Thiên Ẩm soạn phục thực (ghi chép về đồ uống, món ăn và các thứ dùng để bồi bổ cơ thể) — Quyển thượng
Cao tử (tức Cao Liêm, tác giả sách) nói: "Ăn uống là gốc để nuôi sống con người. Trong một thân thể, sự vận hành của âm dương (hai mặt đối lập mà nương vào nhau trong cơ thể, như nóng và lạnh, động và tĩnh) và sự sinh ra nhau của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; ở đây là các tạng ứng với năm hành nuôi dưỡng lẫn nhau), không gì không nhờ vào ăn uống. Cho nên ăn uống vào thì cốc khí (sinh lực do lương thực chuyển hóa ra) đầy đủ; cốc khí đầy đủ thì huyết khí (máu và khí lực) thịnh; huyết khí thịnh thì gân cốt sức lực mạnh mẽ.
Tỳ vị (theo Đông y, tỳ là lá lách, vị là dạ dày, gộp lại là bộ máy tiêu hóa) là gốc của ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận). Khí của bốn tạng kia đều nhận từ tỳ, và quanh năm bốn mùa đều lấy vị khí (khí của dạ dày, tức sức tiêu hóa) làm gốc. Nhờ ăn uống mà khí được bồi thêm; khí sinh ra để bồi tinh (chất tinh túy quý nhất của cơ thể, nền tảng của sự sống); tinh sinh ra để nuôi khí; khí đủ thì sinh ra thần (tinh thần, sức sống của tâm trí); thần đủ thì thân thể được vẹn toàn. Các thứ ấy nương vào nhau mà phát huy tác dụng.
Người ta trong việc dưỡng sinh hằng ngày nên chuộng thanh đạm, đừng để thứ nuôi sống mình lại hại mình, khiến ngũ vị (năm vị: chua, đắng, ngọt, cay, mặn) trở thành giặc của năm tạng bên trong. Làm được vậy là nắm được đạo dưỡng sinh.
Tôi gom tập này: đầu tiên là trà và nước, kế đến cháo, rau, rồi sơ lược kể các món thịt khô, thức ăn, rượu ngon, đồ làm từ bột, bánh trái, hoa quả. Chỉ lấy những thứ thiết thực, không bày vẽ chuyện lạ. Còn như nướng nấu các loài vật sống, gia vị thơm nồng, của ngon vật lạ, thì đã có bếp của các quan lớn lo cung phụng người sang trọng, không hợp với kẻ ở núi như tôi, nên gạt hết không ghi.
Ngoài ra, những phương thuốc bồi bổ trong sách tiên (sách của Đạo gia), có ích cho người đời, đã nhiều lần thử nghiệm thấy hiệu nghiệm, thì việc chế ra và dùng đều có phép tắc, còn hiểu thấu đến chỗ tinh diệu là tùy ở người. Tôi chọn những thứ có thể dùng được, ghi lại để giúp trừ bệnh, kéo dài tuổi thọ. Chỉ có điều mỗi người phải tự xét mình thuộc âm tạng hay dương tạng (thể chất thiên về lạnh hay thiên về nóng), rồi mới dùng thuốc tính lạnh hay tính nóng, cốt sao khí và tính được điều hòa, ham muốn giản dị lặng lẽ, thì sức bồi bổ mới có công hiệu về mọi mặt.
Nếu lục dục (sáu thứ ham muốn sinh ra từ các giác quan) đang bừng bừng, ngũ quan (năm giác quan) mất điều hòa, thì dù có uống phương thuốc tiên, rốt cuộc vẫn bị ghi vào sổ ma (tức là phải chết), uống vào thì có ích gì? Người hiểu biết nên tự cân nhắc. Tôi biên soạn thành thiên này, gọi là "Ẩm soạn phục thực".
Tựa: Các lời bàn của người xưa
Chân nhân (bậc tu đạo đã đắc đạo) nói: "Tỳ có thể như người mẹ nuôi các tạng khác, nên nhà dưỡng sinh gọi tỳ là Hoàng bà (bà Vàng; vì tỳ thuộc hành Thổ, ứng với màu vàng). Tư Mã Tử Vi (tức đạo sĩ Tư Mã Thừa Trinh đời Đường) dạy người tồn tưởng (tập trung ý niệm hình dung) khí vàng đi vào nê hoàn (theo Đạo gia là vùng đỉnh đầu, nơi trú của thần), có thể được sống lâu. Thái thương công (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán) nói: người ăn được cơm thì sống quá hạn, người không ăn được cơm thì chưa tới hạn đã chết. Từ đó biết rằng tỳ vị vững chắc thì trăm bệnh không sinh.
Ở Giang Nam có một ông già bảy mươi ba tuổi mà khỏe như người trẻ. Người ta hỏi ông giữ gìn bằng cách nào, ông đáp không có thuật gì, chỉ là cả đời không quen uống nhiều canh nước mà thôi: người thường mỗi ngày uống vài thăng, tôi mỗi ngày bớt đi vài hợp (thăng, hợp: đơn vị đo dung tích thời xưa, một thăng bằng mười hợp), chỉ thấm môi thôi. Tỳ vị ghét ẩm thấp; uống ít thì dạ dày mạnh, khí thịnh thì dịch trong người lưu thông, tự nhiên không bị thấp; có khi đội nắng đi xa cũng không nghĩ đến nước. Đây có thể gọi là lời chí lý mà không rườm rà."
"Ăn uống đúng giờ, đói no vừa phải, thì nước và lương thực được chuyển hóa, xung khí (khí điều hòa giữa âm và dương) hòa hợp, tinh và huyết nhờ đó mà sinh ra, vinh vệ (vinh: khí dinh dưỡng đi trong mạch máu; vệ: khí bảo vệ đi ngoài mạch) nhờ đó mà vận hành, tạng phủ (các cơ quan nội tạng) điều hòa, tinh thần trí tuệ yên ổn. Chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) đầy đủ bên trong, nguyên chân (khí gốc chân thật bẩm sinh) thông suốt ra ngoài, thì tà khí (các yếu tố độc hại gây bệnh) từ trong hay ngoài đều không xâm phạm được, mọi bệnh tật không có chỗ phát sinh."
(Hết lời dẫn.)
"Cách ăn uống cho hợp lẽ: nên đợi đã đói rồi mới ăn, ăn thì nhai càng kỹ càng tốt; lại đợi khát khô rồi mới uống, uống thì càng nhấp từng ngụm nhỏ càng tốt. Đừng đợi đói quá mới ăn, ăn thì đừng quá no; đừng đợi đến lúc thấy khát lắm mới uống, uống thì đừng quá nhiều lần. Đồ ăn càng tinh kỹ càng tốt, đồ uống càng ấm nóng càng tốt."
Thái Ất chân nhân trong bài "Thất cấm văn" (Bài văn bảy điều cấm), điều thứ sáu nói: "Làm cho đồ ăn uống được tốt, để nuôi vị khí." Bành Hạc Lâm (tức Bành Tư, đạo sĩ đời Tống) nói: "Tỳ là tạng, vị là phủ (tạng: cơ quan đặc, chứa tinh khí; phủ: cơ quan rỗng, chứa và chuyển vận thức ăn); khí của tỳ và vị làm biểu lý (một ngoài một trong, phối hợp với nhau) cho nhau. Vị là biển chứa nước và lương thực, chủ việc tiếp nhận; tỳ ở chính giữa, nghiền mà tiêu hóa, biến thành huyết khí để nuôi khắp thân thể, tưới cho năm tạng. Cho nên người tu dưỡng không thể không làm cho đồ ăn uống được tốt.
Gọi là tốt, không phải là đủ cả sơn hào hải vị, món lạ của quý. Cốt ở chỗ: đồ sống lạnh đừng ăn, đồ thô cứng đừng ăn; đừng gắng ăn, đừng gắng uống; đói trước rồi mới ăn, ăn không quá no; khát trước rồi mới uống, uống không quá nhiều. Cho đến những lời Khổng tử nói như: 'Cơm thiu đã đổi vị, cá ươn, thịt hỏng thì không ăn.' Mấy điều ấy đều làm tổn vị khí, không chỉ gây bệnh mà còn hại đến tính mạng. Muốn mong sống lâu thì phải hết sức răn giữ. Đó cũng là điều mà người nuôi người già, phụng dưỡng cha mẹ, cùng người xem quẻ Di để tự dưỡng mình (quẻ Di trong Kinh Dịch bàn về đạo nuôi dưỡng) cần phải biết."
Hoàng Sơn Cốc (tức Hoàng Đình Kiên, nhà thơ đời Tống, hiệu Sơn Cốc) nói: "Hấp nhừ thịt dê non đất Đồng Châu, rưới sữa hạnh nhân lên mà ăn, dùng thìa chứ không dùng đũa. Lấy mì 'bát tâm' đất Nam Đô làm món mì nước ấm trộn mầm hòe, nấu với thịt heo xoa (?) đất Tương Ấp. Gạo thơm đất Cộng Thành, dọn kèm ngỗng non hấp. Đầu bếp đất Ngô Hưng thái gỏi cá vược sông Tùng Giang, tiếp đó lấy nước khe Khang Vương ở núi Lư Sơn pha trà thượng hạng Tằng Khanh. Một lát sau, cởi áo nằm ngửa, sai người ngâm hai bài phú Xích Bích (trước và sau) của Đông Pha, cũng đủ để cười vui một trận." Đây tuy là lời ngụ ý của Sơn Cốc, nhưng tưởng tượng vị ngon của những món ấy, làm sao gom được hết để dâng người già món ngọt ngon?
Đông Pha (tức Tô Thức, văn hào đời Tống) trong "Lão thao phú" (Bài phú ông già tham ăn) viết: "Bào Đinh (người mổ bò tài tình trong sách Trang Tử) gõ dao, Dịch Nha (đầu bếp nổi tiếng thời Xuân Thu) nấu nướng. Nước phải mới mà nồi phải sạch; lửa kỵ lửa cũ, củi kỵ củi đã dùng mòn. Chín lần hấp, chín lần phơi cho khô nắng; trăm lần lên xuống mà nước sôi sùng sục. Nếm một miếng thịt cổ heo, nhai đôi càng cua trước tiết sương giáng. Anh đào như hạt ngọc nấu nhừ với mật; dê non hấp nghi ngút sữa hạnh nhân. Sò chín một nửa còn ngậm rượu; cua hơi sống ngâm trong hèm rượu. Ấy là gom những thứ ngon đẹp nhất để nuôi lão tham ăn là ta.
Kìa những người đẹp dịu dàng, mặt như hoa mận hoa đào. Gảy đàn sắt ngọc của Tương phi (vợ vua Thuấn, hóa làm thần sông Tương), gõ đàn vân ngao của con gái Thiên đế. Sai tiên nữ Ngạc Lục Hoa múa khúc nhạc cổ Uất Luân Bào. Nâng chén pha lê Nam Hải, rót rượu nho Lương Châu. Chúc tiên sinh sống lâu, xin chia giọt rượu thừa cho hai đứa hầu nhỏ để tóc trái đào. Chờ ráng hồng ửng trên má ngọc, giật mình tiếng ấm vang lên từ cần đàn gỗ đàn hương. Chợt khúc nhạc tuyệt diệu như chuỗi ngọc nối nhau, như rút sợi tơ dài từ một cái kén. Thương tay mỏi nên nghỉ giây lát, ngờ môi khô nên phải thấm cho mềm. Dốc cạn một vò rượu trắng như sữa tuyết, bày trăm chiếc thuyền ngọc chở rượu. Mắt ai nấy long lanh như làn nước thu, xương ai nấy rã rời vì rượu xuân.
Người đẹp xin về, rồi tan đi như mây, tiên sinh mới ngồi trơ ra mà lánh vào cõi thiền. Tiếng gió thông vang trong nồi nước sôi sủi bọt mắt cua, bọt hoa tuyết nổi trên chén men lông thỏ. Tiên sinh cười một tiếng rồi đứng dậy: mênh mông biển rộng trời cao."
Gỏi cá vược đất Ngô quận. Tháng tám, tháng chín, khi sương bắt đầu xuống, bắt cá vược dài dưới ba thước, xẻ ra làm gỏi, ngâm rửa, bọc vải vắt cho ráo hết nước, rải ra đĩa. Lấy hoa lá thơm mềm xen vào, thái nhỏ, trộn với gỏi cho đều. Cá vược mùa sương thịt trắng như tuyết, lại không tanh, gọi là "kim hoạch ngọc khoái" (canh vàng gỏi ngọc), là món ngon miền Đông Nam.
Sách "Tạp trở" (tức "Dậu Dương tạp trở" của Đoàn Thành Thức đời Đường) nói: "Các món ăn nổi tiếng có hoành thánh nhà họ Tiêu, lọc bỏ nước dùng thì không béo, có thể dùng nước ấy để pha trà. Bánh ú nhà họ Dữu trắng trong như ngọc. Hàn Ước làm bánh tất la (?) nhân anh đào mà màu anh đào không đổi; lại làm được món 'lãnh hồ đột' (?), gỏi phần ức (?) cá quả, bánh sợi bằng da hươu da mang hấp. Tướng quân Khúc Lương Hàn làm được món nướng bờm lừa (?) và bướu lạc đà."
Hà Dận (người đời Nam Tề) xa xỉ trong ăn uống, mỗi bữa thức ăn bày rộng cả trượng vuông; về sau bớt dần, nhưng vẫn còn ăn cá trắng, cá thư (?) khô và cua ngâm đường. Chung Ngoan (?) bàn rằng: "Con cá thư khi đem phơi khô thì giãy giụa co duỗi liên hồi; con cua khi đem ngâm đường thì quẫy đạp càng dữ. Người có lòng nhân để ý tới thì hết sức xót thương. Còn như ngao, sò, hến, hàu, bên trong không có mày mắt mà chẳng có cái kỳ lạ của Hỗn Độn (nhân vật trong sách Trang Tử không có mắt mũi miệng); môi miệng bên ngoài khép chặt mà chẳng phải vì sự thận trọng của tượng người vàng (tượng người bằng vàng bị niêm miệng ba lần, biểu tượng của sự giữ lời). Không tươi không héo, ngay cỏ cây cũng không bằng; không tiếng không mùi, có khác gì gạch ngói? Cho nên đáng mãi làm đồ trong bếp, mãi làm thức ăn cho người."
Đời Hậu Hán có Mao Dung, tên chữ là Quý Vĩ. Quách Lâm Tông (tức Quách Thái, danh sĩ đời Hậu Hán) từng ngủ trọ ở nhà ông. Sáng hôm sau, Dung giết gà làm thức ăn, Lâm Tông tưởng là làm để đãi mình; rồi Dung chỉ đem dâng riêng mẹ, còn mình thì cùng Lâm Tông ăn cơm với rau đậu. Lâm Tông bèn đứng dậy vái ông mà nói: "Ông thật là người hiền!" Về sau Dung quả nhờ chữ hiếu mà nên người có đức.
