Thiên 15 — Ăn uống và món bổ dưỡng — quyển trung

 Thiên Ẩm soạn phục thực (bàn về ăn uống), quyển giữa

 Loại rau nhà trồng (Những món này đều do tôi tự tay làm, đã từng nếm biết vị rồi mới ghi vào, không phải chép bừa. Có khi người khác truyền lại cách làm khác, thì cứ tùy theo cách làm của mỗi người.)

 Dưa và đậu trộn muối

 Dưa già, cà non, tổng cộng năm mươi cân (cân: đơn vị đo khối lượng thời xưa, khoảng 600 gam). Mỗi cân dùng hai lạng rưỡi muối sạch (lạng: một phần mười sáu của cân, khoảng 37 gam). Trước hết lấy nửa lạng muối ướp dưa, cà một đêm cho ra nước. Sau đó dùng năm cân vỏ quýt, ba cân tía tô tươi để cả rễ, ba cân gừng thái sợi, hai cân hạnh nhân đã bóc vỏ, bốn lạng hoa quế, hai lạng cam thảo, một đấu đậu nành (đấu: đơn vị đo dung tích thời xưa, khoảng 10 lít) đã nấu chín, năm cân rượu, trộn đều cả vào hũ, cho đầy rồi nén chặt. Phủ năm lớp lá nhược (loại lá tre to bản, dùng để gói, bọc), lấy thanh tre nén giữ, dùng lá nhược bọc ngoài rồi trát bùn bịt kín, đem phơi nắng. Sau hai tháng lấy ra, cho thêm nửa cân hoa tiêu loại to (?), hồi hương và sa nhân mỗi thứ nửa cân, trộn đều rồi hong phơi ngoài nắng; khi nó ấm nóng lên thì sẽ mềm và ngon. Đậu nành phải chọn hạt to, nấu nhừ rồi lấy cám mì ủ kín cho lên mốc (ủ: đậy kín để đậu lên men, mọc mốc), sau đó bỏ cám, chỉ dùng phần đậu sạch.

 Cà hấp đường

 Lấy loại cà vú bò (giống cà quả to, dài, hình như vú bò) quả non mà to, không bỏ cuống, bổ dọc thành sáu khía. Cứ năm mươi cân cà thì dùng một lạng muối trộn đều, thả vào nước sôi chần đến khi đổi màu, vớt ra để ráo. Lấy bột bạc hà và bột hồi hương nhét kẹp vào trong, dùng hai cân đường cát với nửa chén giấm ngâm ba đêm, rồi phơi khô. Lại cho cà vào nước ngâm, cứ như thế cho đến khi nước ngâm hết, cà khô thì ép dẹt mà cất giữ.

 Mơ ngâm tỏi

 Hai cân quả mơ còn xanh cứng, một cân tỏi đã bóc sạch vỏ (?), ba lạng muối rang; liệu lượng nước nấu thành nước muối, để nguội rồi ngâm mơ và tỏi vào. Đợi sau năm mươi ngày, khi nước ngâm sắp đổi màu thì chắt ra nấu lại, để nguội rồi ngâm lại, cho vào bình. Đến sau tháng bảy đem ăn thì mơ không còn vị chua, tỏi không còn mùi hăng.

 Dưa nhồi

 Lấy dưa xanh già, cứng mà to, bổ làm hai nửa, bỏ ruột, rắc chút muối cho ra nước. Gừng, trần bì (vỏ quýt phơi khô để lâu năm), bạc hà, tía tô đều thái sợi, hồi hương rang, sa nhân, đường cát, trộn đều rồi nhồi vào trong dưa. Lấy chỉ buộc chặt lại thành nguyên quả, cho vào chum tương. Năm sáu ngày sau lấy ra, phơi khô cả quả rồi cất giữ. Hoặc thái nhỏ rồi mới phơi.

 Dưa ngâm tỏi

 Một cân dưa chuột nhỏ hái vào mùa thu, chần qua nước nấu với vôi và phèn chua, để ráo, ướp nửa lạng muối một đêm. Lại lấy nửa lạng muối và ba lạng tép tỏi bóc vỏ, giã nhuyễn, trộn đều với dưa rồi đổ vào chỗ nước muối đã ướp ra lúc trước. Nấu rượu ngon và giấm để ngâm, đặt ở chỗ mát. Bí đao, cà cũng làm theo cách này.

