợi cây non dài ba năm thước, chọn một cây gốc to làm cây chính, rồi lấy cây bên cạnh gọt bỏ một mảnh vỏ, buộc hai cây áp vào nhau như cách ghép hoa, lấy bùn trát kín. Khi cây lớn thêm một chút thì bỏ một ngọn, giữ lại gốc. Lại ghép thêm cây bên cạnh nữa, để ba gốc hợp thành một cây. Khi dây bò lan thì sức của ba gốc dồn cả vào một ngọn. Khi quả kết thành hình thì lại bỏ hết các quả khác, chỉ giữ lại một quả khoẻ nhất; đến thu quả chín, to gấp mấy lần quả thường. Dùng làm bình đựng rượu mang theo khi đi chơi núi, thật là vật thanh nhã thoát tục. Nên trồng nhiều, rồi chọn quả hình dáng hoàn chỉnh, dùng được.
Năm bộ phổ về hoa và trúc
Cao tử nói: Các loài hoa như mẫu đơn, thược dược, lan, trúc, cúc đều đã có phổ đầy đủ, như cúc phổ do ta soạn tên là "Tam kính di nhàn lục" (Ghi chép thú nhàn nơi ba lối nhỏ — "ba lối nhỏ" chỉ khu vườn của người ở ẩn). Không thể chép hết ra đây cho sách thêm nặng nề, chỉ tạm thuật những điều cốt yếu trong các phổ cùng những bàn luận lặt vặt về trồng hoa, chép thành sổ tra cứu hằng ngày cho khu vườn của người ở núi. Không dám nói là đầy đủ, nhưng điều cốt yếu cũng không ngoài những thứ này. Người trồng hoa nên tự mình chọn lấy mà làm.
Phổ hoa mẫu đơn
Cách gieo hạt mẫu đơn
Khoảng tháng sáu, thấy quả kết trên hoa đã hơi đen, sắp nứt miệng, thì hái về để chỗ đón gió hong một ngày, rồi trộn với đất ẩm đựng vào chậu sành. Đến tháng tám lấy ra, ngâm nước để thử, hạt nào chìm thì đem làm luống mà gieo, chừng ba tấc một hạt, đợi đến xuân sau tự khắc có hoa.
Những điều mẫu đơn ưa
Mẫu đơn ưa lạnh, ghét nóng; ưa khô, ghét ẩm. Gốc rễ được đất mới thì cây tốt; sợ gió mạnh, nắng gắt. Nên trồng ở chỗ đất rộng rãi, hướng nắng; đó là nơi mẫu đơn ưa.
Cách trồng
Nên trồng trước ngày thu xã (ngày tế thần đất mùa thu, vào khoảng tháng tám âm lịch), hoặc sau tiết thu phân (tiết khí giữa mùa thu, ngày đêm dài bằng nhau, khoảng 22–23 tháng 9 dương lịch) hai ba ngày; nếu trời còn nóng thì trồng muộn hơn cũng được. Đào đất cũ dưới gốc từ từ, đừng làm tổn rễ con, đào dần dần lại gần gốc. Mỗi gốc dùng một cân bột mịn bạch liễm (một vị thuốc), có thuyết nói dùng hai lạng bột cặn lưu huỳnh, cùng sáu bảy lạng mỡ lợn, trộn với đất vun vào hốc gốc, lấp cho bằng, không được cao quá, cũng không được nện chặt hay giẫm chân lên. Lấp đất xong, lấy nước mưa hoặc nước sông tưới, tưới đến khi đầy đài mới thôi. Hôm sau đất lún xuống thì lại tưới một lần nữa, lấp thêm một lớp đất mịn. Lúc mới trồng không được trồng quá dày, e khi hoa nở gió thổi, hoa chạm vào nhau làm hỏng vẻ tươi đẹp. Đó là cách trồng hoa. Còn hạt giống gieo xuống đất, đến mùa xuân mầm nhú, lá dài ra là hạt đã sống. Tháng sáu phải có mành che, ban đêm thì để cho hứng sương; đến tháng tám năm thứ hai dời đi trồng chỗ khác thì cây tốt. Đó là cách chăm hạt.
Cách tách gốc
Chọn gốc hoa khóm to, tươi tốt, vào tháng tám, tháng chín đào cả khóm lên, xem chỗ nào tách được thì bổ ra; hai phần đều phải có rễ thì dễ sống. Lấy một nắm hạt lúa mì trộn với đất mà trồng thì hoa tốt. Đó là cách tách gốc.
Cách ghép
Chọn gốc thược dược mập to, rễ như củ cải, lấy cành mầm của cây mẫu đơn giống tốt, dài ba bốn tấc, gọt nhọn và dẹt như lưỡi cái đục, khoét miệng trên rễ thược dược rồi cắm vào, lấy bùn béo nện chặt, vun đất phủ quá một hai tấc thì sống. Lại có cách: lấy cây mẫu đơn cánh đơn đã trồng sống, bới đất ở gốc ra chừng hai tấc, dùng dao sắc vạt xiên bỏ một nửa; chọn một ngọn cành non của giống nghìn cánh tốt, có ba đến năm mắt, cũng gọt bỏ một nửa, áp hai mặt vào nhau khít như một, lấy sợi gai buộc chặt, rồi lấy nước bùn trát lên. Bên ngoài lớp sợi gai lại lấy hai mảnh ngói úp vây quanh, lấp bùn vào. Đợi đến xuân sau hoa nở thì bỏ ngói ra, lấy chiếu cỏ che chắn; cây tốt thì sẽ có hoa. Đó là cách ghép.
Cách tưới
Tưới hoa phải tưới sớm, lúc đất còn mát, thì không hại rễ và cành. Tháng tám, tháng chín, cứ năm ngày tưới một lần, dùng nước mưa để lâu là tốt nhất. Sau tiết lập đông (tiết khí mở đầu mùa đông, khoảng 7–8 tháng 11 dương lịch), ba bốn ngày tưới một lần nước phân. Sau tháng mười một, xới tơi đất ở gốc, lấy phân ủ lâu tưới đậm một hai lần, còn lại thì tưới nước sông. Sau tiết xuân phân không được tưới nước; đợi đến trước tiết cốc vũ (tiết khí cuối mùa xuân, khoảng 20 tháng 4 dương lịch) lại tưới một lần nước phân. Vả lại tưới không nên dồn dập. Tháng sáu nắng nóng thì không được tưới nước. Nếu hạn thì lấy nước sông tưới lúc trời còn tờ mờ sáng, không được làm ướt cành lá. Phương bắc đất dày, không nên tưới phân, cũng không nên dùng nước giếng. Đó là cách tưới hoa.
Cách vun bón
Khoảng tháng tám, tháng chín, lấy đất tốt vun vào gốc một lần theo cách đã nói ở trên, vun cao hơn gốc hai tấc; cứ cách hai năm vun một lần. Đến tiết cốc vũ thì dựng mành che nắng che mưa, đừng để hoa bị hại thì hoa nở được lâu. Hoa rụng rồi thì (cắt bỏ) phần non của cành hoa cũ chừng một hai tấc (?). Tháng sáu cũng phải dựng mành, đừng để nắng làm hỏng mầm hoa. Mùa đông lấy đệm cỏ che tuyết. Đó là cách vun bón.
Cách chữa bệnh cho cây
Khoảng trước sau đông chí, lấy bột chung nhũ (bột thạch nhũ, một vị thuốc khoáng) trộn với một hai đồng cân lưu huỳnh, bới đất ra mà vun vào, thì xuân sau hoa nở rất rộ. Lúc trồng lấy bạch liễm trộn vào đất để diệt sùng và sâu đất ăn rễ. Chỗ nào có lỗ sâu đục thì nhét bột lưu huỳnh vào lỗ, lấy gỗ sam gọt thành que nhọn chọc vào thì sâu chết. Nếu có chỗ thân bị rỗng, bẻ ra bắt sâu cũng là một cách. Đó là cách chữa bệnh cho cây.
Những điều mẫu đơn kiêng
Phương bắc đất dày, kiêng tưới phân béo, kiêng vun bã dầu. Kiêng chạm phải xạ hương, dầu trẩu, mùi sơn. Kiêng dùng tay nóng xoa nắn, lay động. Kiêng để cỏ mọc, dây leo quấn, cướp mất khí đất, làm hại hoa. Bốn bên gốc kiêng giẫm cho chặt đất, khiến khí đất không bốc lên được. Kiêng vừa mới nở đã hái ngay, làm hoa không tốt. Kiêng người lấy xương cá mực châm vào rễ, như thế hoa sẽ hỏng mà rụng. Đó là những điều mẫu đơn kiêng.
Danh mục các giống mẫu đơn đất Bạc xưa (Bạc Châu, nay thuộc tỉnh An Huy)
Loại màu vàng
Ngự y hoàng (vàng áo vua) (nghìn cánh, màu như hoa hoàng quỳ). Đạm nga hoàng (vàng lông ngỗng nhạt) (mới nở thì hơi vàng, màu như lông ngỗng non, về sau dần trắng; dạng "bình đầu", tức hoa có mặt bằng phẳng, cánh giữa không nhô cao. Nghe nói có giống Thái Chân hoàng — Thái Chân là hiệu của Dương Quý Phi —, ta chưa thấy). Loại màu đỏ thắm:
Kim ty đại hồng (đỏ thắm tơ vàng) (bình đầu, không to lắm, trên mỗi cánh có tơ vàng mảnh, nên còn gọi là kim tuyến hồng — đỏ chỉ vàng).
Đại hồng vũ thanh nghê (đỏ thắm múa sư tử xanh) (nghìn cánh, dạng "lâu tử", tức hoa có cánh giữa chồng cao lên như toà lầu; "thai" (hình nụ hoa) ngắn, giữa hoa nhô ra năm cánh xanh; nên trồng hướng nắng).
Kim hoa trạng nguyên hồng (cánh to, bình đầu, hơi tím, trên mỗi cánh có tua vàng nên có tên ấy; nên trồng hướng nắng).
Vương gia đại hồng (đỏ thắm nhà họ Vương) (nghìn cánh, lâu tử, nụ đỏ mà dài, đầu nhọn hơi cong; nên trồng hướng nắng).
Thạch lựu hồng (đỏ hoa lựu) (nghìn cánh, lâu tử, nụ giống Vương gia hồng). Tào Huyện trạng nguyên hồng (nghìn cánh, lâu tử, nên để thành cây ở chỗ râm).
Đại hồng tiễn nhung (đỏ thắm nhung xén) (nghìn cánh, bình đầu, cánh như được cắt tỉa). Đại hồng tú cầu (đỏ thắm quả cầu thêu) (hoa giống Vương gia hồng, cánh hơi nhỏ).
Đại hồng tây qua nhương (đỏ thắm ruột dưa hấu) (nghìn cánh, lâu tử, nên trồng chỗ râm). Tiểu diệp đại hồng (đỏ thắm cánh nhỏ) (nghìn cánh, đầu hoa nhỏ, khó nở).
Chu sa hồng (đỏ chu sa) (nghìn cánh, lâu tử, nên trồng chỗ râm). Ánh nhật hồng (đỏ ánh mặt trời) (nghìn cánh, lâu tử, cánh nhỏ, nên trồng hướng nắng).
Cẩm bào hồng (đỏ áo gấm) (nghìn cánh, bình đầu). Dương huyết hồng (đỏ máu dê) (nghìn cánh, bình đầu, dễ nở).