Sách "Điều Khê ngư ẩn" (sách bàn về thơ của Hồ Tử đời Tống) nói: "Đông Pha về chuyện ăn uống, làm thơ phú để tả, thường đều đạt đến chỗ tuyệt diệu, như bài 'Lão thao phú', bài 'Đậu chúc thi' (Thơ cháo đậu)." Bài "Đậu chúc thi" viết: "Đầu sông nghìn khoảnh lau trắng như tuyết, mái tranh thấp thoáng một làn khói sớm lẻ loi. Cối giã chày đạp giã sạch cám, gạo bóng như ngọc; bình đất nấu đậu mềm như sữa đông. Ta già rồi, thân này không chỗ nương, bán sách đi hỏi thuê nhà hàng xóm phía đông. Nằm nghe gà gáy lúc cháo vừa chín, đầu bù kéo dép sang nhà anh."
Lại bài "Hàn cụ thi" viết: "Tay thon se ra mấy sải ngọc, dầu xanh chiên lên màu vàng non thắm. Đêm qua giấc xuân nằm chẳng biết nặng nhẹ, đè bẹp chiếc vòng vàng quấn tay người đẹp." Hàn cụ tức là bánh quẩy xoắn, xuất xứ từ sách "Lưu Vũ Tích gia thoại".
Con trai ông là (Tô) Quá chợt nghĩ ra ý mới, dùng khoai núi làm canh "ngọc tảm" (canh hạt ngọc), sắc, hương, vị đều kỳ tuyệt. (Đông Pha khen rằng:) món tô đà (món ăn tuyệt ngon trên cõi trời theo kinh Phật) thì không biết thế nào, chứ ở nhân gian tuyệt không có vị này. Thơ rằng: "Thơm như long diên (long diên hương, một thứ hương liệu quý) mà lại trắng đặc, vị như sữa bò mà càng trong trẻo. Chớ đem món canh vàng gỏi cá Bắc Hải mà xem nhẹ so với canh ngọc tảm của Đông Pha." Thành Trai (tức Dương Vạn Lý, nhà thơ đời Tống) trong bài "Thái canh thi" (Thơ canh rau) cũng viết: "Cơm gạo trắng thơm xới ra màu ngọc tươi, canh rau mới nấu, ngọn non xanh mảnh. Gỏi chả nhân gian không có vị này, món tô đà trên trời e cũng chẳng ngọt bằng."
Tống Thái Tông sai Tô Dị Giản giảng sách "Văn Trung Tử", trong đó có chuyện Dương Tố gửi cho con sách về ăn uống, và câu "ăn canh rau lê, ngậm lương khô". Vua nhân đó hỏi: "Món ăn nào quý nhất?" Dị Giản đáp: "Vật không có vị nhất định, hợp miệng là quý. Thần chỉ biết nước canh dưa (?) là ngon. Thần nhớ có một đêm trời rét lắm, ngồi ôm lò sưởi uống rượu thỏa thích, nửa đêm môi khô, giữa sân trăng sáng, trong đám tuyết còn sót có úp một bát canh, liền ăn luôn mấy cọng; lúc ấy thần tự nghĩ món thịt chim loan, thai chim phượng trong bếp tiên trên trời e cũng không bằng. Nhiều lần muốn viết 'Truyện Băng Hồ tiên sinh' để ghi việc ấy, nhưng lần lữa chưa làm." Vua cười mà cho là phải.
Đời Đường, Lưu Yến vào triều lúc canh năm, trời lạnh, giữa đường thấy chỗ bán bánh hồ hấp (bánh kiểu người Hồ phương Bắc), hơi nóng bốc nghi ngút, bèn sai người mua, lấy tay áo bào bọc, lót áo vải thô ở dưới mà ăn, rồi nói với các quan cùng hàng: "Ngon không tả được." Đó cũng là cái ý "vật không có vị nhất định, hợp miệng là quý".
Nghê Chính Phụ (tức Nghê Tư, người đời Tống) nói: "Lỗ Trực (tức Hoàng Đình Kiên) làm bài 'Thực thời ngũ quán' (Năm điều quán xét khi ăn), lời lẽ sâu sắc thấm thía, có thể gọi là người biết hổ thẹn. Tôi từng vào một ngôi chùa, thấy vị sư giữ giới, mỗi bữa ăn trước hết ăn nhạt ba miếng. Thứ nhất, để biết vị thật của cơm: người ta ăn phần nhiều trộn lẫn đủ năm vị, chưa ai biết vị thật; nếu ăn nhạt thì vốn tự nó đã ngọt ngon, chẳng cần mượn vị bên ngoài. Thứ hai, nghĩ cơm áo từ đâu mà có. Thứ ba, nghĩ đến nỗi vất vả của nhà nông. Những điều này trong 'Ngũ quán' đã nói đủ ý. Mỗi bữa lấy đó làm phép thì rất giản dị. Vả lại ăn trước ba miếng cơm trắng là đã quá nửa bữa, phần ăn sau dù không có canh rau cũng có thể xong bữa — đó là cách sống khi nghèo."
Vương Phùng Nguyên (tức Vương Lệnh, nhà thơ đời Tống) trong bài "Tư quy phú" (Bài phú nhớ về quê) viết: "Cha ta tám mươi, tóc mẹ cũng bạc, mà ta còn làm quan, xa xôi cách trở. Con quạ kêu oa oa buổi sớm, con nó còn biết mớm mồi trả lại cho mẹ; ta há lại không bằng, nỗi uất ức biết tỏ cùng ai? Khí trời mùa thu lạnh lẽo, khiến lòng người xúc động; ngày ngày dấy nỗi sầu nhớ, nghiêng mắt nhìn bờ sông.
Nhớ thuở còn bé, gặp tiết trời lạnh này, trăm thứ quả vừa chín, lần lượt dâng lên những thứ quý. Lúc ấy có củ ấu tím eo dài, hạt súng đỏ tròn mẩy, hồng tim bò cuống xanh, hạt dẻ một nhân vỏ vàng; khoai môn xanh liền luống, quả thị đen (?) năm cánh; bạch quả (cây lá như chân vịt) hạt nhỏ mang sắc, mộc qua chạm đỏ mà thành quả; lê da xanh như sữa, quýt hình bầu màu đỏ; nhộng ong ướp muối, quả minh tra (một loại quả giống mộc qua) ngâm mật. Món ăn thì có chim giao tinh (một loài chim nước), ngỗng trời, vịt đầm, chim cút kêu; cua béo sông trong, cá tươi nước lạnh; phủ gừng tím, trộn củ niễng. Chén rượu thả thù du và hoa cúc, mâm cỗ dâng rau cải và hẹ.
Ngồi giữa thông trúc nơi khe núi, quét lá ngô đồng, lá liễu trước cửa. Tôi tớ không ồn ào, sách vở kề bên. Có khi lặng lẽ suốt ngày, có khi tươi cười tiếp bạn. Đó thật là niềm vui của cha mẹ ta, yên ở làng xóm đã lâu. Lòng ta khắc khoải, muốn trả lại ấn tín dây đeo mà từ quan; vốn không phải bắt chước lòng hẹp hòi của Uyên Minh (tức Đào Tiềm, nhà thơ đời Tấn bỏ quan về quê) thẹn khom lưng vì năm đấu gạo."
Loại trà và nước suối
Bàn về các loại trà
Trà sản xuất trong thiên hạ thật nhiều! Như Kiếm Nam có trà Mông Đỉnh, Thạch Hoa; Hồ Châu có Cố Chử, Tử Duẩn; Hiệp Châu có Bích Giản, Minh Nguyệt; Cung Châu có Hỏa Tỉnh, Tư An; Cừ Giang có trà Bạc Phiến; Ba Đông có Chân Hương; Phúc Châu có Bách Nham; Hồng Châu có Bạch Lộ; Thường Châu có Dương Tiện; Vụ Châu có Cử Nham; núi Nha Sơn có Dương Pha; Long An có Kỵ Hỏa; Kiềm Dương có Đô Nhu, Cao Chu; Lô Châu có Nạp Khê, Mai Lĩnh. Mấy loại ấy đều nổi danh. Xếp hạng thì Thạch Hoa cao nhất, Tử Duẩn thứ nhì, kế nữa là các loại Bích Giản, Minh Nguyệt. Tiếc là đều không thể mua về được.
Như trà núi Hổ Khâu gần đây cũng đáng gọi là lạ, tiếc là không có nhiều. Như trà Thiên Trì, hái búp non trước tiết Cốc vũ (một trong hai mươi bốn tiết khí, khoảng ngày 20 tháng 4 dương lịch), sao đúng cách thì xanh biếc thơm ngát, ngửi thôi cũng đã hết khát. Như trà Giới thật thì giá rất đắt, gấp đôi Thiên Trì, tiếc là khó kiếm, phải tự mình sai người hái mới tốt. Lại như trà Lục An ở Chiết Giang, phẩm trà cũng tinh, chỉ là người ta không khéo sao nên không dậy được hương mà màu lại đắng (?), chứ bản tính trà thật là tốt.
Như trà Long Hoằng ở Hàng Châu (tức Long Tỉnh), trà thật thì Thiên Trì không bì kịp. Trong núi chỉ có một hai nhà làm, cách sao rất tinh. Gần đây có sư trong núi sấy trà cũng hay, nhưng phải là trà mọc ở Long Tỉnh mới tốt. Mà núi Long Tỉnh chẳng qua mười mấy mẫu, ngoài chỗ ấy có trà thì dường như đều không bằng; trà vùng lân cận giả làm thì còn tạm được. Còn trà Bắc Sơn, Tây Khê đều mạo xưng là Long Tỉnh, đến người Hàng Châu biết vị trà Long Tỉnh cũng ít, vì trà giả lẫn thật quá nhiều. Ý chừng trời mở ra dòng suối ngon ở Long Tỉnh, thần núi bèn đặc biệt sinh ra trà ngon cho xứng với nó.
Không lấy được các loại trà ở xa thì nên coi Thiên Trì, Long Tỉnh là nhất. Ngoài ra, trà Thiên Trúc, Linh Ẩn đứng sau Long Tỉnh. Trà Lâm An, Ư Tiềm mọc ở núi Thiên Mục thì ngang với trà Thư Châu, cũng là hạng thứ. Trà từ Chiết Giang trở lên phía bắc đều khá hơn; chỉ có từ Mân, Quảng (Phúc Kiến, Quảng Đông) trở xuống phía nam thì không chỉ nước không thể uống bừa mà trà cũng nên dè dặt. Xưa Hồng Tiệm (tức Lục Vũ, tác giả "Trà kinh") chưa rõ các thứ trà Lĩnh Nam mà lại nói trà Lĩnh Nam vị rất ngon; nào biết đất Lĩnh Nam nhiều khí chướng lệ (khí độc ẩm thấp ở rừng núi phương nam, gây sốt rét và dịch bệnh), thấm vào cây cỏ, người phương bắc uống vào phần nhiều sinh bệnh, cho nên phải cẩn thận. Cốt là lúc hái phải đợi mặt trời mọc, núi tạnh ráo, sương mù và khí độc tan sạch, rồi mới hái thì được.
Trà bánh, trà miếng đều phải qua cối xay nghiền, mất nhiều vị thật. Trà phơi nắng rất tốt, xanh biếc thơm sạch, hơn trà sao lửa nhiều.
Hái trà
Trà Đoàn hoàng có danh hiệu "nhất kỳ nhất thương" (một cờ một giáo), tức là một lá một búp. Phàm hái sớm thì gọi là trà, hái muộn thì gọi là suyễn (trà lá già hái muộn). Hái vào trước sau tiết Cốc vũ là tốt, búp to hay nhỏ đều dùng được. Chỉ cốt lúc hái trời quang tạnh, sao sấy vừa phải, cất chứa đúng cách.
Cất trà
Trà hợp với lá nhược (lá của một loài tre lá to, thường dùng để gói) mà sợ hương liệu, thuốc men; ưa ấm khô mà kỵ lạnh ẩm. Cho nên nhà cất trà lấy lá nhược gói kín, bỏ vào lồng sấy, hai ba ngày sấy một lần. Lửa dùng phải ấm như thân nhiệt người, ấm thì trừ được hơi ẩm; nếu lửa nhiều thì trà cháy, không uống được nữa.
Lại có cách: dùng vò cỡ vừa đựng trà, mười cân một vò (cân: đơn vị khối lượng xưa, khoảng 600 gam). Hằng năm đốt tro rơm đổ vào thùng lớn, đặt vò trà ngồi giữa thùng, lấy tro lấp đầy bốn phía, trên miệng vò phủ tro nện chặt. Mỗi lần dùng thì gạt tro mở vò, lấy trà ít thôi, rồi lại phủ tro như cũ, sẽ không bao giờ bị hấp hơi hư hỏng. Năm sau thay tro mới mà làm.
Lại có cách: treo giá trong căn lầu trống, đặt vò trà úp miệng xuống thì không bị hấp hơi; vì hơi ẩm vốn từ trên trời xuống, nên đặt úp là hợp.
Hai loại trà búp kể trên, ngoài việc pha bằng nước suối trong, thì hoa thơm và các thứ quả đều không được cho vào. Có người thích ướp trà với hoa, thì nên dùng trà mịn hạng thường mà ướp, may ra vị trà không giảm, hương hoa đầy miệng, nhưng rốt cuộc vẫn không thoát được cái tục. Như trà cam, trà sen: lúc mặt trời chưa mọc, vạch bông sen đang hé ra, bỏ vào một nhúm trà mịn, nhét đầy trong nhụy, lấy sợi vỏ gai buộc nhẹ, để qua đêm. Sáng hôm sau hái hoa, dốc lá trà ra, dùng giấy Kiến Dương gói trà lại mà sấy khô. Lại làm như trước, đem lá trà bỏ vào nhụy bông khác; làm như thế vài lần, rồi lấy sấy khô cất dùng, thơm ngon không tả xiết.
Hoa mộc tê (hoa quế), hoa nhài, hoa hồng, tường vi, lan huệ, hoa quýt, hoa dành dành, hoa mộc hương, hoa mai đều có thể ướp trà. Khi các hoa nở, hái những nụ nửa hé nửa nở mà hương còn trọn vẹn, lường lá trà nhiều hay ít mà hái hoa trộn vào. Hoa nhiều thì quá thơm mà mất phong vị trà; hoa ít thì không thơm mà chưa trọn vẻ ngon; ba phần lá trà một phần hoa mới vừa. Như hoa mộc tê, phải bỏ cành cuống, bụi bẩn, sâu kiến, dùng hũ sứ, một lớp hoa một lớp trà, xếp xen cho đầy, lấy giấy và lá nhược buộc chặt, cho vào nồi nấu cách thủy, lấy ra để nguội, dùng giấy gói kín, đặt trên lửa sấy khô mà cất dùng. Các loại hoa khác cũng theo cách này.
Bốn điều cốt yếu khi nấu trà
Một, chọn nước
Phàm nước suối không ngọt thì làm hỏng vị trà, nên người xưa coi việc chọn nước là cốt yếu nhất. Nước núi hạng trên, nước sông hạng kế, nước giếng hạng dưới. Nước núi thì loại chảy chậm rỉ ra từ nhũ tuyền (mạch nước rỉ qua thạch nhũ trong hang đá) là hạng trên; nước thác đổ, nước chảy xiết thì đừng uống, uống lâu khiến người mắc bệnh ở cổ. Nước sông thì lấy chỗ xa nơi người ở. Nước giếng thì lấy giếng được múc nhiều; còn nước vàng như gạch cua, đục, mặn, đắng thì đều đừng dùng. Như nước giữa hồ ở Hàng Châu, Đệ nhất tuyền ở núi Ngô Sơn, giếng Quách Phác, suối Hổ Bào, Long Tỉnh, giếng Cát Tiên Ông đều tốt.