 Dưa nấu ba lần

 Lấy dưa xanh già cứng, bổ làm hai nửa; mỗi cân dùng nửa lạng muối, một lạng tương, cùng một ít tía tô và cam thảo. Ướp trọn một ngày một đêm, rồi để cả nước ướp, đêm nấu ngày phơi, làm như thế ba lần. Nấu xong thì phơi, gặp ngày mưa thì để trên chõ (nồi đồ xôi) mà hấp, phơi khô rồi cất giữ.

 Mầm tỏi khô

 Một cân mầm tỏi cắt khúc dài một tấc, một lạng muối, ướp cho ra hết nước hôi. Hong hơi khô, trộn chút tương và đường, hấp chín, phơi khô rồi cất giữ.

 Cải muối để dành

 Lấy cải bẹ mập, không để dính nước, phơi đến khô sáu bảy phần, bỏ lá. Mỗi cân dùng bốn lạng muối, ướp một đêm. Lấy ra, buộc từng cọng thành bó nhỏ, xếp vào bình nhỏ, úp ngược cho ráo hết nước; đem nước ấy cùng nước ướp ra lúc trước nấu lên lấy nước trong, để nguội, đổ vào bình, bịt thật kín, mùa hè đem ăn.

 Giá đỗ xanh

 Đem đỗ xanh ngâm nước lạnh hai đêm, đợi hạt nở thì thay nước vo hai lần, rồi sấy khô. Trước đó quét đất thật sạch, vẩy nước cho ướt, trải một lớp giấy, đặt đỗ lên giấy, lấy chậu úp lên. Mỗi ngày tưới nước hai lần, chờ mầm mọc dài. Đãi bỏ vỏ, chần sơ qua nước sôi, trộn với gừng và giấm; xào với thịt lại càng hợp.

 Mù tạt

 Hạt cải để lâu hai năm, nghiền nhỏ, hòa với nước, nén chặt trong bát, dùng giấy dai bịt kín. Rót nước sôi vào ba năm lần cho ra hết nước vàng, rồi úp bát xuống chỗ đất lạnh; một lúc sau thấy bốc hơi cay thì cho giấm nhạt vào hòa ra, lọc qua vải bỏ bã. Một cách khác: thêm hai ba phân tế tân (một vị thuốc có rễ cay thơm) thì càng cay (phân: một phần trăm của lạng).

 Phật thủ, thanh yên, lê ngâm tương

 Quả lê để cả vỏ cho vào chum tương, để lâu không hỏng. Thanh yên thì bỏ ruột, lấy vỏ ngâm tương; phật thủ thì ngâm tương cả quả. Vỏ quýt tươi, rau thạch hoa (một loại rong biển), mì căn (khối gluten làm từ bột mì) đều có thể ngâm tương mà ăn, vị càng ngon.

 Cách ủ cà với bã rượu

 Có câu: "Năm cà, sáu bã, muối mười bảy, thêm nước sông vào thì ngọt như mật." Tức là năm cân cà, sáu cân bã rượu, mười bảy lạng muối, hai bát nhỏ nước sông trộn với bã thì cà tự nhiên có vị ngọt. Đây là cách cà để dành lâu, không phải loại ăn ngay. Một cách khác: lấy cà muộn cỡ vừa, ngâm nước một đêm, mỗi cân dùng bốn lạng muối, một cân bã rượu, cũng rất ngon.

 Cách ủ gừng với bã rượu

 Một cân gừng, một cân bã rượu, năm lạng muối. Chọn làm trước ngày Xã (ngày tế thần đất, ở đây là ngày Xã mùa thu, khoảng quanh tiết thu phân) thì mới ủ bã được; không để gừng dính nước, không được làm trầy vỏ gừng. Dùng vải khô lau sạch đất, phơi đến nửa khô rồi trộn với bã rượu và muối, cho vào hũ.

 Dưa ngâm đường giấm

 Vào tiết phục tháng sáu (những ngày nóng nhất mùa hè) thì hái ngay dưa trắng sống, lấy năm mươi cân làm chuẩn, bổ làm hai nửa, bỏ phần xơ ruột (?), thái thành miếng cỡ hơn một tấc, dày ba phân, mỗi miếng cắt ba nhát dao (?). Sau đó cho vào rá nhúng nước rửa sạch; cứ mười cân dùng năm lạng muối, ướp trong chum, khoảng một canh giờ (khoảng hai tiếng) thì trở, qua thêm nửa canh giờ thì vớt ra cho ráo, rải lên chiếu lau, phơi dưới nắng gắt cho nửa khô. Trước hết thái sẵn vỏ quýt sợi, gừng sợi, vỏ hoa tiêu, muối rang sàng sạch; đem giấm ngon cho vào nồi đun sôi. Cứ mười cân dưa dùng hai mươi hai lạng năm tiền giấm (tiền: một phần mười của lạng), mười lạng đường cát ngon, cho vào giấm muối, đổ ra đồ đựng, chờ nguội rồi cho dưa khô, gừng, hoa tiêu… vào giấm trộn đều. Qua một đêm thì trở, lại qua một đêm trở nữa rồi cất giữ. Chỉ cần rửa đồ đựng cho sạch, khô hẳn không còn chút vết nước nào, rồi cất ở chỗ râm mát.