Cửu nhuỵ trân châu hồng (đỏ ngọc trai chín nhuỵ) (nghìn cánh, trong hoa có chín nhuỵ). Thạch gia hồng (đỏ nhà họ Thạch) (nghìn cánh, bình đầu, cánh không xếp khít lắm).
Thất bảo quan (mũ bảy báu) (nghìn cánh, lâu tử, khó nở, còn gọi là thất bảo toàn tâm — lòng xoáy bảy báu). Tuý yên chi (phấn son say) (nghìn cánh, lâu tử, cuống dài, mỗi khi nở thì đầu hoa rủ xuống; nên trồng hướng nắng).
Loại màu hồng đào
Nguỵ hồng (đỏ nhà họ Nguỵ) (nghìn cánh). Đại diệp đào hồng (hồng đào cánh to) (nghìn cánh, lâu tử, nên trồng chỗ râm).
Thọ An hồng (bình đầu, nhuỵ vàng, có hai loại cánh thô và cánh mảnh, loại cánh thô thì thơm). Thọ Xuân hồng (nghìn cánh, bình đầu, nụ gầy nhỏ, nên trồng hướng nắng).
Điện xuân phương (hương sắc cuối xuân) (nghìn cánh, lâu tử, nở muộn). Tuý đào tiên (tiên đào say) (nghìn cánh, hoa ngoài trắng trong đỏ, khó nở, nên trồng chỗ râm).
Mỹ nhân hồng (đỏ người đẹp) (nghìn cánh, lâu tử). Trứu diệp đào hồng (hồng đào cánh nhăn) (nghìn cánh, lâu tử, cánh tròn mà nhăn, khó nở, nên trồng chỗ râm).
Mai hồng bình đầu (nghìn cánh, màu hồng đào đậm). Liên nhuỵ hồng (đỏ nhuỵ sen) (nghìn cánh, lâu tử, cánh giống cánh sen).
Hải thiên hà (ráng trời biển) (nghìn cánh, bình đầu, nở to như cái mâm, nên trồng hướng nắng). Đào hồng tây qua nhương (hồng đào ruột dưa hấu) (nghìn cánh, lâu tử, nụ đỏ mà dài, nên trồng hướng nắng).
Thuý hồng trang (trang điểm hồng biếc) (nghìn cánh, lâu tử, khó nở, nên trồng chỗ râm). Trần Châu hồng (nghìn cánh, lâu tử).
Đào hồng tây phiên đầu (khó nở, nên trồng chỗ râm). Đào hồng tuyến (hồng đào chỉ) (nghìn cánh).
Tứ diện kính (gương bốn mặt) (có cánh xếp xoáy). Đào hồng phượng đầu (hồng đào đầu phượng) (nghìn cánh, hoa cao to).
Kiều hồng lâu đài (lầu đài hồng kiều diễm) (nghìn cánh, hồng nhạt pha hồng đào, nên trồng chỗ râm). Khinh la hồng (đỏ lụa mỏng) (nghìn cánh).
Thiển kiều hồng (hồng kiều diễm nhạt) (nghìn cánh, lâu tử). Hoa hồng tú cầu (quả cầu thêu đỏ hoa) (nghìn cánh, cánh nhỏ, nở tròn như hạt châu).
Kiều hồng (hồng kiều diễm) (màu như Nguỵ hồng, cánh không nhiều lắm). Tuý kiều hồng (hồng kiều diễm say) (nghìn cánh, màu hơi đỏ).
Xuất hành hồng đào (hồng đào vươn cuống) (nghìn cánh, hoa to hơn một thước, cuống dài chừng hai thước). Tây Tử hồng (đỏ nàng Tây Thi) (nghìn cánh, nở tròn như quả cầu, nên trồng chỗ râm).
Tử ngọc (ngọc tím) (nghìn cánh, cánh trắng, giữa có vân tơ đỏ, hoa to chừng một thước). Hải vân hồng (đỏ mây biển) (nghìn cánh, màu đỏ như ráng sớm).
Đào hồng vũ thanh nghê (hồng đào múa sư tử xanh) (nghìn cánh, lâu tử, giữa hoa nhô ra năm cánh xanh; ở Hà Nam gọi là thuỵ lục thiền — ve xanh ngủ; nên trồng hướng nắng).
Loại màu hồng phấn
Tố loan kiều (chim loan trắng kiều diễm) (nghìn cánh, lâu tử, nên trồng chỗ râm). Ngọc phù dung (phù dung ngọc) (nghìn cánh, lâu tử, đã thành cây lớn mới nở hoa, nên trồng chỗ râm).
Xích ngọc bàn (mâm ngọc đỏ) (nghìn cánh, bình đầu, ngoài trắng trong đỏ, nên trồng chỗ râm). Tuý Dương phi (Dương Quý Phi say) (hai loại: một loại nghìn cánh, lâu tử, nên trồng hướng nắng; một loại bình đầu, rất to, không chịu được nắng).
Ngọc Thố Thiên Hương (Thỏ Ngọc Hương Trời) — có hai loại: một loại nở sớm, bông hơi nhỏ; một loại nở muộn, bông rất to, giữa bông mọc ra hai cánh giống tai thỏ.
Hồi Hồi Phấn Tây Thi (Tây Thi là mỹ nhân nổi tiếng thời Xuân Thu, thường dùng đặt tên hoa đẹp) — cánh nhỏ, kiểu lâu tử (kiểu hoa mà các cánh ở giữa nhô cao, chồng lên thành tầng như lầu); ngoài đỏ, trong hồng phấn.
Thủy Hồng Cầu — thiên diệp (hoa kép, rất nhiều lớp cánh chồng lên nhau), mọc thành bụi, hợp trồng chỗ râm.
Phấn Tây Thi — thiên diệp, bông rất to, hợp chỗ râm.
Túy Tây Thi — thiên diệp, nở lâu, lộ đỉnh.
Quan Âm Diện — thiên diệp, cánh xếp chặt, bông không to lắm, mọc thành bụi, hợp chỗ nắng.
Phấn Kiều Nga — thiên diệp, màu trắng pha hồng nhạt, tức giống Nị Phấn Trang.
Tây Thiên Hương — nở sớm, lúc đầu rất kiều diễm, ba bốn ngày sau thì ngả trắng.
Thái Hà Hồng — thiên diệp, bình đầu (mặt hoa phẳng, không nhô cao ở giữa).
Ngọc Lâu Xuân — thiên diệp, năm mưa nhiều thì nở rộ.
Hạc Linh Hồng — thiên diệp.
Túy Xuân Dung — màu giống hoa Ngọc Phù Dung, bông hơi nhỏ.
Túy Ngọc Lâu — thiên diệp, màu trắng, cánh nhô thành tầng như lầu.
Nhất Bách Ngũ — thiên diệp, qua tiết Thanh minh là nở. Còn gọi là Mãn Viên Xuân.
Hợp Hoan Hoa — thiên diệp, một cuống hai bông. Chưa thấy tận mắt.
Đảo Vựng Đàn Tâm — thiên diệp, phía ngoài đỏ thẫm, chỗ gần đài hoa lại trắng nhạt.
Nhục Tây Thi — thiên diệp, kiểu lâu tử.
Tam Học Sĩ — thiên diệp, ba màu.
Loại màu tía
Tử Vũ Thanh Nghê (Sư Tử Xanh Múa, màu tía) — thiên diệp, giữa bông mọc ra những cánh màu xanh ngọc.
Yêu Kim Tử — thiên diệp, có một vòng nhụy vàng.
Diệp Để Tử — thiên diệp, cuống ngắn, lá che phủ lên hoa.
Tức Hắc Tử — thiên diệp, kiểu lâu tử, màu giống hoa quỳ đen.
Đinh Hương Tử — thiên diệp, kiểu lâu tử.
Thụy Hương Tử — thiên diệp, cánh to.
Bình Đầu Tử — thiên diệp, bông to, đường kính tới một thước (đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng 30 cm).
Từ Gia Tử — thiên diệp, bông to.
Gia Hoa Tử (tía như hoa cà) — thiên diệp, kiểu lâu tử, còn gọi là Ngẫu Ti Hợp.
Tử Cô Tiên — thiên diệp, kiểu lâu tử, cánh to.
Tử Tú Cầu — thiên diệp, bông tròn.
Tử La Bào — thiên diệp, còn gọi là Gia Sắc Lâu.
Tử Trùng Lâu — thiên diệp, khó nở.
Tử Vân Phương — thiên diệp, mọc thành nhiều bụi.
Đà Hạt Cầu — thiên diệp, kiểu lâu tử, cánh to, màu giống áo vải nâu, hợp chỗ râm.
Đạm Ngẫu Ti — thiên diệp, kiểu lâu tử, màu tía nhạt, hợp chỗ râm.
Yên Lung Tử — thiên diệp, chỗ nhạt chỗ đậm ánh lẫn vào nhau.
Loại màu trắng
Bạch Vũ Thanh Nghê — thiên diệp, kiểu lâu tử, giữa bông mọc ra năm cánh màu xanh.
Ngọc Trùng Lâu — thiên diệp, kiểu lâu tử, hợp chỗ râm.
Vô Hà Ngọc — thiên diệp.
Thủy Tinh Cầu — thiên diệp, trắng phấn.
Bạch Tiễn Nhung — thiên diệp, bình đầu, mép cánh có răng như răng cưa, còn gọi là Bạch Anh Lạc, khó nở.
Lục Biên Bạch — thiên diệp, lẫn màu xanh lục.
Dương Chi Ngọc — thiên diệp, kiểu lâu tử, cánh to.
Khánh Thiên Hương — thiên diệp, trắng phấn.
Ngọc Thiên Tiên — thiên diệp, trắng phấn.
Ngọc Tú Cầu — thiên diệp.
Liên Hương Bạch — thiên diệp, bình đầu, cánh giống hoa sen, hương cũng giống hoa sen.
Ngọc Bàn Vu — thiên diệp, bình đầu, cánh to.
Thanh Tâm Bạch — thiên diệp, lòng hoa màu xanh.
Phục Gia Bạch — thiên diệp.
Phượng Vĩ Bạch — thiên diệp.
Trì Lai Bạch — thiên diệp.
Bình Đầu Bạch — thiên diệp, bông lớn nhất to chừng một thước, khó nở, hợp chỗ râm.
Kim Ti Bạch — thiên diệp, màu trắng.
Phật Đầu Thanh — thiên diệp, kiểu lâu tử, cánh to, đợi các hoa khác tàn rồi mới nở, cánh có màu xanh lục. Ở đất Biện (Biện Lương, tức Khai Phong) gọi là Lục Hồ Điệp, ở phía tây gọi là Áp Đản Thanh.
Vạn Quyển Thư — thiên diệp, cánh hoa đều cuộn lại thành ống, còn gọi là Ba Tư Đầu, lại gọi là Ngọc Linh Lung. Có một giống thiên diệp màu hồng đào cũng mang tên này.
PHỔ HOA THƯỢC DƯỢC
Sách Bản thảo (sách ghi chép về cây cỏ làm thuốc) chép thược dược còn một tên là hắc khiên di. Sách Hàn thi (sách giải Kinh Thi theo họ Hàn) nói: "Thược dược là cỏ chia ly." Kinh Thi nói: "Trai gái đùa cợt nhau, tặng nhau hoa thược dược." Ngưu Hanh hỏi: "Sắp chia tay lại tặng nhau thược dược là vì sao?" Đổng tử đáp: "Thược dược còn có tên là khả ly (có thể chia lìa), sắp chia biệt nên tặng nhau. Cũng như khi mời gọi nhau thì tặng cỏ văn vô, nên văn vô còn có tên là đương quy (nên về)."