Hai, rửa trà
Phàm pha trà, trước hết lấy nước nóng rửa lá trà, trừ bụi bẩn và hơi lạnh, pha lên thì ngon.
Ba, canh nước sôi
Phàm trà phải hơ bằng lửa nhỏ, đun bằng hoạt hỏa. Hoạt hỏa là lửa than còn có ngọn. Phải để nước không sôi bừa, may ra mới nuôi được trà. Lúc đầu bọt như mắt cá rải rác, có tiếng khe khẽ; giữa chừng bốn bên sôi trào như suối, bọt nối nhau như chuỗi hạt; cuối cùng sóng cuộn trào dâng, hơi nước tan hết, gọi là lão thang (nước sôi già). Phép ba lần sôi ấy, không có hoạt hỏa thì không thành. Kỵ nhất là đun trà bằng củi lá có khói hun; nếu thế thì đúng là thứ "nước ngũ tặc lục ma" (nước của năm giặc sáu ma, tức nước hỏng) mà sách "Thanh dị lục" nói tới.
Phàm trà ít nước nhiều thì "vân cước" (vệt bọt trên mặt trà như chân mây) tan đi; nước ít trà nhiều thì mặt bọt như sữa tụ lại.
Bốn, chọn đồ dùng
Phàm ấm phải nhỏ thì dễ canh nước sôi, lại vừa với việc điểm trà (cách pha trà thời xưa: rót nước sôi vào bột trà trong chén rồi khuấy) và rót nước. Nếu ấm lớn, uống mà để lâu, vị quá đi thì không ngon. Siêu trà, ấm trà thì loại bằng sứ và bằng đất nung là hạng trên, bằng đồng, bằng thiếc là hạng kế. Dùng ấm sứ để rót trà, siêu đất để nấu nước là hạng trên. Sách "Thanh dị lục" nói: "Nước phú quý thì nên dùng siêu bạc nấu nước, rất tốt; siêu đồng nấu nước, ấm thiếc rót trà là hạng kế."
Chén trà chỉ có chén lò Tuyên (đồ sứ lò quan đời Tuyên Đức nhà Minh) là nhất, chất dày, trắng bóng, kiểu dáng cổ nhã; có loại bát trắng in hoa lò Tuyên, kiểu dáng vừa phải mà sáng trong như ngọc. Kế đến là chén nhỏ lò Gia (đồ sứ đời Gia Tĩnh nhà Minh) có chữ "trà" ở trong lòng là đẹp. Muốn thử màu trà vàng hay trắng, há để hoa văn xanh làm rối mắt? Rót rượu cũng vậy. Chỉ có đồ dùng màu trắng tinh là hạng thượng thừa, ngoài ra đều không lấy.
Ba điều cốt yếu khi thưởng trà
Một, rửa đồ
Ấm trà, chén trà, thìa trà mà sinh gỉ (?) thì rất hại vị trà, phải rửa sạch từ trước thì mới ngon.
Hai, hơ chén
Phàm điểm trà, trước hết phải hơ chén cho nóng thì mặt trà tụ bọt như sữa; chén lạnh thì màu trà không nổi lên.
Ba, chọn quả
Trà có hương thật, có vị ngon, có màu chính. Lúc pha, không nên lẫn quả quý, cỏ thơm vào. Những thứ cướp mất hương trà là hạt thông, cam, chanh, tâm sen, mộc qua, hoa mai, hoa nhài, tường vi, hoa quế. Những thứ cướp mất vị trà là sữa bò, ổi (?), vải, long nhãn, sơn trà (tì bà). Những thứ cướp mất màu trà là hồng khô, táo dẻo, đào sấy (?), dâu rượu, cam quýt. Phàm uống trà ngon, bỏ quả đi mới thấy trong trẻo tuyệt vời, lẫn vào thì không phân biệt được gì nữa. Nếu muốn dùng thì những thứ như hồ đào, hạt phỉ, hạt dưa, hạnh nhân, nhân trám, hạt dẻ, hạt súng, bạch quả thì có thể dùng được.
Công hiệu của trà
Người uống trà thật thì hết khát, tiêu cơm, trừ đờm, bớt ngủ, lợi đường tiểu, sáng mắt, thêm sức suy nghĩ (xuất từ sách "Bản thảo thập di"), trừ bứt rứt, giải ngấy. Người ta vốn không thể một ngày không có trà, nhưng cũng có người kiêng mà không uống. Mỗi khi ăn xong, liền lấy trà đặc súc miệng, bứt rứt ngấy ngán đã hết mà tỳ vị lại không tổn hại. Phàm thịt mắc trong kẽ răng, được trà súc rửa thì đều co rút lại, tự rơi ra lúc nào không biết, chẳng phải xỉa khều. Mà răng vốn hợp với vị đắng, nhờ thế dần dần chắc khít, sâu răng tự hết. Nhưng thường chỉ dùng trà hạng vừa. (Xuất từ văn của Tô Thức.)
Mười sáu món đồ trà
Những đồ này được cất trong Khí cục (hòm đựng đồ trà) để phục vụ Khổ Tiết quân (tên gọi đẹp của cái lò nấu trà), nên đặt tên cho từng thứ để quản lý, ý là muốn quy về một mối, vì chúng vốn có lòng trinh bạch, tiết tháo thanh nhã, tự giữ gìn được.
Thương Tượng (đỉnh đá kiểu cổ, dùng để nấu trà). Quy Khiết (chổi tre, dùng để rửa ấm).
Phân Doanh (cái muôi, dùng để đong lượng nước). Đệ Hỏa (cái gắp lửa hình đấu bằng đồng, dùng để chuyển lửa).
Giáng Hồng (đũa gắp lửa bằng đồng, dùng để vun lửa). Chấp Quyền (cân chuẩn để cân trà; cứ một muôi nước hai cân thì dùng một lạng trà).
Đoàn Phong (quạt tre trơn, dùng để quạt lửa). Lộc Trần (cái rổ rửa trà, dùng để rửa trà).
Tĩnh Phí (giá tre, tức cái "chi phúc" — giá đỡ nồi — trong "Trà kinh"). Chú Xuân (ấm sứ hoặc sành, dùng để rót trà).
Vận Phong (dao gọt quả, dùng để cắt quả). Cam Độn (cái thớt gỗ).
Xuyết Hương (chén sứ hoặc sành, dùng để nhấp trà). Liêu Vân (thìa tre, dùng để lấy quả).
Nạp Kính (túi tre, dùng để đặt chén). Thụ Ô (khăn lau, dùng để lau sạch chén).
Bảy món đồ dùng để chứa đựng chung các đồ trà
Khổ Tiết quân (lò nấu trà, dùng để đun trà; lại có túi "Hành giả" (?) để cất giữ). Kiến Thành (lấy lá nhược làm lồng, gói kín trà đặt trên gác cao).
Vân Đồn (bình sứ, dùng để múc nước suối đem nấu). Ô Phủ (giỏ tre, dùng để đựng than, làm vật liệu nấu trà).
Thủy Tào (chum sứ, vò sành, dùng để chứa nước suối, cấp cho đỉnh lửa). Khí Cục (hòm vuông đan bằng tre, dùng để cất đồ trà).
Ngoài ra có Phẩm Ti (hộp xách tròn đan bằng tre, dùng để đựng các loại lá trà, chờ đem pha thưởng).
Bàn về nước suối
Điền Tử Nghệ (tức Điền Nghệ Hành, người đời Minh, tác giả sách "Chử tuyền tiểu phẩm") nói: "Dưới núi có suối chảy ra là quẻ Mông, tức là non trẻ (Mông: một quẻ trong Kinh Dịch, tượng là dưới núi có suối, mang nghĩa còn non nớt, mới bắt đầu). Vật non thì giữ trọn tính trời, nước non (mới ra khỏi nguồn) thì giữ trọn vị." Cho nên Hồng Tiệm nói nước núi là hạng trên. Câu ông nói "suối nhũ, ao đá chảy chậm" chính là chỉ cái non trẻ ấy; còn câu "thác đổ, nước xiết" thì không phải là non trẻ nữa, nên răn người đừng uống.
Nước cuồn cuộn chảy không ngừng đều có thần làm chủ; cho nên nói thần trời là đấng dẫn ra muôn vật, mà trong "Hán thư", núi non là một trong ba vị thần (?).
Nước có nguồn thì ắt nặng, mà nước suối ngon thì càng nặng. Ông ẩn sĩ họ Từ ở Dư Hàng từng nói với tôi rằng đem nước suối núi Phượng Hoàng so với suối Bách Hoa ở gò A Mỗ thì đã nhẹ hơn chút ít (?), đủ thấy nguồn suối tiên hơn hẳn.
Núi dày thì suối dày, núi lạ thì suối lạ, núi trong thì suối trong, núi u tịch thì suối u tịch, đều là hạng ngon. Không dày thì mỏng, không lạ thì tầm thường, không trong thì đục, không u tịch thì ồn ào, ắt không có suối ngon.
Núi không dừng chỗ nào thì nước ắt không đọng chỗ ấy. Nếu nước đọng thì đã là không có nguồn, gặp hạn ắt dễ cạn.
Thạch lưu (nước chảy ra từ đá)
Đá là xương của núi; lưu là nước chảy. Núi tỏa khí để sinh ra muôn vật, khí tỏa ra thì mạch nước dài, cho nên nói nước núi là hạng trên. Sách "Bác vật chí" (sách của Trương Hoa đời Tấn) nói: "Đá là cái gốc, cái vỏ của kim loại; tinh chất của đá chảy ra mà sinh ra nước." Lại nói: "Suối núi là thứ dẫn khí đất lên."
Suối không chảy ra từ đá thì ắt không ngon. Cho nên "Sở từ" nói: "Uống suối đá chừ, nương bóng tùng bách." Hoàng Phủ Tằng trong bài thơ "Tiễn Lục Vũ" viết: "Hẹn hò lặng lẽ, chùa núi xa xôi; bữa cơm nơi đồng nội, suối đá trong veo." Mai Nghiêu Thần trong bài thơ "Trà đỉnh Bích Tiêu" viết: "Chỗ nấu trà, suối đá ngon." Lại viết: "Suối lạnh bên đá nhỏ giữ được vị trà sớm." Thật đáng gọi là người biết thưởng thức.
Suối thường có mạch ngầm chảy trong cát đất, múc không cạn thì uống được. Nếu không thì đó chỉ là nước mưa thấm đọng, dù trong cũng đừng uống.
Nước chảy xa thì vị nhạt, phải có vực sâu đọng chứa để vị trở lại thì mới uống được.
Suối không chảy thì uống vào có hại. Sách "Bác vật chí" nói: "Dân ở vùng núi nhiều người mắc bệnh bướu cổ." Là do uống nước suối không chảy.
Suối vọt lên gọi là "phần". Những suối khắp nơi gọi là suối Trân Châu đều là do khí thịnh mà mạch nước vọt lên, nhất thiết không được uống. Lấy để ủ rượu thì có khi được rượu mạnh.
Suối từ trên cao đổ xuống gọi là "ốc", nước đổ ào ạt gọi là "bộc" (thác), đều không uống được. Thế mà rèm nước ở Lư Sơn, thác Thiên Thai ở Hồng Châu đều được xếp vào phẩm nước, trái với "Trà kinh" của họ Lục. Cho nên Trương Khúc Giang (tức Trương Cửu Linh, tể tướng, nhà thơ đời Đường) trong bài thơ "Thác Lư Sơn" viết: "Ta nghe nước Mông vốn ở dưới núi, nay lại đổ ra trên đỉnh rừng núi. Tính vật có điều kỳ dị dữ dội, sao đất mẹ lại uốn ngược quá vậy? Lặng lẽ bỏ đó mà đi, lẽ biến hóa ai hiểu thấu?" Thế thì người hiểu biết vốn không uống nước thác. Nhưng thác nước thật là rèm ngọc màn gấm của người ở núi, để làm vui tai mắt thì ai bảo là không nên?
Trong và lạnh
Thanh (trong) là sáng, là lặng, là dáng nước lắng trong. Hàn (lạnh) là buốt, là giá, là dáng nước bị che phủ (?). Suối không khó ở chỗ trong, mà khó ở chỗ lạnh. Những suối trong là nhờ ghềnh dốc chảy xiết, lạnh là nhờ hang sâu khí âm tích tụ, thì cũng không phải hạng ngon.
Đá ít đất nhiều, cát nhờn bùn đọng thì ắt không trong lạnh.
Lời giải tượng quẻ Mông nói "quả hành" (làm việc quả quyết, ý là nước chảy mạnh dứt khoát), lời giải tượng quẻ Tỉnh nói "hàn tuyền" (suối lạnh). Không quả quyết thì khí ứ đọng mà ánh nước không trong; không lạnh thì tính khô nóng mà vị ắt chát.
Băng là nước đã đông cứng, là nơi khí âm ở hang cùng núi thẳm tụ lại, không thoát ra được thì kết lại thành khí âm ẩn kín. Trên mặt đất, thứ tinh anh sáng sủa chỉ có nước, mà băng thì vừa tinh vừa lạnh, đó vốn là cực điểm của trong và lạnh. Thơ Tạ Khang Lạc (tức Tạ Linh Vận, nhà thơ đời Lưu Tống) có câu: "Đục băng nấu bữa sáng." Sách "Thập di ký" (sách của Vương Gia đời Tấn) nói: "Nước băng ở núi Bồng Lai, ai uống được sống nghìn tuổi."
Dưới có lưu huỳnh thì phát thành suối nước nóng, nơi nào cũng có. Lại có suối cùng chảy ra từ một hang mà nửa nóng nửa lạnh, cũng nơi nào cũng có; đều không phải thứ để uống. Chỉ có suối nóng Chu Sa ở Hoàng Sơn đất Tân An là uống được. Sách "Đồ kinh" nói: Hoàng Sơn xưa gọi là Y Sơn, dưới ngọn phía đông có suối nóng Chu Sa, có thể dùng pha trà, mùa xuân nước hơi đỏ, đây là đan dịch (nước thuốc tiên, như thứ luyện từ chu sa) tự nhiên. Sách "Thập di ký" nói: "Nước sôi ở núi Bồng Lai, ai uống được sống nghìn tuổi." Đây lại là thức uống của tiên.
Chỗ có vàng thì nước ắt trong; chỗ có ngọc trai sáng thì nước ắt đẹp; chỗ có cá diếc con thì nước ắt tanh thối; chỗ có giao long thì nước ắt sâu thẳm đen ngòm. Tốt xấu không thể không phân biệt.
Ngọt và thơm
Cam là ngọt ngon; hương là thơm. Sách "Thượng thư" nói: "Cày cấy gặt hái làm nên vị ngọt." Lúa nếp ngọt thì thơm; lúa nếp chính vì ngọt thơm nên nuôi được người, nước suối chính vì ngọt thơm nên cũng nuôi được người. Nhưng ngọt thì dễ mà thơm thì khó; chưa có thứ nào thơm mà không ngọt.