 Món ủ chua chay bằng mì căn

 Dùng sáu bảy khối mì căn ngon, xé thành sợi to bằng ngón tay út, cân được năm cân, cho vào nước sôi nấu ba bốn dạo sôi, rồi nén trong rổ tre, nhân lúc còn nóng ép cho ráo nước. Trước hết sấy thì là và hồi hương, tổng cộng nửa hợp (hợp: một phần mười thăng, thăng khoảng một lít), tán vụn nhưng không được nhỏ quá. Nhặt hoa tiêu hơn nửa hợp, gạo men đỏ (gạo đã được cấy nấm men màu đỏ, dùng tạo màu và vị) gần một hợp, ngâm nước nóng cho mềm. Hành củ chẻ (?) nửa bát, hạnh nhân khoảng một hợp, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát, hòa với rượu. Cho hai lạng dầu vào nồi phi, đợi dầu chín thì tắt lửa. Trước hết đổ hạnh nhân vào dầu cho sôi qua, sau đó cho mì căn và các gia vị vào, dùng xẻng sắt đảo luôn tay ba bốn lượt, nếm thử mặn nhạt rồi lần lượt vớt ra đồ đựng. Lấy men đỏ còn ấm rắc dần vào, nén chặt, lấy lá sen đậy lên, dùng thanh tre cài giữ, lấy đá đè lên; qua ba bốn canh giờ là dùng được.

 Lại có cách làm món ủ chua bằng măng

 Mùa xuân lấy măng non, bóc hết bẹ, bỏ phần gốc già, thái thành miếng rộng bốn phân, dài một tấc, cho lên xửng hấp chín, lấy vải bọc lại ép thật khô, cho vào đồ đựng, thêm dầu mà dùng. Cách làm giống như món ủ chua mì căn.

 Cách ủ củ cải với bã rượu

 Một cân củ cải, ba lạng muối; củ cải không để dính nước, chỉ lau sạch, để cả rễ râu, nửa củ (?), phơi khô. Trộn bã rượu với muối, rồi cho củ cải vào trộn đều, cho vào hũ. Cách này không phải loại ăn ngay.

 Cách làm mầm tỏi

 Mầm tỏi ướp chút muối một đêm, hong khô, chần qua nước sôi, lại hong khô. Trộn với nước cam thảo, cho lên chõ hấp, phơi khô rồi cho vào hũ.

 Rau ba thứ hòa

 Một phần giấm nhạt, một phần rượu, một phần nước, thêm muối và cam thảo nêm cho vừa vị. Đun sôi rồi cho rau vào, cùng một ít gừng sợi, vỏ quýt sợi, rắc một hai lát nhỏ bạch chỉ (một vị thuốc có rễ thơm) lên trên rau, chưng cách thủy, đừng mở nắp, đến khi chín thì ăn.

 Dưa trộn ăn ngay

 Lấy cọng non của cải trắng, chần nước sôi đến nửa chín, vắt khô, thái khúc nhỏ. Cho chút dầu xào sơ qua, bỏ vào đồ đựng, thêm chút giấm, để một lát rồi ăn.

 Món cà rốt

 Lấy cà rốt đỏ củ nhỏ thái lát, thái cùng với cải bẹ, cho giấm vào ướp qua một lúc, ăn rất giòn. Lại dùng chút muối, hồi hương lớn và nhỏ (hồi hương lớn là hoa hồi; hồi hương nhỏ là hạt tiểu hồi), gừng, vỏ quýt sợi trộn cùng giấm, ướp rồi ăn.

 Cà rốt ủ chua (Tên thường gọi là củ cải đỏ.)

 Thái thành lát, chần sơ qua nước sôi, để ráo, cho chút hành hoa, hồi hương lớn và nhỏ, gừng, vỏ quýt sợi, bột hoa tiêu, men đỏ nghiền nhuyễn, trộn đều với muối, ướp một canh giờ rồi ăn.