Thược dược nảy lá vào tháng giữa mùa xuân, nở hoa vào tháng đầu mùa hạ. Sách Truyện nói "sau tiết Kinh trập (tiết sâu bọ thức giấc, khoảng đầu tháng ba dương lịch) hai mươi lăm ngày thì thược dược nảy" chính là điều đó. Vương Băng chú sách Tố vấn (sách y học kinh điển cổ) có ghi: "Dưới câu 'sấm bắt đầu vang' có câu 'thược dược nảy'." Thược dược là cỏ thơm; giải độc thức ăn không gì tốt bằng thược dược, nên riêng nó được mang chữ "dược" (thuốc) trong tên. Đó là câu "lấy thược dược điều hòa vị, bày ra mà ăn" (họ Thận ở Sầm Lâu nói: "Câu này lấy từ bài phú Tử Hư.").
Ở loài cỏ, chữ "vinh" là chỉ việc ra hoa, khác với nghĩa "nảy lá" ở đây. Huống chi nay thược dược tháng tư mới ra hoa, nên biết thuyết kia là sai. Hoa thược dược có giống nhiều tới nghìn cánh, dân gian gọi là "mẫu đơn nhỏ". Nay trong các loài hoa, mẫu đơn xếp hạng nhất, thược dược xếp hạng nhì, cho nên người đời gọi mẫu đơn là "vua của hoa", thược dược là "tể tướng của hoa", hoặc cho là phó của vua hoa.
Thôi Báo trong sách Cổ kim chú nói: "Thược dược có hai loại: thảo thược dược (thân cỏ) và mộc thược dược (thân gỗ). Loại thân gỗ hoa to, màu đậm, dân gian gọi là mẫu đơn, gọi thế là sai." Phép phục luyện (phép chế và uống thuốc để tu tiên) của An Kỳ Sinh (một vị tiên thời cổ) nói: "Thược dược có hai loại: kim thược dược và mộc thược dược. Loại kim màu trắng, nhiều nhựa; loại mộc màu tía, nhiều gân." Đó là xét theo rễ (đây tức là sự phân biệt giữa xích thược — rễ thược dược đỏ — và bạch thược — rễ thược dược trắng, hai vị thuốc).
Cách trồng
Cách trồng: tháng tám đào rễ lên, rũ bỏ đất, dùng dao tre bổ tách ra, đừng làm tổn những rễ nhỏ. Trước hết trộn phân lợn với trấu và bùn đen cho vào chậu, chia rễ ra mà trồng, đừng trồng dày, lại tưới phân người, sang xuân năm sau hoa nở rất rộ. Nhưng cứ ba năm phải chia gốc một lần, đều lấy tháng tám làm kỳ hạn; đó chính là việc gọi là "rửa chân thược dược".
Cách vun bón
Sau khi trồng, vào tháng mười một, tháng mười hai dùng phân gà trộn đất vun gốc, lại tưới đẫm rượu vàng một lần thì hoa có thể đổi màu. Khi hoa nở phải lấy nẹp tre đỡ, không để nghiêng ngả. Trời mưa thì lấy mành che, khỏi bị rụng nhanh. Đừng để chạm đồ sắt.
Cách cắt tỉa
Mỗi khi hoa tàn, dùng kéo cắt bỏ cành tàn lá úa, đừng để cây hao sức, khiến nguyên khí (sức sống gốc của cây) dồn về rễ. Tháng chín, tháng mười, khi đào rễ lên rửa, bỏ đi những cuống già và rễ thối đen, rồi thay đất mới tơi xốp màu mỡ mà trồng lại. Hai ba năm chia gốc một lần; không chia thì cây sinh bệnh, chia nhiều quá thì hoa nhỏ mà không xòe. Hoa nhiều hay ít, màu đậm hay nhạt, đều là nhờ công vun bón và tách rễ.
Khảo tên các giống thược dược
Khổng Thường Phủ nói: "Các nhà thơ đời Đường như Lư Đồng, Đỗ Mục, Trương Hỗ đều sống lâu ngày ở Quảng Lăng (tức Dương Châu), vậy mà chưa có câu nào nhắc đến thược dược." Như vậy các giống hoa khi ấy chưa nhiều như ngày nay.
Phổ hoa thược dược tổng cộng phân ra bốn mươi hai giống; về màu thì người đời vẫn truyền rằng màu vàng là quý, còn lại đều là hạng dưới. Người quân tử bảo hoa này chỉ mọc ở Quảng Lăng mới hợp đúng khí hậu đất đai, cũng như các giống mẫu đơn, ngoài Lạc Dương ra không đâu có. Sách Dương Châu thược dược phổ của Lưu Ban đời Tống gồm ba mươi mốt giống:
Quán Quần Phương, Tái Quần Phương, Bảo Trang Thành, Tận Thiên Công, Hiểu Trang Tân, Điểm Trang Hồng, Điệp Hương Anh, Tích Kiều Hồng.
Trên đây đều là hạng thượng.
Túy Tây Thi, Đạo Trang Thành, Cúc Hương Quỳnh, Tố Trang Tàn, Thí Mai Trang, Thiển Trang Quân, Túy Kiều Hồng, Ngưng Hương Anh, Thạch Kiều Hồng, Lũ Kim Nang, Oán Xuân Hồng, Đố Nga Hoàng, Trám Kim Hương, Thí Nồng Trang.
Trên đây đều là hạng trung.
Túc Trang Ân, Thủ Thứ Trang, Tụ Hương Ti, Thốc Hồng Ti, Hiệu Ân Trang, Hội Tam Anh, Hợp Hoan Phương, Nghĩ Tú Tiên, Ngân Hàm Lăng.
Trên đây đều là hạng hạ.
Sách Dương Châu thược dược phổ của Khổng Vũ Trọng gồm bốn mươi giống:
Ngự Y Hoàng, Thanh Miêu Hoàng, Lâu Tử Doãn Hoàng, Nhị Sắc Hoàng, Lâu Tử Giáng, Châu Tử Miêu, Hạp Thạch Hoàng, Lâu Tử Viên Hoàng, Bào Gia Hoàng, Thạch Hào Hoàng, Dương Gia Hoa, Viên Hoàng Quan Tử, Quy Địa Hồng, Hồ Hiệt, Hoàng Lâu Tử, Thọ Châu Thanh Miêu, Hoàng Ti Đầu, Đạo Sĩ Hoàng, Bạch Hiệt Tử, Kim Tuyến Lâu Tử, Kim Hệ Yêu, Miện Trì Hồng, Hồng Hiệt Tử, Thanh Miêu Toàn Tâm, Ngọc Tiêu Dao, Hồng Lâu Tử, Phi Tử Hồng, Dương Hoa Quan Tử, Hồ Gia Hiệt, Nhị Sắc Hồng, Kế Tử Hồng, Mao Sơn Tử Lâu Tử, Mao Sơn Quan Tử, Liễu Phố Quan Tử, Nhuyễn Điều Quan Tử, Đương Châu Quan Tử, Bồng Đầu Phi, Đa Diệp An Tử, Kế Tử Hồng, Đa Diệp Thiệu Hy.
Sách Quảng Lăng chí thược dược phổ gồm ba mươi giống:
Ngự Ái Hoàng, Ngự Y Hoàng, Ngọc Bàn Vu, Ngọc Tiêu Dao, Hồng Đô Thắng, Tử Đô Thắng, Quan Âm Hồng, Bao Kim Tử, Hoàng Lâu Tử, Doãn Gia Hoàng, Hoàng Thọ Xuân, Xuất Quần Phương, Liên Hoa Hồng, Thụy Liên Hồng, Nghê Thường Hồng, Liễu Phố Hồng, Phương Sơn Hồng, Diên Châu Hồng, Xuyết Châu Hồng, Ngọc Bản Hiệt, Ngọc Quan Tử, Hồng Quan Tử, Tử Khoái Bàn, Tiểu Tử Cầu, Trấn Hoài Nam, Ỷ Lan Kiều, Đơn Phi, Hồ Hiệt Ngọc Lâu Tử, Phấn Duyên Tử, Hồng Toàn Tâm (xem sách Duy Dương chí).
PHỔ HOA CÚC
Cao tử (tức tác giả Cao Liêm) nói: Phổ hoa cúc trong nước truyền lại có mấy loại; cách trồng giữa các sách chỉ khác nhau một hai bí quyết, vậy mà tên các giống hoa sao lại chẳng khớp nhau như thế? Ở Hàng Châu, những người trồng cúc có kẻ thích lạ nên đổi cả tên cũ của hoa, chỉ có bốn tên Tử Mẫu Đơn, Bạch Mẫu Đơn, Kim Thược Dược, Ngân Thược Dược là không đổi mà thôi. Như giống Mật Thược Dược lại gọi là Mật Hạc Linh; như các giống Bảo Tướng, Bao Tự, Tây Thi thì người này chỉ giống kia, người kia chỉ giống này, thật đáng buồn cười. Nay lấy các phổ cũ bản xưa, trích những điều cốt yếu để sẵn mà chọn dùng. Về tên gọi thì không thể theo người ta uốn lưỡi tranh cãi đúng sai, tạm giữ tên cũ, chờ người sành thưởng thức. Như trong sách Tam kính di nhàn lục do tôi soạn, lời bàn dường như không sót điều gì, tiếc là bản khắc in truyền không rộng, lại không có bản chép tay, thật đáng tiếc.
Cách chia mầm
Phàm sau khi cúc nở xong, nên đặt ở chỗ hướng nắng, che chắn băng tuyết để nuôi nguyên khí. Đến tiết Cốc vũ (khoảng 20 tháng 4 dương lịch), đào rễ lên, tách vụn ra, chọn những mầm khỏe, non, có rễ mà trồng riêng. Có mầm trụi trắng không rễ cũng trồng sống được, nhưng phải bỏ lớp màng trắng nổi trên rễ, dùng đất khô ẩm vừa phải mà trồng, nén cho chặt. Không được chia trồng lúc trời mưa, để bùn ướt dính vào rễ thì hoa không tốt. Chia sớm không nên; có thuyết lại nói qua tháng giêng là có thể chia được.
Cách trộn đất
Đất nên đắp luống cao để tránh xa nạn úng nước; rãnh nên rộng để nước dễ chảy. Lấy bùn đen, nhặt bỏ ngói vụn sỏi đá. Dùng phân gà, phân ngỗng trộn với đất, rải trên mặt đất dày năm bảy tấc (tấc bằng một phần mười thước, khoảng 3 cm). Khi cắm mầm vào chậu thì bỏ đất cũ, thay bằng đất mới. Mỗi năm phải thay một lần thì gốc cây to khỏe, bông hoa dày đầy; nếu không thì hoa ắt gầy guộc.
Cách tưới
Sau khi trồng, sáng và tối dùng nước sông, nước mưa tưới cho cây sống; khi ngọn mầm đã nhú lên thì tạm ngừng. Đợi cây cao năm bảy tấc, tưới nước phân một lần. Lại dùng nước nóng đã nhúng làm lông gà ngỗng, để nguyên cả lông, chứa vào chum, đợi nó ủ rữa đến khi hết mùi thối thì lấy ra tưới, như thế hoa tốt mà lá trên dưới đều không rụng. Mùa hè, lúc mặt trời chưa mọc, ngày nào cũng nên tưới gốc rảy lá; mỗi lần mưa xong hai ba ngày thì tưới phân đặc một lần. Khi nụ hoa to bằng hạt đậu, tưới liền hai lần nước phân, lúc hoa nở tưới thêm một lần, thì hoa to, dày và lâu tàn.