Nước vị ngon gọi là cam tuyền (suối ngọt), hơi thơm gọi là hương tuyền (suối thơm), nơi nơi thỉnh thoảng có. Trên suối mà có cây xấu thì lá rụng thấm xuống, rễ ngấm vào, đều làm hại vị ngọt thơm; nặng thì có thể sinh ra nước độc, càng nên chặt bỏ.
Điềm thủy (nước ngọt) là gọi theo vị ngọt. Sách "Thập di ký" nói: "Phía bắc núi Viên Kiệu có dòng nước ngọt chảy quanh, vị ngọt như mật." Sách "Thập châu ký" nói: "Khe huyền ở Nguyên Châu, nước như nước mật, uống vào thì sống lâu ngang trời đất." Lại nói: "Nước ở Sinh Châu vị như mạch nha, như sữa đặc."
Trong nước có đan (thuốc tiên luyện từ chu sa) thì không chỉ vị khác thường mà còn kéo dài tuổi thọ, trừ bệnh tật; phải ở những núi lớn sông lớn nổi tiếng, nơi các tiên ông tu luyện mới có. Cát Huyền (đạo sĩ đời Tam Quốc) lúc trẻ làm huyện lệnh Lâm Nguyên, nhà họ Liêu ở huyện ấy đời đời sống lâu; ông ngờ là do nước giếng nhà họ đỏ khác thường, bèn thử đào quanh hai bên giếng, được mấy chục hộc (đơn vị dung tích lớn thời xưa) chu sa do người xưa chôn. Giếng họ Cát ở Tây Hồ là chỗ Trĩ Xuyên (tức Cát Hồng, đạo sĩ đời Tấn) luyện đan. Sau vườn nhà họ Mã có lần vét giếng, được một chiếc vò đá, trong có mấy viên đan to như hạt súng, ăn thấy không có vị, bèn vứt đi. Có ông chài họ Thi nhặt một viên ăn, sống thọ một trăm lẻ sáu tuổi. Thứ nước có đan này càng khó có được. Phàm đồ không sạch thì nhất thiết không được dùng để múc nước.
Nấu trà đúng cách mà người uống không xứng, thì cũng như múc nước suối nhũ đem tưới cỏ dại, tội không gì lớn bằng. Người uống mà hớp một hơi cạn sạch, không kịp phân biệt vị, thì không gì tục hơn.
Linh thủy (nước thiêng)
Linh là thần diệu. "Trời số một sinh ra nước" (theo thuyết Hà đồ: số một thuộc trời sinh ra hành Thủy) mà tinh khiết sáng trong không vẩn đục, cho nên nước trời tự rơi xuống thật là linh thủy. Thứ mà người xưa gọi là "nước thượng trì" (nước chưa chạm đất, như sương đọng trên lá cây) chẳng phải là đây sao? Tóm lại đều là thức uống của tiên. (Dùng chum lớn chứa nước mưa mùa mơ chín (mưa dầm đầu hè) hoặc nước tuyết, dưới đáy bỏ mười mấy viên đá cuội to như trứng ngỗng, để cả năm không hỏng. Lấy than gỗ dẻ dài chừng ba bốn tấc nung đỏ, nhúng vào nước thì không sinh bọ gậy.) Linh là do dương khí thịnh mà tản ra. Thứ màu đậm là cam lộ (sương ngọt), đọng lại như mỡ, ngon như mạch nha, còn gọi là cao lộ, cũng gọi là thiên tửu (rượu trời).
Tuyết là cái lạnh tích tụ của trời đất. Sách "Phạm Thắng Chi thư" (sách nông học đời Hán) cho tuyết là tinh của ngũ cốc. Sách "Thập di ký" nói: "Mục vương đi về phía đông đến hang Đại Hí (?), Tây Vương Mẫu đến dâng tuyết ngọt ở Khiêm Châu", đó là linh tuyết. Đào Cốc (người đời Tống) lấy nước tuyết pha trà bánh; Đinh Vị trong bài "Thơ nấu trà" viết: "Quý tiếc cất trà vào tráp đựng sách, quyết giữ lại chờ ngày có tuyết." Lý Hư Kỷ trong bài thơ "Dâng trà Kiến lên học sĩ" viết: "Thử đem tuyết vườn Lương, nấu dậy màu xuân khe Kiến (trà Kiến Khê)." Thế là tuyết càng hợp để pha trà. Vậy mà Xử sĩ (tức Lục Vũ) lại xếp nó vào hạng chót, là sao? Ý chừng vì cho rằng vị nó khô chăng? Nếu bảo là vì quá lạnh thì không phải vậy.
Mưa là sự hòa hợp của âm dương, là ơn ban của trời đất; nước từ mây rơi xuống, giúp thời tiết sinh nuôi muôn vật. Gió hòa mưa thuận, mây sáng mưa lành, cùng thứ mà "Thập di ký" gọi là "mây thơm thấm khắp thì thành mưa thơm", đều là linh vũ (mưa thiêng), vốn uống được. Còn như mưa do rồng đi qua, mưa dữ dội và dầm dề, mưa lúc hạn mà lạnh buốt, mưa tanh mà đen, cùng nước nhỏ giọt từ mái hiên, đều không uống được. Đất gần nơi thủy triều lên xuống ắt không có suối ngon, vì đất mặn thấm vào. Thủy triều trong thiên hạ chỉ ở Vũ Lâm (tức Hàng Châu) là mạnh nhất, cho nên ở đó không có suối ngon. Trong núi quanh Tây Hồ thì có.
Dương Tử vốn là sông, nhưng khúc Nam Linh của nó thì nước kẹp giữa đá, đọng thành vực, nên đặc biệt được xếp vào hạng nhất. Tôi từng thử, quả thật không khác gì nước núi (?). Còn sông Ngô Tùng là thứ nước hạng chót, mà cũng được xếp vào phẩm, thật không thể hiểu nổi.
Nước giếng
Tỉnh (giếng) nghĩa là trong, là thứ nước suối trong sạch; nghĩa là thông, là thứ mọi người cùng dùng chung; nghĩa là phép, là tiết độ, đặt phép tắc cho người ở, khiến người ta điều độ trong ăn uống, không bao giờ cạn kiệt. Cái trong của nó sinh ra từ chỗ tối tăm, cái thông của nó lẫn vào chỗ vẩn đục, cái phép tắc tiết độ của nó là do bất đắc dĩ (?). Mạch nước ngầm tối mà vị ứ đọng, cho nên Hồng Tiệm nói: "Nước giếng là hạng dưới." Ông nói "giếng thì lấy giếng được múc nhiều", là vì múc nhiều thì khí thông mà nước chảy sống, nhưng rốt cuộc không phải hạng ngon. Muốn nuôi nước thì lấy sỏi trắng bỏ vào chum, không những nuôi được vị mà còn làm nước lắng trong không đục.
Cao tử nói: Nước giếng ngon thì thiên hạ đều biết suối Trung Linh, nhưng có một suối ở núi Tiêu Sơn tôi từng nếm bốn lần, thấy không kém Trung Linh. Nước Huệ Sơn vị nhạt mà trong, đúng là hạng trên. Nước Hàng Châu quê tôi, suối núi thì Hổ Bào là nhất, hai suối Lão Long Tỉnh và chùa Chân Châu cũng ngọt. Nước giếng Cát Tiên Ông ở Bắc Sơn uống thấy vị đậm. Nước trong thành thì người ta xưng Đệ nhất tuyền ở Ngô Sơn đứng đầu, nhưng tôi xếp nó không bằng nước hai giếng Thi Công và Quách Bà, trong mát, pha trà được. Như nước ở phía nam hồ, gần hai cây cầu, sáng sớm lấy về pha trà thì rất tuyệt, không cần tìm đâu khác.
Loại thang (nước uống pha chế, thường pha với nước sôi) [ba mươi hai món]
Nước mơ xanh giòn
Dùng mơ xanh biếc ba cân mười hai lạng (lạng: một phần mười sáu cân), bột cam thảo sống (rễ cây cam thảo, vị ngọt, dùng làm thuốc) bốn lạng, muối rang một cân, gừng tươi một cân bốn lạng, hoa tiêu xanh (một loại tiêu thơm, tê lưỡi) ba lạng, hoa tiêu đỏ khô nửa lạng. Đem mơ bỏ hạt, bẻ làm hai mảnh. Đại để nước mơ xanh nhà nào cũng có phương, phân lượng cũng na ná nhau. Lúc mới làm thì hương vị cũng như nhau, nhưng cất được một tháng thì nhũn chín như nước mơ vàng.
Ấy là có lý do: một là mơ xanh phải hái trước tiết Tiểu mãn (tiết khí khoảng ngày 21 tháng 5 dương lịch), đập vỡ hạch, bỏ nhân, không được chạm tay, dùng thìa gỗ khô gạt ra, khi đảo trộn cũng thế; đập vỡ xong trải lên sàng cho ráo nước chút ít. Hai là dùng cam thảo sống. Ba là muối rang, phải đợi nguội. Bốn là dùng gừng tươi, không ngâm nước, giã nát. Năm là hoa tiêu xanh, hái xong đem hong cho khô ngay. Các thứ trên cùng đảo trộn một lượt, vẫn dùng thìa gỗ xúc vào bình mới, mỗi bình chỉ chứa đủ liệu cho mười mấy chén nước, rồi để dành ít muối rắc lên mặt, dùng hai lớp giấy dầu buộc chặt miệng bình. Như thế mới giữ được chữ "giòn". Mơ và gừng có khi chạm tay chút ít mà thái sợi cũng được.
Nước mơ vàng
Mơ vàng to mẫm hấp chín bỏ hạt, lấy một cân thịt sạch; muối rang ba tiền (tiền: một phần mười lạng), bột gừng khô một tiền rưỡi, tía tô hai lạng, cam thảo và bột đàn hương (gỗ thơm, dùng làm thuốc và hương liệu) tùy ý; trộn đều, cho vào đồ sứ phơi nắng rồi cất giữ, khi dùng thêm đường, pha nước sôi mà uống. Mùa hè hòa với nước (lạnh) càng hay.
Nước Phượng Trì
Ô mai (quả mơ hun khói khô đen, một vị thuốc) bỏ nhân giữ hạch một cân, cam thảo bốn lạng, muối rang một lạng, nấu với nước thành cao (dạng thuốc nấu cô đặc sệt lại).
Một cách khác: ba vị lượng bằng nhau, giã thành bột, trộn đều, nén chặt vào bình. Làm vào tháng chạp hoặc trong tiết tam phục (ba đợt nóng nhất mùa hè), nửa năm sau sấy khô tán bột, pha nước sôi uống. Hoặc nấu với nước thành cao cũng được.
Nước quýt
Quýt một cân, bỏ vỏ và màng trắng bên trong, lấy vỏ thái nhỏ, cùng thịt quýt giã nát; muối rang một lạng, cam thảo một lạng, gừng tươi một lạng giã lấy nước, trộn đều. Quả cam làm cùng cách. Phơi khô, bịt kín. Khi dùng lấy ra pha nước sôi uống, rất hay.
Nước hạnh nhân
Hạnh nhân không kể nhiều ít, luộc lên, bỏ vỏ và đầu nhọn, ngâm nước một đêm. Làm như cách xay bột đậu xanh, treo cho ráo nước, có thể thêm chút nước gừng, pha với tô (váng sữa) và mật mà uống. Lại một cách: hạnh nhân ba lạng, gừng tươi hai lạng, muối rang một lạng, cam thảo tán bột một lạng, cùng giã.
Nước hồi hương
Hồi hương, vỏ hoa tiêu sáu tiền, muối rang hai tiền, vừng chín nửa thăng, bột mì rang một cân, cùng tán thành bột, pha nước sôi sùng sục mà uống.
Nước mơ tía tô
Ô mai một cân rưỡi, muối rang bốn lạng, cam thảo hai lạng, lá tía tô mười lạng, đàn hương nửa lạng, bột mì rang mười hai lạng, trộn đều, pha nước sôi uống.
Nước Thiên Hương (hương trời)
Lúc hoa quế trắng nở rộ, sáng sớm còn đẫm sương, dùng gậy đập cho hoa rụng xuống, lấy chăn vải hứng, nhặt bỏ cuống và đài hoa, để trong đồ sạch, dùng chậu mới giã nát như bùn, ép thật khô, cất đi. Cứ mỗi cân hoa thêm cam thảo một lạng, mơ muối mười quả, giã làm bánh, cho vào hũ sứ bịt kín. Khi dùng pha nước sôi uống.
Nước Ám Hương (hương thầm)
Lúc hoa mai sắp nở, sáng sớm hái những bông nửa nở còn liền cuống, đặt trong bình sứ, cứ mỗi lạng hoa thì rắc một lạng muối rang, không được dùng tay vò làm hỏng. Lấy mấy lớp giấy dày bịt kín, để nơi râm mát. Mùa xuân, mùa hè năm sau mở ra lấy dùng: trước để chút mật vào chén, rồi đặt hai ba bông hoa vào giữa, rót nước sôi ngâm, hoa tự nở ra như hoa tươi, trông rất đáng yêu, dùng thay trà rất thơm. (Có thuyết nói: dùng sáp chấm vào nhụy hoa rồi phơi khô trong râm, cũng chế nước sôi như trên được.)
Nước Tu Vấn
Bài ca vắn của cư sĩ Đông Pha: "Hai tiền gừng tươi (dùng khô). Một thăng táo (dùng khô, bỏ hạt). Hai lạng muối trắng (rang vàng). Một lạng cam thảo (nướng, bỏ vỏ). Đinh hương, mộc hương (hai vị thuốc thơm) mỗi thứ nửa tiền, liệu chừng thêm trần bì (vỏ quýt phơi lâu năm, dùng làm thuốc), cùng giã một chỗ (bỏ phần trắng). Nấu cũng tốt, pha cũng tốt, dung nhan hồng hào trắng trẻo mãi đến già."
Nước sữa hạnh nhân
Hạnh nhân loại bản (?) dùng ba lạng rưỡi, ngâm trong hai thăng nước sôi kỹ, đậy lại, đợi nguội thì thay nước sôi khác. Làm như thế đủ năm lần, rồi từng hạt bấm bỏ vỏ và đầu nhọn, cho vào chậu sành nhỏ nghiền mịn. Kế đó dùng một cân mật ngon cho vào siêu luyện sôi ba dạo, thấy sôi thì nhấc ra, đợi nguội một nửa thì đổ dần hạnh nhân nghiền vào, lại nghiền. Cứ vừa thêm vào vừa nghiền cho hòa đều, dùng nó pha nước sôi mà uống.
Nước Phượng Tủy
Làm nhuận phổi, chữa ho.
Nhân hạt thông, nhân hồ đào (óc chó) ngâm nước nóng bóc vỏ, mỗi thứ một lạng; mật nửa lạng.
Các thứ trên nghiền nát, sau đó cho mật vào trộn đều. Mỗi lần dùng, pha nước sôi uống.