 Lại một cách nữa

 Củ cải trắng và củ niễng thái sống, măng thì nấu chín; cả ba thứ đều theo cách trên làm món ủ chua, có thể dọn ăn.

 Phơi măng khô nhạt

 Măng tươi loại đầu mèo (giống măng to), nhiều ít tùy ý, bỏ vỏ, thái lát thái sợi, chần qua nước sôi, phơi khô cất giữ. Khi dùng thì ngâm nước vo gạo cho mềm, màu trắng như bạc. Nếu chần bằng nước muối thì thành măng muối.

 Rau ngâm tỏi

 Dùng cải trắng non mùa đông thái khúc một tấc. Cứ mười cân rau dùng bốn lạng muối rang, cứ một bát giấm thì hai bát nước, ngâm rau trong hũ.

 Cách làm dưa

 Dùng dưa sống cứng, bổ ra bỏ ruột, lau khô, không để dính nước, thái miếng nhỏ hình tam giác. Lấy mười cân làm chuẩn, dùng nửa cân muối, cho vào chậu lớn ngâm một đêm; sáng hôm sau cho vào túi vải gai, lấy đá đè cho ráo. Thì là, hồi hương, hoa tiêu, vỏ quýt, tía tô, gừng mỗi thứ năm tiền, đều thái sợi, trộn đều với dưa. Mười lạng đường cát ngon, dùng ba bát giấm nghiền đường cho tan nhuyễn, đựng vào đồ sứ. Đem phơi nắng, trở luôn tay, đến khi hết nước thì thôi; khô rồi thì cho vào bình cất giữ.

 Cách làm cà khô nhạt

 Dùng cà to rửa sạch, cho vào nồi luộc qua, không để dính nước lã, bổ ra, lấy đá đè cho ráo; nhân ngày nắng ráo, trước hết phơi ngói cho nóng, rồi rải cà lên ngói, phơi đến khô thì thôi. Cất đến tháng giêng, tháng hai, trộn với các thứ khác mà ăn, vị như cà tươi.

 Cách làm đậu thị mặn mười hương

 Dưa sống và cà mỗi thứ một nửa, lấy mười cân làm chuẩn, dùng mười hai lạng muối; trước hết lấy bốn lạng trong số đó ướp một đêm, để ráo. Nửa cân gừng sợi, nửa cân tía tô tươi cắt cả cành, nửa lạng bột cam thảo, hai lạng hoa tiêu nhặt bỏ cuống và hạt rồi nghiền vụn, một lạng hồi hương, một lạng thì là, hai lạng sa nhân, nửa lạng lá hoắc hương (nếu không có thì thôi). Năm ngày trước đó, đem một thăng đậu nành hạt to nấu nhừ, dùng một thăng cám mì rang trộn rồi ủ kín cho thành mốc tương (đậu lên mốc vàng, dùng làm nguyên liệu cho tương, đậu thị), đợi lên mốc xong thì sàng bỏ cám, chỉ dùng phần đậu đã lên men (đậu thị: đậu nành ủ lên men). Lấy một bình rượu, hơn nửa bát bã giấm, trộn chung với các thứ trên. Rửa hũ sạch khô, cho vào, nén chặt. Đậy bốn năm lớp lá nhược, dùng thanh tre cài chéo nhau giữ chặt, lại lấy giấy và lá nhược buộc miệng hũ, trát bùn bịt kín, phơi nắng; đến bốn mươi ngày thì lấy ra, hong hơi khô, cho vào hũ cất giữ. Khi phơi được chừng hai mươi ngày thì xoay hũ lại cho nắng chiếu đều khắp.

 Lại một cách làm mù tạt

 Dùng một hợp hạt cải, cho vào cối nghiền nhỏ, dùng một chén nhỏ giấm hòa với nước. Rồi dùng lụa mịn vắt lấy nước, đặt cạnh chum nước ở chỗ mát. Lúc sắp dùng thì thêm xì dầu, giấm khuấy đều, cay không gì bằng, vị cực ngon.

 Cách làm tương vừng

 Một đấu vừng đã rang chín, giã nhuyễn; dùng nước lấy vào ngày mùng sáu tháng sáu đun sôi, để nguội, cho vào vò khuấy đều, nước ngập trên mặt chừng một ngón tay, bịt miệng vò. Phơi năm bảy ngày, mở vò, gạt bỏ lớp váng đen, thêm ba bát bã cơm rượu ngon, ba bát xì dầu ngon, hai bát rượu ngon, một thăng bột men đỏ, một thăng đỗ xanh rang, một thăng gạo rang, một lạng bột tiểu hồi, trộn đều, qua mười bốn ngày thì dùng.