Cách ngắt ngọn
Khoảng tháng tư, tháng năm, mỗi lần mưa xong cúc đâm mầm lộn xộn, mỗi cây phải ngắt bỏ ngọn chính để nó chia cành mà vươn lên. Nếu thân cành gầy yếu thì chỉ ngắt một lần; đến tháng bảy, tháng tám, cây nào tốt thì ngắt thêm một lần nữa. Những cành nhỏ dưới mỗi cành đều ngắt bỏ.
Cách tỉa nụ
Đầu tháng tám, nụ cúc đã nhú to như hạt đậu nhỏ, mỗi ngọn ắt có bốn năm nụ, phải kiên nhẫn dùng móng tay gạt bỏ các nụ mọc bên, chỉ giữ lại một nụ ở giữa. Lại xem dưới cành có cành mang nụ mọc ngang ra thì cắt bỏ hết, như vậy hoa sẽ to. Nếu gạt mà làm tổn thương nụ giữa thì nụ ấy không lớn được nữa.
Cách bắt sâu
Lúc mới trồng sống, có loài sâu nhỏ đục trong lá, thấy lờ mờ những đường trắng ngoằn ngoèo, có thể dùng móng tay bấm chết. Lại có loài sâu đất nhỏ màu đen cắn rễ, sáng tối nên xem xét. Tháng tư, chim sẻ làm tổ, mổ cành ngậm lá, phải đề phòng. Lại phải phòng sâu đục sinh trong mắt đốt cây, dùng dây sắt nhỏ xuyên vào lỗ để giết sâu. Khoảng tháng năm có loài sâu tên là cúc ngưu (một loài cánh cứng hại cúc), có càng, hình dạng như con đom đóm; sau cơn mưa, ngọn cúc bỗng gãy gục, có thể tìm ở chỗ cách ngọn ba bốn tấc phía trên, cắt bỏ cành gãy, nếu không thì chết cả rễ. Lại sau tháng sáu, tháng bảy sinh sâu xanh, khó thấy, phải để ý thấy dưới lá có phân sâu như phân tằm thì bắt bỏ ngay. Lại có loài sâu đục đốt, bắt bỏ rồi lấy bùn trát kín đốt ấy.
Cách đỡ cây
Tục ngữ nói: "Chưa trồng cúc, trước cắm tre." Mầm cúc cao được ba bốn tấc thì cắm một que tre nhỏ bên cạnh, lấy dây sợi móc buộc lỏng cho cây đứng thẳng. Nếu không, gặp mưa gió cây sẽ nghiêng lệch, hoa mọc cong queo.
Cách xử lý khi mưa, khi nắng
Mùa mưa dầm ẩm thấp lúc mơ chín vàng (khoảng đầu hè), rễ cúc dễ thối. Mưa vừa tạnh thì dùng đất mịn đã trữ sẵn đắp vun gốc, cây lại sinh rễ mới, gốc càng vững. Nắng mùa hè là đáng sợ nhất, nếu che chắn được thì sau mùa thu lá vẫn xanh tươi. Vượt qua được hai thời kỳ ấy mới có thể nói tới chuyện hoa.
Cách ghép cúc
Ghép cúc thì ghép lên rễ cây khác (?), hoặc lên gốc cúc hoa nhỏ để ghép thử, giống như cách ghép cây ăn quả. E rằng cũng không tốt.
Các giống cúc nổi tiếng
Ngự Bào Hoàng, Thái Sư Hồng, Lục Phù Dung, Xích Kim Bàn, Quỳnh Thược Dược, Kim Thược Dược, Mật Thược Dược, Tử Mẫu Đơn, Bạch Mẫu Đơn, Hoàng Mẫu Đơn, Hồng Mẫu Đơn, Bệnh Tây Thi, Hoàng Tây Thi, Tái Tây Thi, Túy Tây Thi, Bạch Tây Thi, Túy Dương Phi, Tiễn Hà Tiêu, Hợp Thiền Cúc, Tái Dương Phi, Thái Chân Hồng, Thái Chân Hoàng, Trạng Nguyên Hồng, Trạng Nguyên Hoàng, Ngọc Bảo Tướng, Kim Bảo Tướng, Hạc Đỉnh Hồng, Tử Ngọc Liên, Phật Tọa Liên, Thắng Kim Liên, Kim Phật Liên, Tây Phiên Liên, Thái Dịch Liên, Cẩm Phù Dung, Ngọc Phù Dung, Kim Phù Dung, Phấn Tước Thiệt, Mật Tước Thiệt, Tử Tô Đào, Hoàng Điệp La, Bạch Điệp La, Nhất Phủng Tuyết, Thanh Tâm Bạch, Oanh Vũ Hoàng, Kim Lạc Sách, Ngọc Linh Lung, Tử Hà Thương, Thụy Hương Tử, Trám Kim Bàn, Tướng Bào Hồng, Tăng Y Hạt, Hỏa Luyện Kim, Hoàng Mạt Lỵ, Bạch Mạt Lỵ, Hoàng Tường Vi, Lệ Chi Hồng, Thắng Phi Đào, Thắng Quỳnh Hoa, Hổ Phách Bàn, Hoàng Hạc Linh, Tử Hạc Linh, Bạch Hạc Linh, Mã Não Bàn, Nhất Niệp Hồng, Kim Phượng Tiên, Ngọc Hồ Điệp, Cẩm Vân Hồng, Bạch Phấn Đoàn, Tử Phấn Đoàn, Phấn Hạc Linh, Kim Tỏa Khẩu, Ngân Tỏa Khẩu, Cẩm Ti Đào, Phấn Ti Đào, Tử Nhung Cầu, Đàn Hương Cầu, Bạch Nhung Cầu, Mật Nhung Cầu, Điện Thu Hương, Hoàng Tú Cầu, Tiễn Kim Cầu, Tượng Nha Cầu, Mộc Hồng Cầu, Cẩm Tú Cầu, Thủy Tinh Cầu, Vãn Hoàng Cầu, Thập Thái Cầu, Phấn Tú Cầu, Đại Kim Cầu, Tiểu Kim Cầu, Ngân Nữu Ti, Nhị Sắc Dương Phi, Hồng Vạn Quyển, Hoàng Vạn Quyển, Phấn Vạn Quyển, Nhị Sắc Tây Thi, Cẩm Mẫu Đơn, Phấn Bao Tự, Tử Bao Tự, Xuất Lô Kim và Xuất Lô Ngân (hai tên), Cẩm Bao Tự, Bạch Bao Tự, Hồng Mẫu Đơn, Lạp Biện Tây Thi, Lũ Kim Trang, Trám Kim Bạch, Sái Kim Hồng, Phách Phá Ngọc, Hải Vân Hồng, Cẩm Tước Thiệt, Kim Khổng Tước, Hồng Tiễn Nhung, Tử Tiễn Nhung, Hoàng Tiễn Nhung, Bạch Tiễn Nhung, Vô Tâm Đối Hữu Tâm, Đặng Châu Bạch, Đặng Châu Hoàng, Phúc Châu Tử, Cẩm Tâm Tú Khẩu, Tân Châu Hồng, Hoàng Đô Thắng, Thuận Thắng Tử, Đại Kim Linh và Tiểu Kim Linh, Cẩm Đinh Hương, Kim Nữu Ti, Lã Công Bào, Hoàng Bạch Mộc Hương Cúc, Xạ Hương Hoàng, Ba Ti Cúc, Thí Mai Trang, Tử Bào Kim Đới, Phấn Lạp Biện, Bạch Lạp Biện, Hoàng La Tản, Kim Trản Ngân Đài, Tử La Tản, Hồng La Tản, Ngọc Bàn Vu, Thùy Ti Phấn Hồng, Đào Hoa Cúc, Phù Dung Cúc, Thạch Lựu Hồng, Kim Chương Tử Thụ, Ngọc Lâu Xuân, Hải Đường Xuân, Tử La Bào, Phượng Hữu Loan Giao, Quan Âm Diện, Ngọc Đường Tiên, Đầu Đà Bạch, Hoàng Ngũ Cửu Cúc, Ngọc Liên Hoàn, Ỷ Lan Kiều, Kim Đới Vi, Tứ Diện Kính Bạch Cúc, Ngọc Đới Vi, Ngũ Nguyệt Bạch, Triền Chi Cúc, Ngũ Nguyệt Thúy Cúc, Bạch Phật Đỉnh, Hoàng Phật Đỉnh, Cửu Luyện Kim, Lục Nguyệt Cúc (tên là Trích Lộ), Ngọc Chỉ Giáp, Hồng Lệ Chi, Tử Lệ Chi, Thất Nguyệt Cúc (tên là Thiết Tiền), Kim Lệ Chi, Ngân Lệ Chi, Cẩm Lệ Chi, Bạch Ngũ Cửu Cúc, Tử Kim Linh, Hồng Phấn Đoàn, Hoàng Phấn Đoàn, Lâu Tử Phật Đỉnh, Tử Phấn Đoàn, Hồng Phó Phấn, Song Phi Yến, Hắc Cúc, Thắng Phi Đào, Hà Hoa Cầu, Tử Vạn Quyển, Cam Cúc, Lam Cúc.
PHỔ HOA LAN
Thứ nhất: Thuật dáng vẻ và phẩm chất các giống lan
Trần Mộng Lương — màu tía, mỗi ngồng hoa mười hai ngạc (ở đây chỉ số bông hoa trên một ngồng), bông rất to, đứng đầu các giống. Đến khi nắng sớm chiếu nhẹ, sương mai thấm ngầm, thì hoa rực rỡ vươn đẹp, đứng thẳng phô vẻ lạ, khép cánh sát vào ngồng, tròn đều quay ra bốn phía, uyển chuyển yêu kiều, như người đứng lặng trầm tư, như không cầm được tình. Hoa có ba cánh, đuôi cánh như dải lụa xanh trong suốt; lá dài ba thước, trông khá yếu và màu hơi tối. Tuy lưng lá xanh như sống kiếm, nhưng đến phần đuôi thì mềm mỏng, xòe xiên ra, có những chấm đen nhỏ cỡ hạt. Giống này khó trồng nhất, nên ít người có được giống thật.
Ngô lan — màu tía đậm, có mười lăm bông, ngồng tía, bẹ đỏ; nếu được nuôi đúng cách thì ngồng phân nhánh mà mọc, có cây tới hai mươi bông. Bông hơi to, màu chói mắt, như chim loan bay, chim phượng lượn, nghìn dáng vạn vẻ. Lá thì cao lớn, cứng cáp, đốt chắc, xanh thẫm đáng yêu.
Phan hoa — màu tía đậm, có mười lăm bông, ngồng tía, bông xếp tròn quanh đều đặn, thưa dày vừa phải. Thưa mà không lộ ngồng, dày mà không chen chúc cành, yểu điệu làm dáng, thướt tha phô vẻ, thật đúng là đẹp nhất trong cái đẹp, hoa của các loài hoa. Càng ngắm lâu càng thấy thần thái, khiến người không nỡ rời đi. Chỗ gần lòng hoa có màu như Ngô lan, rực rỡ hơn các giống khác; lá thì hơi nhỏ hơn Ngô lan, nhưng thẳng vút mạnh mẽ, không giống nào sánh kịp, màu lại đặc biệt đậm.