Nước Đề Hồ (đề hồ: tinh chất ngon nhất chắt từ sữa, ở đây dùng làm tên đẹp)
Hết khát, sinh tân dịch (nước bọt và các chất dịch trong cơ thể). Ô mai một cân, đập vỡ, dùng hai bát lớn nước nấu cạn còn một bát, lắng trong, không được chạm đồ sắt. Sa nhân (hạt cây sa nhân, một vị thuốc thơm) hai lạng, tán bột; bột bạch đàn một tiền; xạ hương (hương lấy từ túi xạ của con hươu xạ) một tự (đơn vị rất nhỏ, khoảng một phần tư tiền); mật ba cân. Đem nước ô mai, sa nhân và mật, ba thứ để chung một chỗ, nấu trong đồ sành đá, đến khi ngả màu đỏ là được. Để nguội hẳn, cho bạch đàn, xạ hương vào. Mỗi lần dùng một hai thìa pha nước sôi uống.
Nước Thủy Chi (thủy chi: tên gọi khác của hoa sen)
Làm thông tâm khí (khí của tim), bổ tinh tủy.
Hạt sen khô một cân, để cả vỏ rang thật khô, giã rồi rây thành bột mịn; phấn thảo (loại cam thảo nhiều bột) một lạng, rang sơ.
Các thứ trên tán thành bột mịn, mỗi lần dùng hai tiền, cho chút muối, pha nước sôi uống. Hạt sen giã rây đến khi phần vỏ đen cứng như sắt không giã được nữa thì bỏ đi. Người đời dùng hạt sen bỏ vỏ đen, phần nhiều không biết điều này. Nước này dùng khi ngồi đêm đói quá, khí lực mỏi mệt, không muốn ăn uống, thì uống một chén, rất bổ chỗ hư nhược, giúp khí lực. Xưa tiên nhân Vụ Quang tử uống thứ này mà đắc đạo.
Nước hoa nhài
Đem mật quét vào giữa lòng bát cho đều, không để chảy loang. Mỗi buổi sớm tinh mơ, hái hai ba chục bông nhài, lấy bát mật úp lên hoa để hương hoa xông vào. Đến trưa bỏ hoa đi, pha nước sôi uống rất thơm.
Nước cam thơm
Làm khoan khoái lồng ngực, thông khí, giải rượu.
Cam to hai cân, bỏ hạt, thái lát, dùng cả vỏ; gừng tươi một lạng, thái lát mỏng nửa phân (?) rồi sấy khô; bột đàn hương nửa lạng; bột cam thảo một lạng; muối ba tiền.
Hai thứ đầu cho vào chậu sành sạch nghiền nát như bùn. Kế đó cho bột bạch đàn, bột cam thảo vào, cùng nặn thành bánh nhỏ, sấy khô, nghiền thành bột mịn. Mỗi lần dùng một tiền, pha nước sôi uống.
Nước trám
Hết khát, sinh tân dịch.
Bách dược tiễn (một vị thuốc chế từ ngũ bội tử cho lên men) một lạng, bạch chỉ (rễ một loài cây thơm, dùng làm thuốc) một tiền, đàn hương năm tiền, cam thảo nướng năm tiền.
Các thứ trên giã thành bột mịn, pha nước sôi uống.
Nước đậu khấu
Chữa mọi chứng lãnh khí (khí lạnh tích trong bụng), vùng tim và bụng trướng đầy, lồng ngực bĩ tắc (nghẹn tức, khó chịu), nấc ngược, nôn mửa, tiêu chảy do hư yếu, ăn uống không tiêu, mỏi mệt ít sức, không muốn ăn uống. (Xuất từ "Cục phương", tức sách thuốc "Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương" đời Tống.)
Nhân nhục đậu khấu (hạt của cây nhục đậu khấu, một vị thuốc thơm ấm) một cân, bọc bột mì vùi tro nóng mà nướng; cam thảo rang, bốn lạng; bột mì trắng rang, một cân; muối rang, hai lạng; đinh hương phần cành cuống, chỉ dùng cành, năm tiền,
Các vị trên tán thành bột, mỗi lần dùng hai tiền (tiền: đơn vị cân thời xưa, khoảng 3,7 gam), chế nước sôi vào mà uống. Uống trước bữa ăn thì rất tốt.
Thang Giải trình (thang: nước uống pha chế từ bột thuốc hoặc hương liệu; "giải trình" nghĩa là giải say rượu)
Uống sau khi say rượu.
Bạch phục linh (loại nấm mọc ký sinh ở rễ cây thông, ruột màu trắng, dùng làm thuốc) một tiền rưỡi; nhân bạch đậu khấu (hạt quả đậu khấu trắng, vị cay thơm, giúp tiêu hoá) năm tiền; mộc hương (rễ cây mộc hương, thơm, giúp khí lưu thông) ba tiền; quất hồng (lớp vỏ ngoài màu đỏ của quả quýt) một tiền rưỡi; thanh bì loại "liên hoa" (thanh bì: vỏ quả quýt còn xanh) một phân (phân: một phần mười tiền); trạch tả (củ cây trạch tả, có tác dụng lợi tiểu) một tiền; thần khúc (men thuốc làm từ bột mì trộn thảo dược cho lên men, giúp tiêu hoá) một tiền, sao vàng; súc sa (tức sa nhân, hạt thơm giúp tiêu hoá) ba tiền; cát hoa (hoa sắn dây, chuyên giải rượu) nửa lạng (lạng: bằng mười tiền); trư linh (một loại nấm làm thuốc lợi tiểu) bỏ vỏ đen, một tiền rưỡi; can khương (gừng khô) một tiền; bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị) hai tiền.
Các vị trên tán thật mịn, trộn đều, mỗi lần dùng hai tiền, hoà với nước đun sôi mà uống. Chỉ cần ra chút mồ hôi là bệnh do rượu sẽ khỏi. Không được dùng nhiều.
Thang mộc qua (mộc qua: một loại quả có vị chua, mùi thơm, dùng làm thuốc)
Trừ thấp (thấp: khí ẩm ứ đọng trong cơ thể theo y học cổ truyền), làm hết khát, làm khí trong người thông suốt dễ chịu.
Mộc qua khô gọt sạch vỏ, bốn lạng; bạch đàn (gỗ đàn hương trắng) năm tiền; trầm hương (gỗ thơm kết nhựa của cây dó bầu) ba tiền; hồi hương sao, năm tiền; bạch đậu khấu năm tiền; súc sa năm tiền; phấn thảo (cam thảo loại tốt, ruột trắng nhiều bột) một lạng rưỡi; gừng khô nửa lạng.
Các vị trên tán cực mịn, mỗi lần dùng nửa tiền, thêm muối, chế nước sôi vào mà uống.
Thang Vô trần (nghĩa là "không vướng bụi")
Đường phèn trắng trong như pha lê hai lạng; mai hoa phiến não (băng phiến loại tốt, tinh thể như cánh hoa mai, mùi thơm mát) hai phân.
Đem đường nghiền mịn, rây qua, cho băng phiến vào rồi nghiền lại cho đều. Mỗi lần dùng một tiền, chế nước sôi vào mà uống. Không được dùng nhiều, nhiều thì người ta ngán.
Thang Lục vân (nghĩa là "mây xanh")
Ăn cá thì không được uống thang này.
Bông kinh giới bốn lạng, bạch truật hai lạng, phấn thảo hai lạng.
Các vị trên tán mịn, cho muối vào, chế nước sôi mà dùng.
Thang lá trắc bá
Hái lá trắc bá non, buộc dây treo lơ lửng trong một cái vò lớn, dán giấy kín miệng vò, qua một tháng thì lấy ra dùng. Nếu chưa khô lắm thì lại đậy kín, đến khi khô hẳn, lấy ra tán bột, màu như cỏ non. Không dùng vò mà chỉ để trong phòng kín cũng được, nhưng không xanh tươi bằng để trong vò. Nếu gặp gió thì lá sẽ vàng. Thang này có thể dùng thay trà khi trò chuyện ban đêm, uống vào càng tỉnh ngủ. Uống trà nhiều thì hại người, hao tổn tinh khí, hại tỳ vị (tỳ và vị: hệ tiêu hoá theo y học cổ truyền); còn thang lá trắc bá thì rất có ích. Nhưng vẫn không bằng lá mới hái rửa sạch, chế nước sôi mà uống, như thế càng tốt hơn.
Thang Tam diệu (nghĩa là "ba thứ hay")
Địa hoàng (củ cây địa hoàng, vị thuốc bổ huyết) và quả câu kỷ (quả kỷ tử), mỗi thứ lấy một thăng (thăng: đơn vị dung tích thời xưa, khoảng một lít) nước ép, mật ong nửa thăng, cho vào đồ đựng bằng bạc cùng nấu, đến khi sánh như mạch nha loãng. Mỗi lần dùng một thìa lớn, hoà với nước nóng hay rượu đều được. Làm đầy khí, nuôi huyết, dùng lâu có ích cho người.
Thang vải khô
Đường trắng hai cân; thịt quả ô mai (quả mơ hun khói đen) loại to năm lạng, hấp với nước nóng cho ra hết nước chát; bột quế một ít; gừng tươi thái sợi một ít; cam thảo một ít.
Đem đường cùng thịt ô mai và các thứ giã nát, hoà với nước nóng mà dùng.
Thang Thanh vận (nghĩa là "vẻ thanh nhã")
Bột súc sa ba lạng, bột thạch xương bồ (thân rễ cây xương bồ mọc ở khe đá, mùi thơm) một lạng, bột cam thảo năm tiền, cho chút muối, chế nước sôi mà dùng.
Thang cam
Cam năm mươi quả, bột hoài sơn (củ mài) khô một lạng, bột cam thảo một lạng, thịt bạch mai (quả mơ ướp muối phơi khô, vỏ phủ lớp muối trắng) bốn lạng.
Các thứ trên giã nát, sấy khô, nắn thành bánh nhỏ, pha với nước sôi mà dùng.
Thang hoa quế (hoa mộc tê, rất thơm)
Hoa quế sấy khô tán bột bốn lạng, gừng khô một ít, cam thảo một ít.
Các thứ trên tán bột, trộn đều, cho chừng một ít muối, đựng trong hũ sứ, đừng để hở hơi. Dùng thường xuyên, chế nước sôi mà uống.
Thang Động Đình (Động Đình: tên hồ lớn ở Hồ Nam, vùng nổi tiếng có quýt ngon)
Trần bì (vỏ quýt phơi khô để lâu năm) bỏ lớp cùi (?), bốn lạng; gừng tươi bốn lạng.
Đem gừng cùng vỏ quýt ướp chung một đêm, phơi khô. Cho thêm bột cam thảo sáu tiền, thịt bạch mai ba mươi quả, muối rang năm tiền, trộn đều, chế nước sôi mà dùng.
Thang mộc qua (một phương khác)
Mộc qua mười lạng, bột gừng hai lạng, muối rang hai lạng, bột cam thảo hai lạng, bột tía tô mười lạng.
Năm vị trên trộn đều, chế nước sôi mà dùng. Tay chân mỏi nhức, uống vào rất hay.
Lại một phương: thêm súc sa hai lạng tán bột, bột hoài sơn ba lạng; giúp tiêu thức ăn, làm tan khí ứ trệ, làm mạnh tỳ (tỳ: tạng chủ về tiêu hoá theo y học cổ truyền).
Thang Sâm mạch
Nhân sâm một tiền, mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn, vị thuốc nhuận phổi, sinh tân dịch) sáu phân, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, vị thuốc chua thu liễm) ba phân.
Cho vào hũ nhỏ, sắc thành nước mà uống.
Canh đậu xanh
Đem đậu xanh vo sạch cho vào nồi, thêm nước, đun lửa lớn sôi lên một dạo, lấy nước để nguội, màu xanh biếc, uống vào giải nóng mùa hè. Nếu đun sôi nhiều lần thì màu đục, không uống được nữa.
Loại thục thủy (nước đun sôi ngâm hay xông hương liệu, dùng uống thay trà) — mười hai món
Thục thủy lá lúa
Hái mạ lúa phơi khô; mỗi lần dùng, rót nước sôi vào ấm, đốt lá lúa, còn đang cháy ngọn lửa thì thả vào, đậy thật kín. Chốc lát rót ra uống, rất thơm.
Thục thủy lá quýt
Hái lá phơi khô, ngâm dùng theo cách trên.
Thục thủy lá quế
Hái lá phơi khô, ngâm dùng theo cách trên.
Thục thủy tía tô
Lấy lá, sấy trên lửa cách một lớp giấy, không được lật, đợi dậy mùi thơm thì cất. Mỗi lần dùng, lấy nước sôi tráng ngâm một lần rồi đổ đi, đem tía tô đã tráng cho vào ấm, rót nước sôi vào. Uống vào làm ngực thư thái, thông chỗ ứ trệ.
Thục thủy trầm hương
Dùng một hai miếng trầm hương thượng hạng, đốt trong lò cho bốc khói, úp miệng ấm lên trên lò, không để khói thoát ra xung quanh. Khói hết thì vội rót nước sôi vào ấm, đậy kín. Rót ra mà uống.
Thục thủy đinh hương
Dùng một hai nụ đinh hương, đập vụn, cho vào ấm, rót nước sôi lên. Mùi thơm nồng nàn, chỉ có điều tính hơi nóng.
Thục thủy sa nhân
Dùng ba đến năm hạt sa nhân, cam thảo một hai tiền, nghiền vụn cho vào ấm, rót nước sôi ngâm. Mùi thơm ngon miệng, rất làm tiêu chỗ ứ tắc ở vùng hoành cách (vùng ngực và cơ hoành), trừ khí uất trệ trong ngực.
Thục thủy hương hoa
Hái hoa nhài, hoa hồng, ngắt những nụ mới hé nửa chừng; lấy một bát nước sôi để nguội, ngâm nụ hoa vào, đậy kín bát. Sáng hôm sau lúc dùng thì bỏ hoa ra, trước rót một ấm nước sôi, cho vào một hai chén nhỏ nước ngâm hoa, thì cả ấm nước đều thơm ngát, uống được.
Thục thủy đàn hương
Làm theo cách thục thủy trầm hương.
Thục thủy đậu khấu
Dùng đậu khấu một tiền, cam thảo ba tiền, thạch xương bồ năm phân, thái lát mỏng, cho vào ấm sành sạch, rót nước sôi vào; khi uống nếu thấy vị đậm thì thêm nước nóng vào dùng tiếp.
Nước quế
Quan quế (vỏ quế loại tốt) một lạng, tán bột; mật ong trắng hai bát. Trước lấy hai đấu (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng) nước nấu cạn còn hơn một đấu, cho vào vò sứ, đợi nguội, cho quế và mật vào, khuấy hơn ba trăm lượt. Trước bịt một lớp giấy dầu, ngoài thêm vài lớp giấy bông, bịt kín miệng vò năm đến bảy ngày thì nước uống được. Hoặc lấy nút gỗ bịt kín miệng vò, thả xuống giếng ba đến năm ngày, mát lạnh ngon miệng. Mỗi lần uống một hai chén, trừ nóng, giải bứt rứt, đẩy nhiệt sinh mát, trăm bệnh không phát.