 Cách đảo tương dưa, cà

 Một cân mốc tương, một cân dưa, bốn lạng muối; đem dưa xát với nước ướp dưa lúc đầu rồi trộn đều (?). Mốc tương mỗi ngày đảo hai lần, đủ bảy lần bảy là bốn mươi chín ngày thì cho vào vò.

 Rau muối khô bịt hũ

 Mười cân rau, bốn mươi lạng muối rang, ướp rau trong chum: một lớp rau, một lớp muối, ướp ba ngày; lấy rau ra cho vào chậu vò một lượt, rồi chuyển sang một chum khác, nước muối thì thu lại để dùng. Lại qua ba ngày, lại lấy rau ra vò một lượt, chuyển sang chum khác, giữ nước muối để dùng. Làm như thế đủ chín lượt thì cho vào hũ: cứ một lớp rau lại rắc một lớp hoa tiêu và tiểu hồi, rồi lại xếp rau, cứ thế xếp thật chặt chẽ; lấy nước rau đã giữ lại lúc trước, mỗi vò rưới ba bát, trát bùn bịt kín, qua năm mới thì ăn được.

 Rau trộn

 Cho hoa tiêu vào dầu vừng, đun trước cho sôi một hai dạo rồi cất đi. Lúc dùng, rót ra một bát dầu, cho xì dầu, giấm, chút đường trắng, nêm cho vừa, để sẵn. Món nào cần trộn dầu thì rưới một ít vào trộn mà ăn, rất ngon. Như trộn cải trắng, giá đỗ, rau cần nước thì phải chần rau trong nước sôi cho chín, rồi thả vào nước trong ngâm. Lúc dùng mới vắt ráo, trộn dầu mà ăn; rau xanh biếc không bị thâm đen, lại giòn ngon miệng.

 Cách làm đậu thị nước

 Lấy mười cân mốc tương, bốn mươi lạng muối ngon, mười bát rượu ngọt Kim Hoa (vùng Kim Hoa, Chiết Giang, nổi tiếng rượu ngọt). Ngày hôm trước dùng hai mươi bát nước sôi hòa muối làm nước muối, để nguội cho lắng trong để dùng. Cho mốc tương vào chum, đổ rượu và nước muối vào, phơi bốn mươi chín ngày; xong mới cho hồi hương lớn và nhỏ mỗi thứ ba lạng, thảo quả năm tiền, quan quế (vỏ quế loại tốt) năm tiền, mộc hương ba tiền, trần bì thái sợi một lạng, hoa tiêu một lạng, gừng khô thái sợi nửa cân, hạnh nhân một cân; các thứ trộn vào chum, vừa phơi vừa khuấy thêm ba ngày, rồi cho vào vò, sang năm ăn mới ngon, chấm thịt ăn càng tuyệt.

 Rau muối úp ngược hũ

 Cứ một trăm cân rau dùng năm mươi lạng muối ướp, cho vào vò nén chặt. Dùng nước muối hòa với tro lông (?) thành như hồ bột khô, phết lên miệng vò bịt kín, không cần nút rơm.

 Cải cay nấu nhạt (?)

 Dùng cải bẹ, không để dính nước, hong khô cho mềm, chần qua nước sôi một lượt là vớt ngay, dùng vợt vớt ra để trên sàng cho nguội. Để nước chần rau cho nguội; rau trong sàng thì rắc chút muối tơi trộn đều, cho vào bình, sau đó rưới nước rau đã nguội lên, bọc kỹ, đặt ở chỗ đất mát.

 Rau khô hấp

 Lấy rau ngon cây to, nhặt rửa sạch, cho vào nước sôi chần đến năm sáu phần chín, phơi khô. Dùng muối, tương, thì là, hoa tiêu, đường cát, vỏ quýt nấu chung với rau cho thật chín, lại phơi khô, rồi hấp một lúc, đựng vào đồ sứ cất giữ. Khi dùng thì cho dầu thơm vào vò, thêm chút giấm, đặt lên cơm hấp mà ăn.

 Cà chim cút

 Chọn cà non thái sợi nhỏ, chần qua nước sôi, để ráo. Dùng muối, tương, hoa tiêu, thì là, hồi hương, cam thảo, trần bì, hạnh nhân, đậu đỏ nghiền thành bột mịn, trộn đều, phơi khô, hấp qua rồi cất. Khi dùng thì ngâm nước sôi cho mềm, nhúng dầu thơm mà rán.