Tiên Hà — do người họ Phan ở Tây Sơn (?) tìm được ở đèo Tiên Hà, nên đổi lấy tên ấy làm tên giống.
Triệu Thập Tứ — màu tía, có mười lăm bông, lúc mới nhú rất đỏ. Khi nở như ráng chiều rực nắng, màu càng trong sáng. Loại lá đỏ đậm, nếu trồng hợp với đất cát thì cứng thẳng, mập mạp, vươn cao, vượt hẳn các giống. Cũng gọi là Triệu Sư Bác, đó là tên người (tìm ra giống này).
Hà lan — màu tía pha đỏ, có mười bốn bông, bông rủ ép xuống, lá cũng không xanh lắm.
Giống lạ ngoài các hạng
Kim Lăng Biên (Viền Chỉ Vàng) — màu tía đậm, có mười hai bông, xuất từ nhà họ Trần ở Trường Thái (một huyện ở Phúc Kiến), màu như Ngô lan, cánh hơi nhỏ hơn, ngồng cũng vậy, lá cũng cứng khỏe. Điều đáng quý là từ đầu nhọn của lá chia ra hai mép, mỗi mép có một đường mảnh như sợi chỉ, chạy thẳng xuống tới giữa lá, ánh nắng chiếu vào thì như sợi chỉ vàng. Nhà ấy giữ làm của quý, nên chưa truyền rộng.
Hạng đầu của lan trắng
Tế Lão — màu trắng, có mười hai bông, phong thái phi phàm, như nàng Tây Tử (tức Tây Thi) trang điểm nhạt, xiêm áo trắng tinh, không vướng một hạt bụi. Lá giống Thi hoa, lại cao hơn một hai tấc. Nếu được nuôi đúng cách thì ngồng phân nhánh mà mọc; còn gọi là Nhất Tuyến Hồng.
Táo Sơn — có mười lăm bông, màu ngọc biếc, khi ngồng hoa nở thì dáng hoa xốp đẹp, đường bệ ngẩng cao, thanh nhã khác thường, nhàn nhã tươi tắn, thật là giống đứng đầu trong các loài lan. Thường mọc hai bông chung một cuống, ngồng hoa biếc nhất, lá xanh mà gầy mỏng. Khi nở có sinh con (?), cuống giống lá rau diếp đắng, dân gian gọi là Lục Y Lang (chàng áo xanh).
Hoàng Điện Giảng — được gọi là Bích Ngọc Can Tây Thi (Tây Thi ngồng ngọc biếc), màu hoa hơi vàng, có mười lăm bông; khi mọc chung ngồng thì tính được hai mươi lăm bông, có khi chung cả gốc rễ. Đẹp thì đẹp thật, nhưng gốc nào cũng có lá héo, bông nào cũng không vươn lên được. Lá nhỏ, rất xanh, mập dày; bông hoa như nở mà chưa nở; ngồng tuy cao mà thực ra gầy, lá tuy cứng mà thực ra mềm; cũng là hạng thượng trong các giống.
Lý Thông Phán — màu trắng, mười lăm bông, cao vút khác thường, thanh nhã nhạt màu, đón gió đẫm sương, như khóc như kể, người ta yêu thích. Có cây trông giống Trịnh hoa thì kém hơn một bậc.
Diệp Đại Thi — sống lá như sống kiếm, dài nhất, thật là hạng thượng trong các giống, tiếc là không cứng thẳng lắm.
Huệ Tri Khách — màu trắng, có mười lăm bông, dáng chất thanh gầy, kết chùm đều đặn, bông thì quay mặt, bông thì quay lưng, mềm mại, mảnh mai mà tươi nhuận; cánh hoa tía nhạt, đuôi cánh đọng màu vàng. Lá tuy xanh tốt, nhưng nhìn kỹ cũng mềm yếu.
Mã Đại Đồng — màu biếc pha lục, có mười hai bông, bông hơi to, có bông hướng lên, giữa bông nhiều quầng đỏ. Lá vút cao, xanh thẫm, mập dày. Ngồng hoa cứng thẳng, cao tới nửa chiều cao lá; cũng gọi là Ngũ Vựng Ti, thuộc bậc dưới của hạng thượng.
Trịnh Thiếu Cử — màu trắng, có mười bốn bông, trong veo, đơn độc, thanh khiết, rất đáng yêu. Lá dài mà gầy, rối tung, tức là cái gọi là "Thiếu Cử đầu bù". Giống này cũng có mấy loại, chỉ khác ở hoa nhiều hay ít, lá mềm hay cứng; trong các giống lan trắng, giống dễ sống không gì hơn giống này. Phẩm chất của hoa đáng yêu, là bậc trội nhất trong trăm hoa.
Hoàng Bát Huynh — màu trắng, có mười hai bông, giỏi trổ ngồng, khá giống Trịnh hoa, tiếc là ngồng yếu, không đỡ nổi hoa; lá xanh và thẳng.
Chu Nhiễm — hoa màu trắng, mười hai bông, không khác Trịnh hoa, chỉ là ngồng ngắn và yếu mà thôi.
Tịch Dương Hồng — hoa tám bông, cánh hoa nhọn, màu đỏ đậm như ánh chiều tà hắt lại.
Quan Đường Chủ — hoa trắng, có bảy bông, hoa tụ thành chùm, lá không cao lắm. Có thể dùng cho phụ nữ cài làm đồ trang sức.
Danh Đệ — màu trắng, có năm sáu bông, hoa giống Trịnh hoa, lá mềm nhất; hễ lá mới mọc thì lá cũ thay rụng theo, nên người ta phần nhiều không trồng.
Nhược Cước — chỉ là loại lan một hoa, màu lục, hoa to như vuốt chim ưng, mỗi ngồng một hoa, cao hai ba tấc; lá gầy, dài hai ba thước. Đến tháng chạp mới nở, thơm ngát đáng yêu, hương rất dồi dào.
Ngư lan — mười hai bông, cánh hoa trong vắt như (vảy) cá, hái thả chìm xuống nước thì không thấy bóng đâu; lá khá cứng và xanh; đây là giống lạ trong các giống lan trắng.
Thứ hai: Bình phẩm cao thấp các giống lan
Tôi từng nghĩ: thiên hạ có biết bao núi sông, mà các nhánh, các nguồn, các dòng ở những nơi chân người không tới, trong đó những hõm núi, đầm đá, hang xiên, khe sâu lại không biết là bao nhiêu? Ở đó phần nhiều là những bụi tre dài lâu đời, những cây cao vút, mây khói che phủ, khe suối quanh co, muôn dây leo che lối, ánh nắng không rọi tới, tiếng suối lạnh lẽo, đá chồng chất muôn hình; chỗ bờ đất sụt lở lạ thường (?) thì lan mọc rất nhiều, người ta coi rẻ như không. Bỗng một ngày lan được tiều phu, mục đồng tiện tay hái về, người thấy thì kinh ngạc; người sành theo đó mà có được, thì ắt mang theo leo đồi cao, vượt đường xa, vui vẻ không ngại khó nhọc, vì lòng đã yêu thích thì không thể gom lại rồi gác bỏ đó được.
Những nơi gần thành trong vòng trăm dặm, chỗ nông nhỏ, cũng có vài giống đáng lấy, cần gì phải tìm ở núi sâu hang cùng? Mỗi khi bàn đến chuyện này, thường gợi ra ý kiến người sành, dẫu có bị chê là nói sai, nhưng há chẳng phải vì đất gần mà khí khác, nên lá héo hoa sâu, hoặc vì chưa nắm được bí quyết vun trồng hay sao? Bởi vậy hoa có màu tía đậm, tía nhạt, đỏ đậm, đỏ nhạt, cùng các giống vàng, trắng, lục, biếc, ngư thẩm (màu trong mờ như xương đầu cá), kim lăng biên, ắt mỗi thứ là do khí đất nơi nó mọc mà thành như thế, hay là tùy theo bản chất mà sinh ra như vậy? Hay là trời cao hun đúc tinh hoa, sao lành mây lành, theo ánh sáng gặp vật mà thành hình? Ôi, muôn vật khác nhau cũng là công tạo hóa sinh thành của trời đất, đâu phải điều tôi có thể bàn nhẹ được?
Tôi từng riêng gộp các hạng lại mà đếm, cho rằng hoa có nhiều có ít, lá có mạnh có yếu, đó vốn là do bẩm sinh mà thế. Nếu sức người chăm sóc không tới nơi, thì giống nhiều hoa thành ít, giống lá mạnh thành yếu, khiến người ta làm sao biết được cao thấp của lan? Mà không làm người lầm lẫn thì hiếm lắm! Than ôi! Lan không tự khác nhau, mà do người làm cho khác. Vì thế phải giữ một quan điểm nhất định làm phép tắc để bình phẩm, thì có cái tính điềm đạm ở đó; huống chi người ta cùng một lòng, lòng cùng một cách thấy, mắt nhìn đến đâu thì không phải bịa đặt.
Cho nên hoa tía thì lấy Trần Mộng Lương làm đầu, Ngô lan, Phan lan là thượng phẩm (hạng trên). Trung phẩm (hạng giữa) là Triệu Thập Tứ, Hà lan, Đại Trương Thanh, Bồ Thống Lĩnh, Trần Bát Tà, Thuần Giám Lương. Hạ phẩm (hạng dưới) là Hứa Cảnh Sơ, Thạch Môn Hồng, Tiểu Trương Thanh, Tiêu Trọng Hòa, Hà Thủ Tọa, Lâm Trọng, Khổng Trang Quan Thành. Ngoài ra Kim Lăng Biên là giống lạ đứng đầu trong hoa tía. Hoa trắng thì Tế Lão, Táo Sơn, Thi hoa, Lý Thông Phán, Huệ Tri Khách, Mã Đại Đồng là thượng phẩm. Các giống Trịnh Thiếu Cử, Hoàng Bát Huynh, Chu Nhiễm là bậc kế. Hạ phẩm là Tịch Dương Hồng, Vân Kiệu, Chu hoa, Quan Đường Chủ, Thanh Bồ, Danh Đệ, Nhược Cước, Vương Tiểu Nương. Triệu hoa lại là giống lạ ngoài các hạng.
Thứ ba: Cách nuôi dưỡng, chăm chút
Trời không nói mà bốn mùa vẫn vận hành, trăm vật vẫn sinh ra, là vì sao? Vì một năm chia làm bốn mùa, sinh ra sáu khí (sáu loại khí hậu chi phối trời đất). Gộp bốn mùa mà nói thì có hai mươi bốn tiết khí làm nên công việc của một năm; cho nên phàm những gì ở trong trời đất đều là vật. Không vì cây cỏ nhỏ bé, côn trùng li ti mà bỏ qua, mà muốn mỗi vật đều được thỏa tính mình, thì điều đó tùy ở người biết nhân theo khí hậu mà nuôi cho trọn vẹn. Muôn loài động vật thực vật được nhờ, chẳng phải là ơn ấy sao? Lo cho đến cả cây cỏ, chẳng phải là người ấy sao? Rìu búa chỉ vào rừng đúng mùa, lưới mắt dày không thả xuống ao, chẳng phải là cách giữ trọn cho muôn vật sao?