Thang thanh yên (quả thanh yên: một loại quả họ cam chanh, quả to, vỏ dày, rất thơm)
Dùng thanh yên quả to, không kể nhiều ít, lấy hai mươi quả làm chuẩn, bổ ra, lấy dao tre nạo ruột ra, bỏ màng túi và xơ, cất riêng phần ruột. Vỏ thì nạo bỏ lớp cùi trắng, thái thật nhỏ, cho vào vợt chần trong nước sôi một hai lần, ép khô rồi cất, trộn vào phần ruột trên. Thêm muối rang bốn lạng, bột cam thảo một lạng, bột đàn hương ba tiền, bột trầm hương một tiền (không dùng cũng được), bột nhân bạch đậu khấu hai tiền, trộn đều, đựng vào bình bịt kín, có thể cất lâu. Mỗi lần dùng đũa khều một hai thìa, chế nước sôi mà uống. Chữa ngực đầy trướng, bụng chướng hơi, giải rượu, tiêu thức ăn, trừ đờm, làm tan uất kết, hay không tả xiết. Không được uống nhiều, e hại nguyên khí (khí gốc, sinh lực căn bản của cơ thể).
Loại cháo — ba mươi tám món
Cháo khiếm thực (khiếm thực: hạt súng)
Dùng khiếm thực đã bóc vỏ ba hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng); hạt mới thì nghiền thành dạng cao sệt, hạt cũ thì xay bột, trộn với ba hợp gạo tẻ nấu cháo ăn. Bổ tinh khí, mạnh trí lực, làm tai thính mắt sáng.
Cháo hạt sen
Dùng một lạng hạt sen, bỏ vỏ, nấu nhừ giã nhỏ, cho ba hợp gạo nếp vào nấu cháo ăn. Công dụng như trên.
Cháo lá tre
Dùng năm mươi lá tre, thạch cao (một loại khoáng chất dùng làm thuốc, tính mát, hạ nhiệt) hai lạng, ba bát nước sắc còn hai bát. Để lắng trong, bỏ bã, cho ba hợp gạo vào nấu cháo, thêm một hai thìa đường trắng mà ăn. Chữa phong nhiệt ở phía trên hoành cách (chứng nóng do tà khí "phong" và "nhiệt" xâm nhập phần trên cơ thể), đầu mắt đỏ.
Cháo mạn tinh (mạn tinh: một loại củ cải tròn)
Dùng hai hợp hạt mạn tinh, nghiền vụn, cho hai bát lớn nước vào, vắt lấy nước trong, cho ba hợp gạo vào nấu cháo. Chữa tiểu tiện không thông.
Cháo sữa bò
Dùng một chén sữa bò tươi nguyên chất. Trước lấy gạo tẻ nấu cháo, nấu được nửa chín thì chắt bớt chút nước, cho sữa bò vào, đợi chín thì múc ra bát, thêm một thìa tô (váng sữa đông, tựa như bơ) mà ăn.
Cháo mía
Dùng mía ép lấy ba bát nước, cho bốn hợp gạo vào nấu cháo, ăn lúc bụng đói. Chữa ho, hư nhiệt (sốt âm ỉ do cơ thể suy yếu), miệng khô, nước mũi đặc, lưỡi khô.
Cháo hoài sơn
Dùng bốn lạng thịt dê giã nát, cho một hợp bột hoài sơn, thêm chút muối, ba hợp gạo tẻ, nấu cháo ăn. Chữa hư lao cốt chưng (bệnh suy kiệt lâu ngày, kèm nóng âm ỉ như bốc ra từ trong xương).
Cháo câu kỷ
Dùng một hợp câu kỷ đất Cam Châu (vùng Cam Túc ngày nay, nơi có câu kỷ ngon nhất), cho ba hợp gạo vào nấu cháo ăn.
Cháo tía tô
Dùng tía tô nghiền bột, cho nước vào lấy nước cốt. Nấu cháo sắp chín thì cho lượng vừa đủ nước hạt tía tô vào, khuấy đều mà ăn. Chữa cước khí (bệnh chân phù, tê yếu, đau nhức) ở người già. [Phải dùng tía tô trồng trong nhà mới tốt.]
Cháo địa hoàng
Trong tháng mười, lấy hơn mười cân địa hoàng tươi mới, giã lấy nước, cứ một cân nước thì cho bốn lạng mật trắng, nấu thành cao, cất giữ bịt kỹ. Mỗi lần nấu ba hợp cháo thì cho hai ba tiền cao địa hoàng, chút tô du (bơ sữa). Ăn vào tư âm nhuận phế (bồi bổ phần âm, tức tinh huyết và dịch thể của cơ thể, làm phổi được thấm nhuận).
Cháo vừng
Dùng hồ ma (vừng đen) bỏ vỏ, hấp chín, lại rang cho thơm. Dùng ba hợp gạo, vo sạch, cho hai hợp vừng nghiền lấy nước cùng nấu, cháo chín thì thêm bơ sữa mà ăn.
Cháo hạt dẻ núi
Dùng hạt dẻ luộc chín, bóp thành bột, cho gạo vào nấu cháo ăn.
Cháo ngọn cúc
Dùng chồi lá non mọc thành túm của cây cam cúc (một loại cúc có vị ngọt), hái về rửa sạch, thái nhỏ, cho muối, nấu cháo với gạo mà ăn, làm sáng mắt, yên lòng.
Cháo lá câu kỷ
Dùng lá non mới mọc của cây câu kỷ, nấu cháo như trên, cũng rất hay.
Cháo ý dĩ
Dùng hạt ý dĩ (hạt bo bo) vo sạch, phối nửa nọ nửa kia với gạo trắng nấu cháo, cho một hai thìa đường trắng mà ăn.
Cháo sa cốc mễ (sa cốc mễ: hạt bột lấy từ lõi cây cọ, tức bột báng)
Dùng sa cốc mễ nhặt sạch, vo nước sơ qua, thả vào nước sôi, sôi lên một dạo là nhấc ngay, để khỏi nát thành hồ. Chữa kiết lỵ rất nghiệm.
Cháo Vô Lâu (tên lấy từ điển xưa: Phùng Dị dâng cháo đậu cho Hán Quang Vũ khi gian nan ở đình Vô Lâu)
Dùng nồi đất nấu đậu đỏ trước cho chín nhừ, đợi cháo gạo hơi sôi thì đổ đậu đỏ vào cùng nấu lại rồi ăn.
Cháo hoa mai
Nhặt cánh hoa mai rụng, rửa sạch, dùng nước tuyết nấu cháo, đợi cháo chín thì thả cánh mai vào, sôi lên một dạo là nhấc ra, ăn.
Cháo hoa đồ mi (đồ mi: một loài hoa leo cùng họ với hoa hồng, hoa trắng, thơm)
Hái cánh hoa đồ mi, chần qua nước cam thảo, đợi cháo chín thì cho vào nấu cùng. Lại hái lá non cây hoa mộc hương (một loài hồng leo hoa nhỏ, thơm), cũng chần qua nước cam thảo, trộn dầu, muối, gừng, giấm làm món rau. Hai món ấy thanh thơm, thật là thức ăn dâng tiên.
Cháo Hà kỳ (Hà kỳ: thần sông)
Dùng cá biển khô nấu nhừ, bỏ xương, xé nhỏ, đợi cháo chín thì cho vào nấu cùng, khuấy đều mà ăn.
Cháo hoài sơn
Dùng hoài sơn đất Hoài (vùng sông Hoài, nơi có củ mài ngon) tán bột, phối với gạo theo tỉ lệ bốn phần bột sáu phần gạo nấu cháo ăn, rất bổ hạ nguyên (nguồn gốc sinh lực ở phần dưới cơ thể, tức thận và tinh khí).
Cháo cật dê
Lá câu kỷ nửa cân, gạo ba hợp, hai quả cật dê thái nhỏ, năm củ hành (hành khô cũng được). Nấu cháo chung, nêm chút muối mà ăn, rất chữa đau lưng đau chân.
Cháo sừng nai mi (nai mi: loài nai lớn)
Dùng mi giác sương (bã sừng nai mi sau khi đã nấu lấy keo) tán bột mịn, mỗi bát cháo cho một tiền bột, chút muối mà ăn, chữa hạ nguyên hư nhược.
Cháo cật hươu
Dùng hai quả cật hươu, bỏ mỡ và màng, thái nhỏ, cho chút muối, nấu nhừ trước, rồi cho ba hợp gạo vào nấu cháo, chữa khí hư, tai điếc. Một phương thêm một lạng nhục thung dung (một vị thuốc bổ thận, tráng dương), rửa rượu, bỏ vỏ, cùng cật cho vào cháo nấu, cũng rất hay.
Cháo cật lợn
Dùng nhân sâm hai phân, chút hành trắng, phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong) một phân, đều giã thành bột, cùng ba hợp gạo tẻ cho vào nồi nấu nửa chín. Lấy một đôi cật lợn bỏ màng, thái sẵn lát mỏng, ướp muối nhạt một lát, thả vào nồi cháo; thả vào rồi đừng khuấy nữa, đun lửa nhỏ thêm hồi lâu. Ăn vào chữa được tai điếc.
Cháo thịt dê
Dùng bốn lạng thịt dê đã nấu nhừ, thái nhỏ, thêm một tiền bột nhân sâm, một tiền bột bạch phục linh, hai quả đại táo (táo tàu), năm phân hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí) thái nhỏ, cho ba hợp gạo tẻ, hai ba phân muối ngon, nấu cháo ăn, chữa gầy yếu, tráng dương (làm mạnh dương khí, tức sinh lực nam giới).
Cháo đậu ván
Đậu ván trắng nửa cân, nhân sâm hai tiền thái lát mỏng, sắc lấy nước, cho gạo vào nấu cháo ăn, thêm tinh lực, chữa hoắc loạn (chứng thổ tả cấp tính, vừa nôn vừa đi ngoài) ở trẻ nhỏ.
Cháo phục linh
Phục linh tán bột, lấy một lạng bột sạch; gạo tẻ hai hợp. Nấu cháo chín trước, rồi cho bột phục linh vào nấu cùng, nhấc ra ăn, chữa chứng muốn ngủ mà không ngủ được.
Cháo tô ma
Hạt tía tô thật và hạt gai dầu, mỗi thứ năm tiền, rửa sạch, rang hơi thơm, cùng nghiền nhuyễn như bùn, lấy nước cốt, đem nước của hai thứ hạt ấy pha nước nấu cháo. Chữa cho người già các chứng hư nhược kết lại lâu ngày, phong bí (táo bón do phong, khí huyết khô) không thông, khí ứ tụ ở hoành cách, bụng trướng, buồn nôn.
Cháo trúc lịch (trúc lịch: nước cốt rỉ ra khi hơ ống tre tươi trên lửa)
Nấu cháo như thường, cho nửa âu trúc lịch vào mà ăn, chữa được đàm hỏa (chứng đờm kết lại cùng với nhiệt trong người).
Cháo mạch môn
Mạch môn đông tươi rửa sạch, vắt lấy một chén nước; gạo trắng hai hợp; ý dĩ một hợp; địa hoàng tươi vắt lấy hai hợp nước; nước gừng tươi nửa chén. Trước nấu ý dĩ và gạo trắng cho chín, sau cho ba thứ nước vào, nấu thành cháo loãng. Chữa phiên vị (chứng ăn vào rồi lại nôn ngược ra), nôn oẹ.
Cháo củ cải
Dùng củ cải to không cay, cho muối luộc chín, thái nhỏ như hạt đậu, cho vào cháo lúc sắp nhấc, sôi lên một dạo rồi ăn.
Cháo bách hợp
Một thăng bách hợp (củ hoa loa kèn, dùng làm thuốc và món ăn) tươi thái nhỏ, cùng một lạng mật ong ủ kín cho ngấm chín; cháo sắp nhấc thì cho ba hợp bách hợp ấy vào nấu cùng, ăn rất ngon.
Cháo Tiên nhân [Hà thủ ô: củ đỏ là đực, củ trắng là cái, củ to là tốt.]
Đào lấy củ to, không được chạm vào đồ sắt, dùng dao tre nạo vỏ, thái lát cất đi. Mỗi lần dùng năm tiền, nấu nhừ trong nồi đất, cho ba hợp gạo trắng vào nấu cháo.
Cháo sơn thù du (quả cây sơn thù du, vị chua, dùng làm thuốc bổ) [làm mì cũng được.]
Hái về bỏ vỏ, giã nghiền thành bột nhão. Mỗi lần dùng một chén, cho hai thìa mật, cùng rang cho đông lại, nhào trộn vào cháo khuấy mà ăn.
Cháo sữa
Dùng sữa của người mẹ béo khoẻ, đợi cháo nửa chín thì chắt nước đi, cho sữa vào thay nước, nấu chín múc ra bát, thêm một hai tiền bơ sữa khuấy lên, ngọt ngon, rất bổ nguyên khí. Không có bơ sữa cũng được.
Cháo quả câu kỷ
Quả tươi thì nghiền nhuyễn như bùn, quả khô thì tán bột. Mỗi âu cháo thêm nửa chén bột quả, một hai thìa mật trắng, trộn đều, ăn vào rất bổ.
Cháo thịt
Dùng gạo trắng nấu trước thành cơm mềm. Lấy nước dùng gà, hoặc nước dùng thịt, nước dùng tôm, nêm nếm rồi lọc trong. Lấy thịt chín thái nhỏ như hạt đậu, lại thêm măng giao (củ niễng), nấm hương (?), hoặc nhân hạt thông, thái nhỏ, cùng cơm cho vào nước dùng, sôi một dạo là nhấc, dọn ra ăn kèm dưa muối, vị rất ngon.
Cháo đậu xanh
Dùng đậu xanh vo sạch, cho vào nồi nhiều nước nấu nhừ. Sau cho gạo vào, đun lửa to cùng ninh thành cháo, đợi nguội mà ăn, rất hợp mùa hè. Ăn vừa phải thôi, không nên ăn nhiều.
Cháo khẩu số (nghĩa là "cháo đếm miệng")
Đêm hai mươi lăm tháng mười hai, dùng đậu đỏ hạt nhỏ nấu cháo, cách làm như cháo đậu xanh. Cả nhà lớn bé chia nhau ăn, nếu có người đi vắng đêm mới về thì cũng phần lại cho ăn, gọi là cháo khẩu số, trừ được ôn dịch (bệnh dịch lây lan), đuổi lệ quỷ (ma quỷ gây dịch bệnh). Lấy từ sách "Điền gia ngũ hành" (sách nói về kinh nghiệm thời tiết, phong tục nhà nông).
Loại bột làm từ quả và hạt
Bột củ sen
Cách làm: lấy củ sen to, không kể nhiều ít, rửa sạch, chặt khúc, ngâm ba ngày ba đêm, mỗi ngày thay nước, thấy đã sạch hẳn thì vớt ra giã nhuyễn như bùn, lấy vải vắt lấy nước sạch; lại đem bã giã nhỏ, vắt cho hết nước, lọc bỏ cặn bẩn. Cho chút nước trong vào khuấy, rồi để lắng, gạn bỏ nước trong, phần lắng ở dưới là bột tốt.
Bột kê đầu (kê đầu: tên khác của hạt súng)
Lấy hạt mới, phơi khô, bóc vỏ, giã thành bột.
Bột hạt dẻ
Lấy hạt dẻ núi thái lát, phơi khô, xay thành bột mịn.
Bột củ ấu
Bóc vỏ, lấy bột theo cách làm củ sen.
Bột gừng
Lấy gừng tươi nghiền nát, vắt nước, để lắng lấy bột, dùng để nấu canh.