 Dưa, cà tẩm gia vị thơm

 Nhiều ít tùy ý, thái miếng vuông như quân cờ; mỗi cân dùng tám tiền muối, trộn đều gia vị thơm với dưa, ướp trong chum một hai ngày rồi lấy ra để ráo. Ban ngày phơi nắng, tối lại cho vào nước muối, hôm sau lại lấy ra phơi. Làm như thế ba lần, đừng để khô quá, cho vào vò mà dùng.

 Dưa, cà ủ bã rượu

 Dưa, cà và các thứ tương tự, cứ năm cân thì mười lạng muối, trộn đều với bã rượu. Dùng năm mươi đồng tiền đồng, rải lên từng lớp; qua mười ngày thì lấy tiền ra, không cần thay bã khác, cho vào bình cất lâu, màu vẫn xanh như mới.

 Củ niễng ủ chua

 Củ niễng tươi thái lát, chần qua, để ráo. Lấy hành thái sợi nhỏ, thì là, hồi hương, hoa tiêu, men đỏ nghiền nhuyễn, trộn đều với muối, ướp chung một canh giờ rồi ăn. Đầu ngó sen ủ chua cũng làm cách này.

 Cà ngâm đường giấm

 Lấy cà non mới hái thái miếng tam giác, nhúng qua nước sôi rồi vớt ra, bọc vải ép khô, ướp muối một đêm, phơi khô. Dùng gừng sợi, tía tô trộn đều, đun sôi đường giấm rưới vào ngâm, cất vào đồ sứ. Dưa cũng làm theo cách này.

 Gừng ủ bã rượu

 Trước ngày Xã lấy gừng non, nhiều ít tùy ý, bỏ phần cuống mầm, lau sạch. Dùng rượu hòa với bã rượu và muối trộn đều, cho vào vò sứ, bên trên đặt một cục đường cát, lấy lá nhược buộc miệng, trát bùn bịt kín. Bảy ngày thì ăn được.

 Rau muối mặn

 Cải trắng gọt bỏ rễ và lá già vàng, rửa sạch để ráo. Cứ mười cân rau dùng mười lạng muối, vài cọng cam thảo, đựng trong hũ sạch; rắc muối vào các kẽ lá, xếp vào hũ, cho chút thì là, lấy tay nén chặt. Được nửa hũ thì lại cho vài cọng cam thảo, đợi đầy hũ thì lấy gạch đá đè lên. Ướp được ba ngày thì đảo rau, vắt bỏ nước muối, để riêng vào đồ đựng sạch khô. Kiêng nước lã. Rồi lại đem nước muối ấy rưới vào rau. Đợi bảy ngày, theo cách trước đảo lại, dùng nước mới múc đổ ngập, vẫn lấy gạch đá đè lên. Rau ấy vị ngon, thơm giòn. Nếu đến mùa xuân ăn không hết thì chần qua nước sôi, phơi khô cất giữ. Mùa hè đem rau ngâm qua nước ấm, ép ráo, trộn đều với dầu thơm, đựng vào bát sứ đặt lên cơm hấp mà ăn.

 Bí đao ngâm tỏi

 Chọn quả to, bỏ vỏ và ruột, thái miếng rộng bằng một ngón tay. Lấy phèn chua và vôi nấu nước, chần qua, vớt ra để ráo. Mỗi cân dùng hai lạng muối, ba lạng tép tỏi giã nát, cùng với bí cho vào đồ sứ, đổ giấm ngon đã đun sôi vào ngâm.

 Cách muối hẹ

 Trước khi có sương muối, chọn hẹ mập không có ngọn vàng, nhặt sạch, rửa, để ráo. Trong chậu sứ rải một lớp hẹ, rắc một lớp muối, đến khi muối và hẹ rải đều hết thì thôi. Ướp một hai đêm, trở mấy lần, rồi cho vào đồ sứ, dùng nước muối ban đầu, thêm chút dầu thơm thì càng ngon. Hoặc ngay trong hẹ mà muối dưa chuột nhỏ, cà nhỏ: muối riêng các thứ ấy cho ra nước, rồi trộn đều vào hẹ mà cất giữ.

 Cách làm cốc thái (?)

 Dùng ngồng cải xuân bất lão (một giống cải lá xanh chịu rét), bỏ lá rửa sạch, thái vụn to bằng lỗ đồng tiền, phơi cho ráo hơi nước nhưng đừng khô quá. Lấy gừng sợi rang với đậu nành tách đôi; mỗi cân rau dùng một lạng muối. Cho gia vị thơm vừa phải, vò cho rau ra lại nước, cho vào lọ, đợi ngấm thì tùy lúc mà dùng.