Mùa xuân là lúc Thanh Đế (vị thần cai quản mùa xuân) quay xe đưa dương khí trở về, gió hòa nắng ấm, sấm đánh thức côn trùng ngủ đông một tiếng, mạch đất tan chảy thông suốt, muôn loài đua nhau mọc, khí thế ấy không gì che lấp được. Vì thế lòng nhân của bậc thánh là thuận theo trời đất để nuôi muôn vật, ắt muốn muôn vật được thỏa bản tính rồi mới thôi.
Cho nên làm giàn đặt chậu, cao quá thì hứng nắng gắt, thấp quá thì khuất gió; phía trước nên hướng nam, phía sau nên quay lưng về bắc, ý là muốn đón gió nồm nam mà chắn gió bấc. Chỗ đất không cần rộng, rộng thì nắng nhiều; cũng không được hẹp, hẹp thì bí khí. Bên phải nên gần rừng, bên trái nên gần đồng, ý muốn đón nắng phía đông mà che nắng phía tây. Mùa hè gặp nắng gắt thì che râm, mùa đông gặp rét buốt thì đưa ra phơi nắng. Lớp cát dưới nên tơi, tơi thì mưa liền cũng không úng; lớp cát trên nên ẩm, ẩm thì nắng gắt cũng không khô. Còn như cắm giàn đỡ lá, san cát che rễ, phòng giun đất làm hại, ngăn kiến làm tổ, nhổ cỏ dại, dọn mạng nhện, giúp mầm mới mọc, cắt lá úa, đó là phép chăm chút nuôi dưỡng. Ngoài ra mọi loài sâu bọ làm tổ đều có thể đục khoét làm hại, đều nên trừ bỏ. Vì vậy phép vun trồng, tưới tắm được ghi kỹ ở dưới.
Thứ tư: Giữ vững tính cây khi vun trồng
Sự sinh trưởng của cây cỏ cũng giống như người. Vì sao? Vì người cũng chỉ là một vật của trời đất mà thôi. Người lúc nhàn rỗi thì thong thả an vui, ăn uống hợp lẽ. Lấy lan mà nói, một chậu lan mọc đầy kín, nếu không có sáu bảy năm thì không được như thế. Đó đều là nhờ lòng yêu quý chăm nuôi không đổi, công tưới tắm càng lâu, nên rễ hòa hợp với đất, rồi sau mới um tùm mạnh mẽ, lá xòe ra tươi tốt rậm rạp, ấy là được tự nhiên mà thành. Đang hợp như thế mà muốn chia tách ra, tức là xé rễ thân, thay cát đất; huống hồ nếu tưới không đúng lúc, chăm không hợp cách, thì khác gì người đói no thất thường? Khô ẩm làm hại, tà khí (khí độc gây bệnh) thừa dịp lọt vào doanh vệ (khí huyết nuôi dưỡng và bảo vệ cơ thể, thuật ngữ y học, ở đây ví với cây), thì không khỏi tổn hại; cái cảnh trước kia nóng lạnh vừa phải, béo gầy đúng lúc, đâu phải một sớm một chiều mà trở lại như cũ được?
Cho nên phải chia vào sau tiết Hàn lộ (khoảng đầu tháng mười dương lịch), trước tiết Lập đông (khoảng đầu tháng mười một dương lịch), vì đó là lúc muôn vật quy về gốc, lá đã xanh thẫm, rễ đã già. Có lần vào lúc ấy tôi chia một chậu Ngô lan, tiếc cái chậu đẹp không nỡ đập vỡ, nên moi cây ra, khiến rễ bị tổn, qua ba năm vun trồng mà cây vẫn còn èo uột; đến nay tôi lấy đó làm điều răn sâu sắc. Muốn chia lan thì phải đập vỡ chậu, cốt nhẹ tay mà đập, lại phải từ từ gỡ những rễ quấn vào nhau, đừng để giật đứt. Sau đó theo từng khóm, bỏ đi những gốc củ già mục nhiều năm, chỉ giữ lại ba lứa gần nhất, cứ ba khóm làm một chậu. Đáy chậu trước hết lót cát, rồi đặt ba khóm vào, gối tựa lên nhau, để khóm mới ở phía ngoài, quay ra ba hướng, rồi tùy giống hoa ưa cát đất béo hay gầy mà trồng. Mặt chậu phủ một ít cát gầy, lấy một gáo nước mới múc tưới để định rễ.
Lại có phép thu cát đem phơi, đây là điều cốt yếu nhất của việc chia lan. Nên trước khi chia nửa tháng lấy đất về, sàng bỏ ngói vụn sỏi đá, phơi cho khô. Nếu muốn đất béo thì nên dùng cát bùn ao, có thể trộn phân vào mà phơi; đợi khô lại làm ướt, như thế mười lần, thấy thật khô rồi thì sàng lại, tùy ý mà dùng. Vì cát là thứ trôi dồn lâu năm, nằm lẫn ở chỗ âm u ẩm thấp, mà lan đột ngột bị tách ra, mất tính vốn có, nên mượn thứ mang tính dương (đã phơi nắng) giúp sức, thì năm sau các khóm tự lớn, sánh ngang lá cũ; đó là hiệu quả.
Nếu không biết phép thu phơi, dùng thứ cát bị vùi lấp lâu ngày, hoặc ngại phơi, thì ắt có cây gầy yếu vàng lá, có khóm không nảy mầm. Để lâu ngày tháng mà không biết xem xét, cái hại càng nặng. Đợi đến khi nhận ra mới rửa rễ thay cát, ra sức chăm sóc, mong nó hồi phục, chẳng phải là muộn sao? Lại biết đâu nó có thật hồi phục được không; nếu may mà sống được thì phải bao lâu sau mới trở lại được như bản chất cũ? Vì thế tôi lấy làm than tiếc sâu sắc, nhân đó nói rằng: Thay vì sau khi đã hại rồi mới muốn khôi phục sức sống, thà ngay từ trước khi chia đã quyết giữ trọn sức sống, há chẳng đỡ tốn sức hơn sao? Nay xin liệt kê cát đất hợp với từng giống ở dưới.
Trần Mộng Lương — trồng bằng cát gầy màu vàng, sạch, không lẫn bùn; kỵ bón phân, sợ bị thối.
Ngô lan, Phan lan — dùng bùn cát đỏ.
Hà lan, Bồ Thống Lĩnh, Đại Trương Thanh, Kim Lăng Biên — đều dùng cát thô màu vàng trộn bùn, thêm chút bùn cát đỏ mà trồng thì tốt.
Trần Bát Tà, Thuần Giám Lương, Tiêu Trọng Hoằng, Hứa Cảnh Sơ, Hà Thủ Tọa, Lâm Trọng, Khổng Trang Quan Thành — là hạng dưới, dùng cát gì tùy ý.
Tế Lão, Thi hoa, Huệ Tri Khách, Mã Đại Đồng, Trịnh Thiếu Cử, Hoàng Bát Huynh, Chu Nhiễm — nên dùng bùn cát đen trong khe rãnh, trộn với đất phân mà trồng.
Lý Thông Phán, Táo Sơn, Trịnh Bá Thiện, Ngư lan — dùng bùn cát trôi dồn dưới chân núi mà trồng.
Từ Tịch Dương Hồng trở xuống, các giống đều trồng tùy ý. Đó là đại lược về việc vun trồng.
Thứ năm: Tưới tắm cho hợp lẽ
Lan mọc từ cát đất, mỗi giống có loại riêng, nhưng cũng tùy đất thích hợp mà lớn lên. Cho nên đất có béo có gầy, hoặc cát vàng đất đỏ mà cằn cỗi. Có giống ở đỉnh núi, có giống ở sườn núi, hoặc gần nước, hoặc bám vào đá, mỗi giống theo nơi của mình mà mọc; cốt yếu là phải lường xem bản tính nó ra sao, không thể bảo là không phân biệt béo gầy. Nếu không phân biệt rõ tính nết, giống nào nên bón béo, giống nào nên để gầy, mà cố theo ý mình, bón béo lẫn lộn hết, thì giống ưa màu mỡ nhờ được cách nuôi hợp nên hoa sẽ nhiều, lá sẽ mạnh khỏe; còn bảo giống ưa gầy mà không vì bón béo mà thối hỏng, thì tôi không tin.
Khi nhất dương sinh vào tháng Tý (tháng mười một âm lịch, lúc dương khí bắt đầu trở lại), mầm rễ ngầm nhú, ta liền tưới cho, khiến cái sức tiềm tàng bên trong dần mạnh lên. Đến khi mầm hoa chọc qua cát, cao chưa tới một tấc, tiện lúc thì tưới, thì nó vươn thẳng như cây trâm. Đến mùa gió nồm (mùa hè), lúc nuôi lớn muôn vật, lại tưới cho thấm, thì nó vươn cao, xanh thẫm um tùm; đó là giống nhạy với sự chăm sóc. Giao thời tháng tám mùa thu, nắng gắt đang mạnh, rễ lá thiếu nước, sắp già mà ngả vàng, lúc này nên lấy nước rửa cá thịt hoặc nước bẩn ủ mục mà tưới. Ngoài thời ấy ra, những thứ dùng được thì tùy nghi mà tưới, khiến cây tươi tốt, cũng để phòng nạn gió thu làm tiêu điều. Vì vậy lá non cuộn cuộn trổ ra, đến Đông chí thì cực thịnh. Người ta chia lan rồi năm sau không cho ra hoa, là vì sợ hoa làm tiết mất khí, khiến lá không lớn được. Phàm ai giỏi nuôi hoa, phải quý cái lá; lá vươn cao thì không lo hoa không nở.
Hoa tía
Trần Mộng Lương — rất khó nuôi, hơi bón béo là thối ngay. Quý nhất là tưới bằng nước trong thì tốt.
Phan lan — tuy không chịu được phân bón, nhưng phải lấy nước trà loãng tưới, mong cho được tính đất nơi nó vốn mọc.
Ngô hoa — xem ra cũng ưa béo, trồng rồi nên tưới phân, mỗi tháng một lần.
Triệu hoa, Hà lan, Đại Trương Thanh, Bồ Thống Lĩnh, Kim Lăng Biên — nửa tháng bón phân một lần thì được.
Thuần Giám Lương, Tiêu Trọng Hòa, Hứa Cảnh Sơ, Hà Thủ Tọa, Lâm Trọng, Khổng Trang Quan Thành — dù bón thừa hay thiếu cũng không hại lớn. Khi bón phân, nhằm lúc cát đất khô, đợi tối mới tưới; đến sáng lấy chừng một bát nước trong tưới lại, khiến chất béo thấm xuống tích ở rễ, nuôi những mầm mới chưa nhú (?); khi mầm nhú lên tự nhiên không bị nạn mọc quặt móc ngược lên, rối tung quấn quanh chậu. Nếu lại sẵn có chum vại chứa nước mưa, để lâu thành màu xanh, thỉnh thoảng lấy tưới, thì lá vươn lên đẹp đẽ, tươi mát đua nhau tốt, đầy giàn kín lan can, xếp hàng xanh biếc; dẫu không có hoa nở cũng thấy thanh nhã sạch sẽ.
Hoa trắng
Tế Lão, Thi hoa, Huệ Tri Khách, Mã Đại Đồng, Trịnh Thiếu Cử, Hoàng Bát Huynh, Chu Nhiễm — ưa béo, cứ tùy ý tưới phân.
Lý Thông Phán, Táo Sơn, Trịnh Bá Thiện — lượng phân ở mức vừa, chừng trên bốn dưới sáu phần (?). Chu lan cũng vậy.