Bột sắn dây
Bóc vỏ, lấy bột theo cách trên. Làm ăn ngon miệng, hết bứt rứt khát nước.
Bột phục linh
Lấy phục linh thái lát, ngâm nước cho ra hết nước đỏ, lại thay nước ngâm thêm một ngày, lấy bột theo cách trên. Trộn với gạo nấu cháo, bồi bổ rất tốt.
Bột lá thông và trắc bá
Lấy lá, phải hái lúc còn đẫm sương. Để cách một đêm thì không còn bột. Lấy lá non giã lấy nước, để lắng lấy bột, xanh mượt như cỏ non, rất đáng yêu.
Bột bách hợp
Lấy củ mới, giã lấy nước, lấy bột theo cách trên. Củ khô thì có thể xay làm bột.
Bột hoài sơn
Lấy củ mới, làm theo cách trên; củ khô thì có thể xay làm bột.
Bột rau dớn (một loại dương xỉ ăn được, củ có bột)
Làm bánh ăn rất ngon. Có người làm sẵn để bán.
Bột hạt sen
Hạt khô thì có thể xay làm bột.
Bột khoai sọ
Lấy khoai ruột trắng, làm bột theo cách trước. Loại ruột tím thì không dùng.
Bột tật lê (quả cây tật lê, có gai, dùng làm thuốc)
Giã trong cối cho bỏ vỏ gai, lấy bột theo cách trên. Làm thân thể nhẹ nhõm, trừ phong.
Bột qua lâu (rễ cây qua lâu, một loại dây leo họ bầu bí, dùng làm thuốc)
Bỏ vỏ, lấy bột theo cách trên.
Mì thù du
Lấy bột theo cách trên.
Bột gạt hoài sơn (món bột nhão gạt từng miếng vào nồi, hình như con cá)
Bột mì một cân, bột đậu tốt bốn lạng, hoà nước khuấy như hồ. Đem hoài sơn luộc chín nghiền nát, trộn cùng bột cho đặc. Dùng thìa gạt từng miếng dài vào nồi nước sôi, như những miếng cá, chín thì ăn với nước thịt. Không có nước thịt thì cho đường trắng vào bột cũng ăn được.
Mì bách hợp
Dùng bách hợp giã thành bột, trộn bột mì nhào làm bánh. Làm sợi mì cũng được.
Các thứ bột trên không chỉ dùng làm bánh hấp, mà phàm nấu cháo đều có thể cho vào nấu cùng. Phàm nhào bột mì, dùng nước đậu đen mà nhào thì không còn bị hại vì độc của bột mì.
Loại thịt khô và mắm chua (mắm chua: thịt hoặc cá ướp muối với cơm, men cho lên men chua) — năm mươi món
Thịt khô nghìn dặm (khô mang đi xa được)
Thịt bò, dê, lợn đều được. Thịt nạc một cân, rượu đặc hai chén, giấm nhạt một chén, muối trắng bốn tiền (mùa đông ba tiền), hồi hương và bột hoa tiêu một tiền, trộn ướp một đêm, nấu bằng lửa văn vũ (lúc nhỏ lúc to), cho cạn nước, rồi phơi. Rất ngon, để được một tháng.
Mắm thịt [còn gọi là mắm lá liễu.]
Thịt nạc một cân, bỏ gân, muối một lạng, cho chút bột gạo rang, cần cho nhiều để được chua. Bì lợn ba cân, chần nước sôi, thái sợi mỏng, cùng thịt nạc thái nhỏ trộn đều, gói bằng lá nhược (lá cây dong tre, lá to dùng gói đồ), mỗi bánh nặng bốn lạng. Mùa đông sấy trên lửa tro ba ngày thì dùng được, phía trên chừa một lỗ nhỏ. Mùa hè một ngày một đêm là ăn được.
Thịt khô đập
Thịt nạc lợn nuôi chuồng vừa mổ còn nóng một cân, cắt làm bốn năm miếng, lấy nửa lạng muối rang xát (?) vào thịt, đến khi thớ gân không co lại nữa, phơi nắng nửa khô, lấy rượu ngon pha nước vừa đủ, cùng hoa tiêu, thì là, vỏ quýt, nấu lửa nhỏ cho cạn, rồi đập tơi.
Thịt hun (giăm bông)
Lợn nuôi chuồng vừa mổ, chỉ lấy bốn chiếc chân giò nhiều nạc, nhân lúc còn nóng mà xát muối. Mỗi cân thịt một lạng muối, xát từ ngoài bì cho thấm vào thịt, đến khi mềm như bông. Lấy đá đè lên giàn tre, đặt trong chum hai mươi ngày, trong thời gian ấy trở đi trở lại nhiều lần (?); rồi lấy tro rơm lúa, cứ một lớp tro xen một lớp thịt mà xếp chồng lên, dùng khói rơm hun một ngày một đêm, treo ở chỗ có khói. Đến đầu hè, ngâm nước một ngày một đêm, rửa sạch, rồi lại treo như trước.
Thịt muối
Thịt lợn thiến béo non mười cân, cắt thành hai mươi miếng, muối tám lạng, rượu hai cân, hoà đều, ra sức xát vào thịt cho mềm như bông. Lấy đá lớn đè cho ra nước, hong thật khô, lấy rượu ướp còn thừa hoà với bã rượu bôi lên thịt, xâu bằng lạt tre treo chỗ thoáng gió. Cách khác: thịt mười cân, trước lấy hai mươi lạng muối nấu nước, để lắng trong lấy nước, ngâm thịt vào nước ấy. Hai mươi ngày lấy ra, treo chỗ thoáng gió. Một cách nữa: mùa hè muối thịt thì xát đều muối rang, ướp một đêm rồi treo lên. Thấy có vệt nước thì lấy đá lớn đè cho ráo nước, treo chỗ có gió.
Cá nướng
Cá tề (một loài cá mình dẹt, dài, hay gọi là cá lành canh) mới đánh lên, làm sạch, nướng trên than cho thật khô rồi cất. Một cách: cá tề bỏ đầu đuôi, cắt khúc, rán dầu cho chín, mỗi khúc lót lá nhược ngăn cách, xếp trong hũ sành, trát bùn bịt kín.
Cá ướp muối
Trong tháng chạp, lấy cá chép chặt miếng lớn, lau khô, mỗi cân dùng bốn lạng muối rang xát qua, ướp một đêm, rửa sạch hong khô. Lại dùng hai lạng muối, một cân bã rượu trộn đều, cho vào vò, bịt bằng giấy và lá nhược, trát bùn.
Gỏi cua sống
Dùng cua sống băm nhỏ, trước đun chín dầu vừng để nguội, cùng thảo quả (quả cây thảo quả, gia vị thơm), hồi hương, sa nhân, hoa tiêu, gừng tươi, hồ tiêu, đều tán bột, thêm hành, muối, giấm, cả thảy mười vị, cho vào cua trộn đều, ăn ngay được.
Mắm cá
Cá chép, cá trắm đen, cá vược, cá tầm đều làm được. Đánh vảy, bỏ ruột, lấy chổi tre cũ chải nhẹ cho sạch mỡ nhờn và máu tanh, thật sạch sẽ, treo chỗ đón gió một hai ngày, cắt thành miếng vuông nhỏ. Mỗi mười cân dùng một cân muối sống, mùa hè một cân bốn lạng, trộn đều, ướp trong đồ đựng. Mùa đông ướp hai mươi ngày, mùa xuân và thu thì bớt đi. Bọc vải, lấy đá đè cho thật ráo nước, không nhớt không dai. Dùng vỏ Xuyên tiêu (hoa tiêu đất Tứ Xuyên) hai lạng; thì là, hồi hương, sa nhân, hồng đậu (hạt cây hồng đậu khấu, gia vị thơm) mỗi thứ nửa lạng; cam thảo một ít; đều tán bột thô. Gạo tẻ trắng vo sạch bảy tám hợp thổi cơm; dầu vừng sống một cân rưỡi; hành trắng thái sợi một cân; hồng khúc (men gạo đỏ, làm từ gạo ủ với nấm men đỏ) một hợp rưỡi, đập vụn. Các thứ trên trộn đều, nén thật chặt vào đồ sứ hoặc thùng gỗ, đậy lá sen, cài que tre giữ lại, rồi đè hòn đá nhỏ lên trên, đợi tự lên men chín. Mùa xuân và thu làm là hợp nhất; mùa đông thì ướp sẵn làm phôi để dành được. Lúc sắp dùng mới trộn gia vị. Đó là cách làm ở kinh đô. Cá tề cũng làm như thế, nhưng phải khô mới ngon.
Mắm thịt
Đùi lợn, đùi dê nướng tái, lạng phần nạc thành miếng, lấy sống dao đập đều hai ba lượt, cắt thành miếng nhỏ, nhúng nước sôi rồi vớt ra ngay, cho vào vải vắt khô. Mỗi cân cho một chén giấm ngon, bốn tiền muối, dầu tiêu, thảo quả, sa nhân mỗi thứ một ít. Dọn làm món ăn cũng quý và ngon.
Thịt kho lớn (kho: om lâu trong nước gia vị cho thấm)
Lợn nuôi chuồng béo non chừng bốn mươi cân, chỉ lấy hai chân trước, lọc bỏ mỡ, lóc xương, bỏ sạch phần bụng xệ. Lấy một tảng thịt cắt thành khối bốn năm cân, lại cắt hình chữ thập thành những khối vuông. Luộc nước lã chín bảy tám phần, vớt ra để nguội, cắt thành lát có cả nạc lẫn mỡ, dày một ngón tay. Hớt sạch mỡ nổi; dùng ít nước, cho nước cốt đặc vào nồi, trước cho gia vị kho, sau cho thịt, rồi rưới nước tương, rồi cho nước luộc ban đầu vào đun sôi, rồi rắc bột gia vị kho loại mịn lên trên thịt, rồi lấy bột hồng khúc pha loãng bằng nước thịt rưới lên thịt, đun lửa lúc nhỏ lúc to cho sôi, đến khi thịt và gia vị trên dưới đều đỏ, mới cho nước kho để từ hôm trước vào. Cho muối, vớt bỏ bã tương (?), rồi cho nước tôm, hớt bỏ mỡ nổi, lấy nước trong làm chuẩn. Nêm nếm vừa vặn, hâm nóng mà dùng. Thịt và nước kho ấy không cho vào nồi lại nữa.
Ngỗng nước thị (đậu thị: đậu đen ủ lên men) cũng làm như thế, nhưng không dùng hồng khúc, mà thêm chút đậu thị nghiền vào nước kho.
Cách làm nước kho cho trong: nước luộc ban đầu đã hớt mỡ nổi, lấy tôm sống giã với tương cho vào nước, đun lửa một phía, để trong nồi một bên sôi trào bọt lên, hớt bỏ đi. Nếu không có tôm thì lấy gan lợn nghiền nát, hoà nước đổ vào thay. Cho nước tôm ba bốn lần, đến khi không còn một chút mỡ nổi nào là được.
Cách giữ nước kho qua đêm: nước kho cũ mỗi ngày đun sôi một dạo, để lắng một lúc cho trong mới tốt. Nếu chưa dùng thì cho vào đồ thiếc hoặc hũ sành, đậy kín, treo xuống giếng.
Cách dùng hồng khúc: mỗi lần chừng một chén rượu hồng khúc, ngâm rượu qua đêm cho mềm, nghiền nhuyễn như bùn, lấy nước thịt pha loãng rồi cho vào. Phương gia vị kho loại thô: quan quế, bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, thơm), lương khương (riềng) lượng bằng nhau, không thái, dùng nguyên. Phương gia vị kho loại mịn: cam thảo dùng nhiều; quan quế, bạch chỉ, lương khương, hoa quế, đàn hương, hoắc hương, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay thơm), cam tùng (rễ cây cam tùng, mùi thơm), hoa tiêu, súc sa, hồng đậu, hạnh nhân lượng bằng nhau, tán bột mịn mà dùng.
Phàm nước thịt phải thật trong, không thấy mỡ nổi mới ngon. Nhưng thịt thì không được khô xác.
Cá muối giấm để đông
Cá chép tươi cắt miếng nhỏ, ướp muối, qua tương (?), nấu chín rồi vớt ra. Sau cho vảy cá và kinh giới vào nấu sôi, bỏ bã, đợi nước sánh lại, nêm nếm vừa vị. Đựng kín trong đồ thiếc thả xuống giếng hoặc đặt trên mặt nước cho đông lại, rưới giấm gừng đậm mà ăn.
Dưa trộn
Dưa ngâm tương, gừng tươi, hành trắng, măng khô nhạt, hoặc củ niễng, tôm khô, thịt ức gà, mỗi thứ lượng bằng nhau, thái thành sợi dài, xào với dầu thơm rồi dọn ra.
Ếch khô
Làm sạch ếch to, luộc trong nước đến khi nổi lên thì vớt ra, lấy đá đè cho thật khô rồi cất.
Thịt khô thanh que tính
Thịt lợn nạc và mỡ cắt riêng thành thanh dài ba tấc (tấc: đơn vị đo dài, khoảng 3 cm), như hình que tính, lấy đường cát, bột hoa tiêu, bột súc sa nêm vừa, trộn đều, phơi khô rồi hấp chín.
Nghêu thịt băm
Dùng thịt lợn nửa nạc nửa mỡ, cắt hạt lựu nhỏ như con xúc xắc, cho chút rượu, nấu nửa chín thì cho tương vào. Rồi cho hoa tiêu, sa nhân, hành trắng, muối, giấm, trộn đều. Lại lấy bột đậu xanh hoặc bột mì hoà nước cho vào nồi làm sánh, sôi một dạo thì múc ra. Nghêu luộc trước bằng nước, bỏ vỏ, xếp trong bát canh, rưới thịt băm lên mà dọn. Hẹ non, hành tăm, ngồng rau, cật lợn, măng, củ niễng cũng làm như thế.
Gà rang lò
Dùng một con gà, luộc chín tám phần, chặt miếng nhỏ. Cho ít dầu vào nồi, đun nóng, cho gà vào xào sơ, lấy nắp hoặc bát úp lại, đun thật nóng, rồi lấy giấm và rượu mỗi thứ một nửa, cho chút muối, rưới vào cho xèo, đợi cạn lại rưới tiếp. Làm như thế mấy lần, đến khi thật mềm giòn chín kỹ thì lấy ra dùng.
Cá cháy hấp
Cá cháy bỏ ruột, không đánh vảy, lấy vải lau sạch máu, đặt vào mâm đồng nông để hấp. Lấy hoa tiêu, sa nhân, tương nghiền nát, vẩy nước, cho hành, trộn đều cho thấm vị rồi hấp, bỏ vảy mà dọn ăn.
Cá xương mềm
Cá diếc lớn làm sạch, dùng nước tương, chút rượu, một nắm to lá tía tô, chút cam thảo, nấu nửa ngày, chín rồi dọn ăn.
Đầu lợn kiểu Tứ Xuyên (?)
Đầu lợn luộc chín trước bằng nước, cắt thành thanh, lấy đường cát, hoa tiêu, sa nhân, tương trộn đều. Hấp cách thuỷ cho nhừ, gỡ xương, buộc lại thành một tảng. Lấy đá lớn đè chặt, làm món ngâm bã rượu mà ăn.