 Cải mầm vàng

 Đem cây cải trắng cắt bỏ cuống lá, chỉ giữ lại lõi, cách mặt đất chừng hai tấc, lấy đất trộn phân vun cho phẳng, dùng chum lớn úp lên. Bên ngoài chum lấy đất vun kín, đừng để lọt hơi. Nửa tháng sau lấy ăn, vị ngon nhất. Hẹ mầm vàng, mầm gừng, mầm củ cải, mầm xuyên khung (một vị thuốc) cũng làm cách này.

 Cách làm đậu thị rượu

 Một đấu năm thăng mốc tương, sàng sạch bột; năm cân cà, mười hai cân dưa, mười bốn lạng gừng thái sợi, vỏ quýt sợi tùy ý, một thăng tiểu hồi, bốn cân sáu lạng muối rang, một cân tiêu xanh, trộn chung vào hũ, nén chặt. Đổ rượu Kim Hoa hoặc cơm rượu ngập trên các thứ chừng hai tấc, dùng giấy và lá nhược buộc lại, trát bùn bịt kín. Để ngoài trời bốn mươi chín ngày; trên vò viết chữ "Đông", "Tây" làm dấu để xoay phiên phơi cho đều. Đủ ngày thì đổ ra chậu lớn, phơi đến khô thì thôi, lấy vải cỏ vàng phủ lên.

 Đậu muối đỏ

 Trước hết đặt một quả mơ muối đã lên phấn trắng dưới đáy nồi, lấy đậu xanh hạt to vo sạch phủ lên quả mơ. Lại khoét một hốc giữa đậu, bỏ muối vào. Dùng gỗ vang nấu nước, cho chút phèn chua, rưới quanh bốn bên thành nồi, ngập ngang mặt đậu thì thôi. Đun lửa cho cạn, đậu chín, muối không nổi trắng mà có màu đỏ.

 Gừng năm vị ngon

 Một cân gừng non thái lát, dùng nửa cân mơ muối trắng đập vụn, bỏ nhân, cho hai lạng muối rang trộn đều, phơi ba ngày. Sau đó cho một tiền cam tùng (một loại rễ cỏ thơm), năm tiền cam thảo, hai tiền bột đàn hương trộn lại, phơi ba ngày rồi cất dùng.

 Cải bẹ muối (Cứ mười cân rau dùng tám lạng muối làm chuẩn.)

 Trong tháng mười, hái cải bẹ tươi non, thái vụn, chần nước sôi, vớt cả nước vào chậu, trộn đều với rau diếp sống, dầu vừng chín, hoa cải, vừng, muối, rồi nén chặt vào hũ. Ba năm ngày thì ăn, để đến mùa xuân không hỏng.

 Củ cải tẩm gia vị thơm (Cứ mười cân củ cải dùng tám lạng muối ướp.)

 Thái hạt lựu to bằng con xúc xắc, ướp muối một đêm, phơi nắng cho khô; thái gừng, vỏ quýt sợi, hồi hương lớn và nhỏ, trộn đều, đun giấm sôi nóng rưới lên. Đựng vào bình chậu sứ, phơi nắng cho khô rồi cất giữ.

 Củ cải, củ niễng, măng, dưa, cà… ủ bã rượu

 Dùng vôi và phèn chua nấu nước, để nguội hẳn, đem các thứ trên ngâm trọn một ngày một đêm. Đun rượu sôi nóng rồi ngâm bã rượu, cho muối, lại cho một hai đồng tiền đồng, liệu lượng bã nhiều ít mà thêm vào, ướp mười ngày thì lấy ra. Thay bã rượu ngon khác, trộn với muối và rượu, cho vào vò cất giữ, lấy lá nhược buộc, trát bùn bịt kín.

 Cách làm giấm năm vị cay

 Một thìa tương, một tiền giấm, một tiền đường trắng, năm bảy hạt hoa tiêu, một hai hạt hồ tiêu, một phân gừng; hoặc thêm một hai tép tỏi thì càng ngon.

 Loại rau dại (Những thứ tôi chọn khác xa với Vương Tây Lâu — tức Vương Bàn, người đời Minh, hiệu Tây Lâu, soạn sách ghi chép các loại rau dại; đều là những thứ mọi người đã biết là ăn được thì tôi mới dám ghi giữ lại, không giống những thứ Vương chọn, vì ông có mục đích riêng nên mới làm như vậy.)