Ngư lan — chất hoa vốn trong trẻo tinh khiết (?), không nên tưới bằng thứ dơ bẩn béo ngậy.
Tịch Dương Hồng, Vân Kiệu, Thanh Bồ, Quan Đường Chủ, Danh Đệ, Nhược Cước — béo gầy tùy ý, nhưng cũng nên xem cát đất khô thì tối tưới phân, sáng tưới nước trong, chứa nước mưa mà tưới cho lá xanh là tốt.
Các giống như Huệ Tri Khách — dùng cát sông đãi bỏ bùn bụi, kẹp phân, phủ bùn mà trồng; đáy chậu dùng cát thô trộn phân thì mới tốt.
Trịnh Thiếu Cử — dùng phân trộn bùn, phơi khô rồi trồng, mặt trên phủ bùn đỏ.
Táo Sơn — dùng đất phân, bùn và cát sông, bên trong rải vụn dép rơm quanh bốn phía mà trồng, đã thử nhiều lần, rất tốt. Đại để dùng bùn nhẹ xốp đều được.
Tế Lão, Thi hoa — dùng phân và nước tiểu tưới vào bùn, trải ra phơi, dùng vụn dép rơm vây quanh mà trồng.
Bí quyết sâu xa về trồng lan
Cách chia trồng
Chia trồng lan và huệ (huệ: loài lan một ngồng nhiều hoa) phải đợi đến tiết khí tháng chín mới chia trồng được. Đến tháng mười hoa đã thành nụ trong mầm, không được chia trồng. Nếu gặp sương tuyết rét lớn lại càng không được chia, nếu không ắt tổn hại hoa.
Cách trồng hoa
Chậu hoa trước hết lấy bát thô hoặc đĩa thô úp vào đáy chậu, rồi rải một lớp than xốp nhẹ, sau đó trải mỏng bùn béo lên trên lớp than mà trồng, rắc bùn vun rễ đúng phép. Khi trồng không được lấy tay ấn chặt, nếu không thì rễ không thư thái, lá không mọc dài, hoa cũng không tốt. Khô hay ẩm thì tùy lúc mà tưới nước.
Cách đặt chỗ và tưới nước
Tháng hai, tháng ba mùa xuân, không có sương tuyết, thì đặt chậu hoa ngoài trời, bốn phía đều tưới được, nắng chiếu cũng không sao. Gặp mưa thật lớn, sợ lá bị gãy rạp, thì lấy dây nhỏ buộc túm lại. Nếu mưa liền ba bốn ngày thì phải dời vào chỗ râm mát, thoáng gió. Từ tháng tư đến tháng tám, phải dùng giỏ nan tre đan thưa dày vừa phải để che, cho vẫn thấy chút hơi nắng, điều quan trọng nhất là phải thoáng gió.
Mùa mưa dầm lúc mơ chín, nếu bỗng gặp mưa lớn, phải dời chậu hoa sang chỗ khuất nắng. Nếu mưa lớn vừa xong lại gặp nắng, nước trong chậu nóng lên sẽ làm hại lá, cũng tổn đến rễ. Khi hoa nở, nếu trên ngồng có nhiều nụ, đợi nở dần đến lúc còn một hai nụ chưa nở thì có thể cắt bỏ. Nếu để nở hết thì sẽ cướp mất lứa hoa năm sau.
Tháng chín, xem chỗ nào hoa khô thì tưới nước, không được để ướt, vì lan sợ ướt; hoặc tưới nước phân vun bón một hai lần cũng không sao. Mùa đông tháng mười, mười một, mười hai và tháng giêng, không tưới cũng không sao. Sợ nhất là sương tuyết, phải dùng giỏ đan dày che chắn, đặt ở chỗ hướng đông có nắng sớm chiếu tới; dưới hiên cửa sổ hướng nam là tốt nhất. Chậu hoa nhất định hai ba ngày phải xoay một lần, để nắng chiếu đều, thì khi nở bốn phía đều có hoa. Nếu chỉ phơi một mặt thì chỉ một phía có hoa.
Cách tưới nước
Dùng nước sông, nước ao hồ, hoặc nước mưa trữ lại là tốt nhất. Kế đến là nước khe suối; tuyệt đối không được dùng nước giếng. Đại để nước giếng tính âm (lạnh), e làm cây bị hại vì lạnh. Khi tưới phải tưới đều quanh bốn bên, không được tưới từ trên xuống, sợ làm hỏng lá. Tháng tư nếu có mưa dầm thì không cần tưới, không có mưa thì tưới. Đến tháng năm, phải dậy sớm từ canh năm, lúc mặt trời chưa mọc tưới một lần, chiều tối lúc hoàng hôn tưới một lần. Lại phải xem hoa khô hay ẩm, không cần tưới quá ướt, sợ thối rễ.
Cách làm bùn béo để trồng hoa
Trồng lan phải dùng bùn. Không kể mùa nào, thu cỏ dương xỉ để khô, trải ra chỗ đất trống, lấy bùn núi phủ mỏng lên cỏ, lại rải cỏ lên lớp bùn, lại phủ bùn lên, xen nhau như thế ba bốn lớp, rồi châm lửa hun. Sau đó cho phân vào đất ấy, đợi hơi khô lại tưới phân vào. Làm như thế mấy lần, để ở chỗ trống, khi trồng thì lấy dùng. Hoặc nhặt dép rơm cũ, ngâm lâu ngày trong nước phân, trộn với bùn vàng đem đốt, lại tưới phân bắc, để ra đất trống, mặc cho mưa dội nắng chiếu, qua hai ba tháng thì thu lại chờ trồng, cũng tốt.
Cách trừ rệp
Tưới hoa bằng nước phân thì ắt có rệp bám dưới mặt lá, sợ hỏng lá thì tổn đến hoa. Nếu sinh loài sâu này, liền giã tỏi hòa nước, lấy bút lông trắng chấm vào mà phẩy rửa lá cho sạch, rệp tự hết.
Các cách khác
Đáy chậu có lỗ, không được đặt trên nền đất bùn, sợ giun đất từ lỗ chui lén vào hại rễ hoa. Tổ kiến cũng là điều kỵ, càng phải đề phòng.
Chậu phải kê cao lên, để gió lùa vào từ đáy, thoáng khí là tốt, lại khỏi nạn giun, kiến, sâu bọ.
Lan khỏe có hai ba mươi bông, lan yếu chỉ có năm sáu bông, có lẽ vì khi trồng không có bùn béo. Phải kịp thời thay bùn, trồng lại đúng phép thì mới được tươi tốt.
Muốn chia lan, phải đợi qua tiết khí tháng chín mới được. Nếu để muộn đến giữa tháng mười thì lại không đúng thời. Khi chia phải lường xem rễ có dễ tách không, không thể không xét kỹ. Chỗ nào rễ quấn nhau chằng chịt mà bẻ gãy cả mảng thì không những chia trồng không tốt, mà còn cắt đứt cả tuổi thọ trời cho của nó.
Thường khi mặt đất trong chậu bị nén chặt thì dùng que tre khều cho bùn tơi ra, nhưng không được khều làm tổn rễ.
Lá chuyển màu tía đỏ, e là do bị sương đánh, phải gấp dời đến dưới hiên phía nam, chỗ khuất sương tuyết, thì lá sẽ xanh lại như cũ.
Lá vàng thì chỉ dùng nước trà đắng mà tưới. Kỵ nhất là tuyết mùa xuân, một chấm dính lá thì lá ấy chết. Có thể lấy nước nóng đã nhúng làm lông gà ngỗng, đựng vào chum, đợi nó bốc mùi thối, vớt bỏ lông rồi tưới. Hoặc lấy vụn da ngâm nước, hoặc nước rửa cá tanh mà tưới, đều rất tốt.
Bốn điều răn khi nuôi lan
Mùa xuân không đem ra ngoài (nên tránh gió tuyết mùa xuân); mùa hè không phơi nắng (tránh nắng gắt thiêu đốt); mùa thu không để khô (nên tưới thường xuyên); mùa đông không để ướt (nên cất giữ, không để nước đóng thành băng).
Bài thơ khẩu quyết giữ gìn lan theo từng tháng, do Nhã Thượng Trai (hiệu thư phòng của tác giả) soạn lại
Tháng giêng nên đặt ở hướng Khảm (theo bát quái tức hướng bắc), để cành lá đón ánh mặt trời. Lại phải tránh lạnh, cất vào trong hiên, đừng để gió xuân, tuyết xuân làm hại.
Tháng hai phải lấy tre làm rào chắn, gió quật thì lá sẽ nổi vằn như lông chim đa đa. Trước sân hết đem vào lại đem ra, tránh tuyết đón nắng, giữ gìn càng khó.
Tháng ba mầm mới mọc ra từ khóm cũ, lúc này lại càng sợ gió tây. Đề phòng đất ẩm sinh nhiều rệp, dưới gốc đừng vun phân đặc.
Tháng tư đất trong chậu bị nắng phơi khô cháy, tưới chút nước nhè nhẹ vào gốc mầm. Trước hết nên dùng nước sông, nước ao có ngâm vụn da (?), nước trà đặc đã nấu cũng tưới được.
Tháng năm lá mới trổ càng xanh, kê giá cao dưới bóng cây, dưới bụi tre. Phải phòng tổ kiến dưới gốc rễ; lá già tàn rụng hết cũng đừng lo sợ.
Tháng sáu nắng gắt, nóng đang dữ dội, lá non xanh sợ bị hun nấu. Nên đặt dưới gốc cây lại che thêm mành, sáng tinh mơ phải tưới nước liên tục.
Tháng bảy tuy nóng đã dần tan, vẫn phải ba ngày tưới một lần. Lại phải phòng giun đất hại gốc rễ; nước phân còn nên pha thêm nước tiểu.
Tháng tám gió tây thổi, trời mát mẻ, mặc cho gió mưa cũng chẳng sao. Tưới nước phân làm lá tốt, lấy phân gà vun gốc thì hoa càng thơm.
Tháng chín sắp hết, phòng sương sớm, trước thềm hướng nam là chỗ tốt để cất. Nếu sinh mối trắng và kiến vàng, rảy mỡ gà lên lá thì mong không bị hại.
Tháng mười dương khí bắt đầu sinh, hơi ấm trở về, nụ hoa năm sau đã thành phôi. Thân ngọc không để lộ ra, phải vun đất; chậu đã đầy kín, cuối thu phải gấp thay chậu trồng lại.
Tháng một (tháng mười một âm lịch) trong sân nên hướng về phía nắng, lại nên trùm lồng che và chôn chum xuống đất (để cất chậu). Nếu để ở ngoài thì rễ phải giữ ẩm; nên biết để khô thì lá sẽ vàng.
Tháng chạp gió to, băng tuyết lạnh giá, nên để lan "nằm cao" trong khám bằng tre. Đợi đến những ngày nắng ấm tháng hai, lan tỉnh giấc mộng rồi mới cho "ra khỏi cửa".