Dạ dày nhồi
Dùng một cái dạ dày lợn, làm sạch, nhồi thạch liên nhục (hạt sen già) vào; hạt sen phải chà rửa bỏ lớp vỏ đắng cho thật sạch trắng; gạo nếp vo sạch, cùng hạt sen mỗi thứ một nửa, nhồi chặt vào dạ dày, lấy chỉ buộc chặt, nấu chín, đè chặt, đợi nguội thì thái lát. [Dạ dày nấu chín rồi, trải giấy xuống đất đặt lên, phun giấm ngon lên dạ dày, lấy bát úp lại, chốc lát lấy ra ăn, như thế dạ dày sẽ dày lên và đều ăn được cả.]
Cách muối thịt mùa hè
Dùng muối rang còn nóng xát vào thịt cho mềm đều, cho vào chum, lấy đá đè một đêm, rồi treo lên. Thấy có vệt nước thì lấy đá lớn đè cho ráo, treo chỗ đón gió, thịt không hỏng.
Cách ướp lưỡi lợn, lưỡi bò
Mỗi cân lưỡi dùng tám tiền muối (một phương dùng năm tiền), một bát rượu ngon, Xuyên tiêu, thì là, hồi hương, dầu vừng mỗi thứ một ít, hành trắng thái nhỏ, ướp năm ngày, trở ba bốn lần, xâu dây treo chỗ đón gió hong khô trong bóng râm, bọc giấy cất đi, khi nấu thì đem ra dùng.
Cách làm cá gió (cá ướp rồi phơi khô bằng gió)
Dùng cá trắm đen, cá chép, mổ bỏ ruột và dạ dày. Mỗi cân dùng bốn năm tiền muối, ướp bảy ngày rồi lấy ra, rửa sạch lau khô. Dưới mang khứa một nhát dao, lấy Xuyên tiêu, hồi hương, thêm muối rang, xát vào trong mang và cả trong lẫn ngoài bụng, gói giấy, ngoài lấy vỏ gai buộc thành một bó, treo chỗ đón gió. Trong bụng cho nhiều gia vị một chút mới ngon.
Cách làm thịt tái
Dùng thịt nạc thái lát nhỏ mỏng, rửa bằng xì dầu, cho vào chảo đã đốt nóng đỏ xào nhanh, đến khi hết nước máu, thịt hơi trắng là được. Lấy ra thái sợi, thêm dưa ngâm tương, củ cải ngâm bã rượu, tỏi, sa nhân, thảo quả, hoa tiêu, vỏ quýt thái sợi, dầu thơm, trộn xào với thịt sợi. Lúc ăn cho giấm vào trộn đều, ăn rất ngon.
Cách làm tương cá
Dùng một cân cá, thái nhỏ, rửa sạch, rồi lấy muối rang ba lạng, hoa tiêu một tiền, hồi hương một tiền, gừng khô một tiền, thần khúc hai tiền, hồng khúc năm tiền, thêm rượu trộn đều, trộn với thịt cá, cho vào bình sứ bịt kỹ, mười ngày thì dùng được. Khi ăn thêm chút hành hoa.
Cách ngâm bã rượu đầu, giò, móng lợn
Dùng đầu, giò, móng lợn nấu nhừ, bỏ xương, bọc vải trải phẳng, lấy đá lớn đè cho dẹt chặt một đêm, ngâm bã rượu mà dùng, rất ngon.
Cách làm cá ủ rượu
Dùng cá diếc lớn mổ ra, bỏ vảy, mắt, ruột và dạ dày, không để dính nước lã, lấy vải lau khô. Mỗi cân dùng thần khúc một lạng, hồng khúc một lạng, tán bột, trộn với hai lạng muối rang, hồ tiêu, hồi hương, Xuyên tiêu, gừng khô mỗi thứ một lạng, trộn đều, nhồi vào bụng rỗng của cá; cứ một lớp cá thêm một lớp gia vị, xếp tất cả vào vò, bọc kỹ, trát bùn. Làm trong tháng chạp, đến sau rằm tháng giêng thì mở. Lại đảo một lượt, rót rượu ngon cho ngập đầy, trát bùn, đến tháng tư mới chín, lấy ra ăn. Để được một hai năm.
Cách ướp tôm rượu
Dùng tôm to, không rửa nước, cắt bỏ râu và đuôi. Mỗi cân dùng năm tiền muối, ướp nửa ngày, để ráo, cho vào bình; cứ một lớp tôm thì bỏ ba mươi hạt tiêu, tiêu càng nhiều càng ngon. Hoặc lấy tiêu trộn với tôm rồi cho vào bình cũng được. Xếp xong, mỗi cân tôm dùng ba lạng muối, hoà tan bằng rượu ngon, rót vào bình, bịt kỹ, trát bùn miệng bình. Mùa xuân và thu năm đến bảy ngày là ăn được, mùa đông mười ngày mới được.
Cách làm mắm kiểu Hồ Quảng (vùng Hồ Bắc, Hồ Nam ngày nay)
Dùng mười cân cá chép to, thái thành miếng nhỏ cỡ nụ đinh hương, bỏ xương và các thứ lẫn tạp. Trước lấy hoàng mễ (gạo kê vàng) cũ rang khô, tán bột, chừng một thăng rưỡi, phối với một thăng rưỡi hồng khúc rang, cùng tán bột để dành. Cân miếng cá cho đủ mười cân, dùng hai bát rượu ngon, một cân muối (mùa hè dùng một cân bốn lạng), trộn với cá ướp trong đồ sứ. Mùa đông ướp nửa tháng, mùa xuân và hè mười ngày. Lấy ra rửa sạch, bọc vải ép thật khô. Lấy Xuyên tiêu hai lạng, sa nhân một lạng, hồi hương năm tiền, hồng đậu năm tiền, cam thảo một ít, tán bột; dầu vừng một cân tám lạng, đầu hành trắng một cân; trước trộn với một thăng bột gạo và men ấy, trộn đều cho vào vò, lấy đá nén chặt. Mùa đông mười lăm ngày ăn được, mùa hè bảy tám ngày ăn được. Khi ăn thêm tiêu, gia vị và giấm gạo thì ngon.
Thịt chiên nước [còn gọi là phách thiêu.]
Đem thịt lợn sống cắt thành thanh dài to bằng hai ngón tay, hai mặt lấy dao khứa hoa như hình bậc gạch. Sau đó trộn đều dầu thơm, tương ngọt, hoa tiêu, hồi hương. Đem thịt đã cắt nhào trộn cho đều, để một lát; trong nồi cho một bát mỡ lợn thắng, một bát dầu thơm, một bát to nước, một bát nhỏ rượu, cho gia vị vào trộn đều, ngập thịt là vừa. Lại thêm một lạng tỏi tép, đậy nắp bằng cói mà om. Khi bên trong mềm giòn thì nhấc nồi ra ăn. Nếu không có mỡ lợn thì cũng được, cần mỡ chỉ là để có hơi béo mà thôi (?).
Thịt hấp
Dùng thịt lợn ngon luộc qua một dạo, lấy miếng vuông sạch, ngâm qua nước, cạo sạch, lấy dao khứa nát phần bì. Đem đại hồi, tiểu hồi, hoa tiêu, thảo quả, quan quế bọc vải thưa thành một túi, đặt vào mâm hấp, trên đè miếng thịt; trước lấy nước dùng gà, ngỗng đã lọc trong, nêm vừa vị, rưới lên thịt, rồi phủ hành to, rau muối, tỏi tép lên, cho vào nồi nước, đậy kín mà hấp. Khi ăn thì bỏ hành, tỏi, rau và túi gia vị ra.
Dạ dày dê xào
Đem dạ dày dê rửa sạch, thái thành thanh nhỏ. Một bên bắc nồi nước sôi to, một bên đun chảo dầu cho nóng. Trước cho dạ dày vào nồi nước, lấy vợt chần qua một cái, liền lấy vải thô vắt khô hơi nước, rồi vội thả vào chảo dầu đang nóng trên lửa mà xào. Sắp chín thì thêm hành hoa, tỏi lát, hoa tiêu, hồi hương, xì dầu, rượu, giấm hoà đều, đảo một cái là nhấc ra, thơm giòn ăn được. Nếu chậm chạp thì dai như sợi da, khó ăn.
Cật xào
Đem cật lợn bổ ra, lọc bỏ màng trắng và gân, mặt lưng khứa hoa. Thả vào nước sôi chần sơ, vớt ra, cho vào chảo dầu xào một lượt, thêm các gia vị nhỏ: hành hoa, rau mùi, tỏi lát, tiêu, gừng, nước tương, rượu, giấm, đảo một cái là nhấc ra.
Mắm móng tay (móng tay: một loài sò vỏ dài hẹp)
Móng tay một cân, muối một lạng, ướp một ngày một đêm, rồi rửa sạch, để ráo, bọc vải, lấy đá đè; thêm năm tiền dầu chín, gừng và vỏ quýt thái sợi năm tiền, muối một tiền, hành sợi năm phân, rượu một chén lớn, cơm và gạo xay (?) một hợp, trộn đều, cho vào bình trát bùn, mười ngày thì dọn ăn được. Mắm cá cũng làm như thế.
Lại một cách làm cá gió
Mỗi cân cá dùng bốn tiền muối, thêm hoa tiêu, sa nhân, hành hoa, dầu thơm, gừng thái sợi, vỏ quýt thái sợi nhỏ, ướp và đè mười ngày, treo chỗ có khói hun.
Thịt rim đường [kèm cả thịt khô nướng]
Thịt lợn bỏ bì và xương, cắt miếng to cỡ hai tấc. Lấy chút đường cát, tương đã khử mùi, đại hồi, tiểu hồi, hoa tiêu trộn với thịt. Đem ra nắng hong một chút rồi cất. Đun chín dầu thơm, cho thịt vào, đậy nắp lại. Không đun lửa nữa, thịt mềm giòn là được. Thịt khô nướng: dùng thịt nạc non thái thành thanh, lát, ướp chút muối, sau lấy tiêu và gia vị trộn với thịt, đem ra nắng hong một chút, nướng trên vỉ sắt bằng lửa than rồi ăn.
Ba cách làm cua ngâm tương, cua ngâm bã rượu, cua say rượu
Cho dầu thơm vào nước tương, cũng để được lâu mà gạch cua không bị "sa" (rời rã lổn nhổn như cát). Cách khác: bã rượu, giấm, rượu, tương mỗi thứ một bát; nếu cua nhiều thì thêm một đĩa muối. Cách khác: dùng bảy bát rượu, ba bát giấm, hai bát muối, làm cua say rượu cũng ngon. Cho một cục than vào thì gạch cua không bị sa. Cho một tiền bạch chỉ vào cua say rượu thì gạch đặc chắc, nhưng e có mùi thuốc, không ngon.
Phơi tôm không mất màu đỏ
Tôm rang chín với muối, cho vào rổ, lấy nước giếng xối rửa cho hết muối, phơi khô, màu đỏ không đổi.
Cách nấu cá
Phàm nấu cá sông nhỏ, cho cá vào nước lã rồi mới đun thì xương mềm. Cá sông lớn và cá biển thì nêm nước cho sôi trước rồi mới thả cá vào thì xương cứng.
Nấu cua giữ màu xanh, nấu nghêu cho tróc thịt
Dùng ba đến năm cái cuống quả hồng nấu cùng cua thì cua giữ màu xanh. Dùng nhân trong hạt quả tì bà (một loại quả vàng, vị chua ngọt) nấu cùng nghêu thì thịt nghêu tróc ra (?).
Cách làm tương thịt
Thịt nạc bốn cân, bỏ gân xương; tương một cân tám lạng; muối nghiền mịn bốn lạng; hành trắng thái nhỏ một bát; Xuyên tiêu, hồi hương, trần bì mỗi thứ năm sáu tiền; lấy rượu trộn các thứ cùng thịt cho sệt như cháo đặc, cho vào vò bịt chặt, phơi dưới nắng gắt hơn mười ngày. Mở ra xem, nếu khô thì thêm rượu, nhạt thì thêm muối. Lại trát bùn bịt kín mà phơi tiếp.
Mắm chim sẻ vàng
Mỗi con làm sạch, rửa bằng rượu, lau khô, không để dính nước. Dùng mạch hoàng (men vàng ủ từ lúa mì), hồng khúc, muối, tiêu, hành thái sợi, nếm thấy vừa vị thì thôi. Rồi xếp chim vào vò miệng rộng thân dẹt, cứ một lớp chim lại phủ một lớp gia vị, xếp cho chặt. Đậy lá nhược, cài lạt tre giữ lại, đợi nước muối rỉ ra thì đổ đi, thêm rượu ngâm, bịt kín để dùng lâu dài.
Các điều về cách sửa soạn thức ăn
Rửa dạ dày lợn thì dùng bột mì, rửa ruột lợn thì dùng đường cát, sẽ không còn mùi hôi. Luộc măng thì cho bạc hà vào, thêm chút muối, hoặc dùng tro, thì không bị chát (?). Trên miệng vò cua ngâm bã rượu đặt nửa thỏi bồ kết thì để được lâu. Rửa cá nhỏ vào một hai giọt dầu sống thì hết nhớt. Nấu cá cho bột hương liệu vào thì không tanh. Nấu ngỗng cho vài lá anh đào vào thì dễ mềm. Nấu thịt muối để lâu năm, lúc sắp chín lấy vài cục than đỏ hồng thả vào nồi thì không có mùi dầu ôi. Nấu các loại thịt, bịt kín miệng nồi, cho một hai hạt chử thực (quả cây dó giấy) vào nấu cùng thì dễ nhừ lại thơm. Thịt mùa hè chỉ nấu với giấm thì để được mười ngày. Mì không nên tráng nước lã, phải dùng nước sôi để nguội mà tráng. Nướng thịt kỵ dùng lửa củi dâu. Cua ngâm tương, cua ngâm bã rượu kỵ ánh đèn chiếu vào, chiếu vào thì gạch bị sa. Rượu bị chua thì lấy một thăng đậu đỏ hạt nhỏ, rang cháy, đựng vào túi bỏ vào vò rượu thì rượu sẽ tốt lại.
Lấy tro nhạt đã lọc nước ở xưởng nhuộm, phơi khô, dùng để vùi cất dưa chuột, cà tươi, đến mùa đông vẫn ăn được. Lấy lá thông gói cất quýt thì ba bốn tháng không bị khô; vùi quýt trong đậu xanh cũng được.
Tháng năm lấy bột mì nấu thành hồ loãng, cho chút muối, để nguội, đổ vào vò, rồi lấy những quả đào tươi đã ửng đỏ nhưng chưa chín, xếp đầy vò, bịt miệng lại, đến mùa đông vẫn như mới hái. Mơ chín vàng ngâm mật thì thỉnh thoảng thay mật, đặt tế tân lên trên cùng thì không sinh sâu bọ nhỏ. Dùng nước hứng trong tháng chạp cùng một nắm bạc hà, chút phèn chua, cho vào vò, thả quả tì bà, quả lâm cầm (một loại táo dại nhỏ), quả dương mai (quả thanh mai, mọng đỏ, vị chua ngọt) vào ngâm, màu sắc không đổi, vị mát, ăn được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video