PHỔ TRE
Sách Trúc phổ nói: "Tre có sáu mươi mốt loại, nay kể những loại thường gặp mà ghi lại." Sách Chí lâm nói: "Tre có cây cái cây đực, cây cái nhiều măng." Cho nên trồng tre phần nhiều chọn cây cái. Vạn vật không ra ngoài âm dương, há chẳng đáng tin sao? Phàm muốn nhận ra đực cái, nên xem từ cành thứ nhất trên gốc: cành mọc đôi là cây cái, sẽ ra măng; cành mọc đơn là cây đực. Trước và sau Đông chí mỗi bên nửa tháng không được trồng, vì trời đất bế tắc mà thành mùa đông, trồng thì ắt chết. Nếu gặp ngày hỏa (theo lịch can chi, ngày thuộc hành Hỏa) và gió tây nam cũng không được trồng; các loài hoa cây cũng vậy. Phàm chỗ trồng tre, nên đắp đất cao hơn đất xung quanh hai ba thước, thì nước mưa đọng không làm hại được; người Tiền Đường (tức Hàng Châu) gọi là "chân tre".
Tre có ngày say, tức là ngày mười ba tháng năm; sách Tề dân yếu thuật gọi là "ngày tre say", sách Nhạc Châu phong thổ ký gọi là "ngày rồng sinh". Trồng tre lấy ngày mười ba tháng năm là tốt nhất, hôm ấy gặp mưa càng tốt. Có thuyết nói nên dùng ngày Thìn, như Sơn Cốc (tức nhà thơ Hoàng Đình Kiên) viết: "Rễ phải đào vào ngày Thìn, măng thì xem lứa năm được mà thành." Lại có thuyết nói nên trồng vào tháng chạp, như thơ Đỗ Thiếu Lăng (tức Đỗ Phủ): "Rừng đông bóng tre thưa, tháng chạp càng nên trồng." Tôi xem tục ngữ nói: "Trồng tre chẳng kể lúc nào, mưa qua liền dời, giữ nhiều đất cũ, nhớ đánh dấu cành hướng nam", thì thấy ba thuyết kia đều câu nệ.
Lại có phép: lấy hai ba cây làm một gốc mà dời trồng, rễ tự đỡ nhau, càng dễ sống. Phàm tre và cúc, rễ đều mọc hướng lên trên, nên thêm bùn phủ lên là tốt. Tre "giữ ba bỏ bốn", nghĩa là cây ba năm thì giữ lại, cây bốn năm thì chặt đi. Tre chặt vào ngày Huyết kỵ (ngày kiêng kỵ thấy máu theo lịch) trước tháng năm, trong tam phục (ba tuần nóng nhất mùa hè) và tháng chạp thì không bị mọt. Nhựa sống của tre, mùa xuân dồn lên cành lá, mùa hè chứa ở thân, mùa đông quy về rễ. Nếu chặt tre mùa đông, qua một ngày sẽ nứt, từ đầu đến cuối không nguyên vẹn. Chặt mùa hè là tốt nhất, nhưng các roi tre (thân ngầm bò dưới đất) đều thối; tuy vậy muốn có tre tốt thì phải chặt vào giữa hè. Tháng bảy, tháng tám vẫn còn được. Từ đó trở đi nhựa sống quy về rễ, chặt ra không dùng được nữa.
Sách Thuyết văn nói: "Đốt tre gọi là ước." Người xưa nói: "Có nghìn mẫu tre bên sông Vị, người ấy giàu ngang tước hầu nghìn hộ." Sách Sử ký nói: "Tre gặp gió, thân uốn cong, gọi là tre cười." Về chữ măng, Lục Điền nói: "Chữ măng gồm chữ 'tuần' và chữ 'nhật'; ngày còn bọc bẹ là măng, ngày bóc bẹ ra là tre." Lại nói: "Chữ măng gồm bộ trúc và chữ tuần; trong vòng một tuần (mười ngày) là măng, quá một tuần là tre."
Còn "thượng phiên, hạ phiên" là nói tre có lứa trên lứa dưới, tức nay gọi là năm được năm mất. Chữ "phiên" đọc thanh khứ, nghĩa là năm được thì sinh nhiều măng, năm mất thì sinh ít măng. Thơ Đỗ Phủ: "Hẳn phải xem lứa năm được thành tre." Thái Mộng Bật chú thích không hiểu nghĩa này, lại bảo "thượng phiên" đọc là "thượng lang", và đất Thục gọi bụi tre là "lâm lang", sai quá lắm. Đã không biết tre, lại không hiểu thơ, thật là kẻ mù, còn chú thích làm gì? Không phải Vạn Ngọc chủ nhân thì không biết được chỗ hay này.
Tre chết lại có tên gọi riêng (chữ gồm bộ trúc ở trên, chữ trụ ở dưới) (?). Xem sách Sơn hải kinh nói: "Tre ra hoa thì năm ấy liền khô." Tre sáu mươi năm thì thay rễ, thay rễ ắt ra hoa, kết hạt rồi khô chết. Hạt rơi xuống lại mọc, sáu năm thì thành bãi tre. Hạt gọi là huệ (?), như là một biến đổi nhỏ. Cách chữa: khi tre mới bắt đầu kết hạt, chọn một cây hơi to, cắt bỏ chừng ba thước gần gốc, thông các đốt, nhồi phân vào thì tre thôi ra hoa.
Lại có một phép trồng: trước hết chặt bỏ thân tre, chỉ để lại hai ba tấc, nhét đất và lưu huỳnh vào trong ống, lật ngược lại cho rễ ở trên, lấy đất phủ lên, ngay năm ấy sẽ ra măng. Lại sách Chủng trúc quyết nói: "Trồng sâu, trồng nông, trồng thưa, trồng dày, gọi là bốn phép. Trồng sâu thì đất phải vun dày; trồng nông thì đặt cả bầu đất lên mặt đất mà trồng, không cần đào hố; trồng thưa thì các bầu đặt cách xa nhau; trồng dày thì phải chọn những bụi tre ba năm cây một bầu mà dời đến." Đây cũng là lời khéo, là phép trồng giỏi.
Tre Kỳ
Tre Kỳ xuất ở Kỳ Châu thuộc phủ Hoàng Châu; cây màu bóng thì làm chiếu, cây đốt thưa thì làm sáo, cây có rễ râu thì làm gậy. Thơ Hàn Dũ đời Đường: "Tre sáo Kỳ Châu thiên hạ đều biết, chiếc chiếu ông Trịnh quý lại càng lạ đẹp. Mang đến giữa ban ngày mát lạnh không nằm nổi, cả phủ tranh nhau xem như ngọc lưu ly vàng."
Tre đốm (tre Tương phi)
Tre đốm loại tốt, tức thứ mà đất Ngô gọi là tre Tương phi, đốm như vệt nước mắt (tương truyền hai bà phi của vua Thuấn khóc chồng bên sông Tương, nước mắt rơi lên tre thành đốm). Tre ở Hàng Châu không bằng. Cũng có hai loại: loại xuất ở Cổ Lạt là tốt, loại xuất trong núi Đào Hư kém hơn. Người địa phương cắt làm đũa, rất đẹp. Tôi mang về mấy cây, là loại ở Đào Hư, nên không đẹp lắm.
Tre vuông
Trừng Châu sản tre vuông, Hàng Châu cũng có; thân như được gọt vuông, cứng thẳng, có thể làm gậy, cũng không thua gậy tre cùng của Trương Khiên (sứ thần đời Hán từng đi Tây Vực). Châu bên cạnh cũng có. Cây tre lớn cao tới mấy trượng (trượng bằng mười thước, khoảng 3 m).
Tre hiếu
Hàng Châu sản tre hiếu: mùa đông măng mọc ở ngoài bụi để che lạnh cho tre mẹ; mùa hè măng mọc ở trong bụi để làm mát cho tre mẹ. Thân tre có thể làm cần câu, mọc thành bụi đáng yêu.
Tre vàng xen ngọc bích
Sản ở Hàng Châu, thân tre màu vàng óng, mỗi đốt có một sọc xanh biếc chạy dọc như khảm vào, không do người làm, là sự khéo léo của tự nhiên.
Tre ngọc bích xen vàng
Sản ở Hàng Châu, thân tre toàn màu xanh, mỗi đốt có một sọc vàng óng chạy dọc như khảm vào, cũng do trời sinh. Hai loại tre này tuyệt đẹp.
Tre tuyết
Loại sản ở Quảng Tây có đốm to, màu đỏ như máu, có quầng.
Tre bạt (bạt: chũm chọe)
Sản ở Tây Thục, phần dưới có hoa văn dài chừng một thước, đáng yêu; tức là tre Cung.
Tre cọ
Quảng Đông, Quảng Tây đều sản, lá như lá cọ, sợ lạnh, không hợp trồng ở phía nam (?).
Tre đào (tục gọi là tre đào ti)
Đất Cổ Diêu có loại này, giống tre cọ nhưng hoa văn thô, chất xốp, màu nhạt hơn tre cọ.
Tre tía
Sản ở Hàng Châu, màu tía đen, có thể làm ống sênh, ống tiêu, ống sáo, dùng vào việc gì cũng được, nên những người chuộng thanh nhã phần nhiều trồng giữ.
Mười một loại tre lạ
Tre thế (thế: nước mắt)
Miền hoang dã phương nam có tre thế, dài mấy trăm trượng, chu vi ba trượng sáu bảy thước, thành dày tám chín tấc, có thể làm thuyền. Măng của nó rất ngon, chữa được ghẻ lở.
Tre gai
Còn gọi là tre ba, mỗi đốt có mấy chục cái gai, trồng thành bụi; các dân tộc phương nam trồng làm thành lũy, vững chắc không đánh vào được. Có khi đất sụt lộ rễ ra, to như vò rượu, ngang dọc nối nhau, hình như guồng ươm tơ. Ăn vào thì người rụng hết tóc.
Tre Tư Lao (?)
Tre Tư (?) — vỏ mỏng mà ruột rỗng, đường kính không quá hai tấc, trên vỏ có lớp nhám, có thể làm cái giũa, giũa móng sắc hơn cả sắt. Nếu cùn, lấy nước cơm chua tưới vào thì lại sắc như cũ.
Tre Hàm Tùy (?)
Tre Hàm (?) — to bằng ngón chân, trong ruột có màng trắng ngăn cách, trông như bột mì ướt; khi sắp thành cây mà bẹ chưa rụng thì có loài sâu nhỏ gặm, chỗ gặm thành vết đỏ, như tranh thêu, đáng yêu.
Tre từ (tre mọc thành bụi quây quần như mẹ con)
Mùa hè sau cơn mưa, nhựa nhỏ xuống đất mọc thành nấm như sừng hươu, màu trắng, ăn vào thì bị tả lỵ.
Tre gân
Người phương nam dùng làm mũi giáo; khi măng chưa thành tre thì có thể làm dây nỏ.
Tre trăm lá
Một cành có trăm lá, có độc.
Tre đào chi
Vùng Đông Quan có đất hoang, phía tây giáp biển, có bãi dài, nhiều tre đào chi, mọc dọc theo bờ.
Tre bướu
Gần khe suối ở Đông Lạc (tức Lạc Dương), bỗng có cây tre mọc bướu, to bằng quả mận.
Tre La Phù
Núi La Phù (ở Quảng Đông) có hàng vạn hàng nghìn cây tre lớn, mọc liền tới tận hang núi, chu vi hơn hai trượng, có ba mươi chín đốt, mỗi đốt dài chừng hai trượng. Người phương nam lấy tre làm chõ (dụng cụ đồ xôi, hấp), thường thấy như vậy.
Tre chùa Đồng Tử
Lý Vệ công đời Đường (tức Lý Đức Dụ) nói: "Chùa Đồng Tử ở Bắc Đô có một khóm tre, chỉ cao vài thước. Tương truyền vị tăng coi việc trong chùa mỗi ngày đều báo 'tre bình an'."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video