 Hoa hiên vàng (hoa kim châm)

 Mùa hè hái hoa rửa sạch, chần nước sôi, trộn gia vị là ăn được. Cho vào om với món chay như đậu phụ thì rất ngon. Phàm muốn ăn các loại rau dại này, phải hái rửa thật sạch, lại xem kỹ mặt sau lá và trong lõi khóm có sâu nhỏ không, đừng để ăn phải. Trước hết pha sẵn nước gia vị: cứ một chén rượu to giấm thì cho ba phân bột cam thảo, một tiền đường trắng, nửa chén dầu vừng, khuấy đều làm nước trộn rau. Hoặc thêm chút gừng giã, lại là một kiểu khác. Phàm hoa và rau hái về, rửa sạch, chần nước sôi rồi vớt ra, mau thả vào nước ngâm một lúc, sau đó vớt ra vắt ráo, trộn gia vị mà ăn, thì màu xanh biếc không đổi như lúc còn tươi, lại giòn non không nhũn, càng thêm hương vị. Rau nhà trồng cũng làm theo cách này. Còn như nướng, xào nhanh hay làm dưa băm thì không theo cách này.

 Ngọn cúc ngọt

 Cây cúc ngọt mùa xuân hè mọc ngọn tốt, hái đầu ngọn non về, chần nước sôi, ăn như cách trên. Lấy nước cam thảo hòa bột củ mài, nhúng ngọn cúc vào rồi rán dầu, thơm ngon tuyệt.

 Ngọn câu kỷ

 Lá non và đầu ngọn cây câu kỷ, hái về ăn như cách trên, dùng nấu cháo lại càng ngon. Bốn mùa đều ăn lá, riêng mùa đông thì ăn quả.

 Cây ấu

 Hái vào mùa hè, mùa thu, bỏ lá bỏ rễ, chỉ giữ phần phao tròn trên cuống, nấu chín ăn như cách trên cũng ngon, ủ bã rượu mà ăn càng ngon. Là hạng nhất trong các loại rau dại.

 Rau thuần (một loại rau mọc dưới nước, lá nổi, có chất nhớt)

 Hái vào tháng tư, chần qua nước sôi, thả vào nước ngâm rồi dùng. Ăn với gừng giấm cũng được, nấu canh thịt cũng được.

 Rau dền dại

 Hái vào mùa hè, nấu chín ăn hay trộn gia vị, xào ăn đều được, ngon hơn dền nhà.

 Rau tề trắng dại

 Bốn mùa hái cây non, ăn sống hay chín đều được.

 Củ cải dại

 Cây giống củ cải, có thể hái củ và ngọn nấu chín mà ăn.

 Lâu hao (một loại ngải mọc ven nước)

 Đầu xuân hái ngọn lõi, cho vào trà rất thơm; lá có thể nấu chín mà ăn. Mùa hè, mùa thu thì thân có thể làm dưa băm.

 Ngọn hoàng liên

 Tức là hoàng liên dùng làm thuốc, hái ngọn, ướp muối phơi khô, cho vào trà rất tốt, hoặc nấu chín ăn cũng ngon.

 Rau cần nước

 Mùa xuân hái về, chần qua nước sôi, trộn gừng, giấm, dầu vừng mà ăn, rất thơm. Hoặc chần qua nước có muối, phơi khô, hoặc cho ngay vào trà cũng ngon.

 Lá nhài

 Lá non cây hoa nhài hái về rửa sạch, om với đậu phụ mà ăn, ngon tuyệt.

 Hoa chân ngỗng (?)

 Hái loại cánh đơn thì ăn được, loại cánh kép thì hại người. Chần nước sôi, thêm muối trộn gia vị, cũng có thể om ăn; cho vào dưa băm mà xào ăn đều được. Mùa xuân thì ăn ngọn non.

 Hoa dành dành (Còn gọi là chiêm bặc.)

 Hái hoa rửa sạch, ngâm nước cho hết mùi tanh, lấy bột mì hòa đường, muối thành bột nhão, nhúng hoa vào rồi rán dầu mà ăn.

 Kim đậu nhi (Tức hạt thảo quyết minh.)

 Hái hạt, chần nước sôi, có thể làm thứ cho vào trà, thơm ngon ngọt miệng.

 Hoa kim tước

 Đầu xuân hái hoa, chần nước muối, có thể làm thứ cho vào trà hoặc trộn gia vị, cũng có thể dọn làm món ăn.

 Tử hoa nhi

 Hoa và lá đều ăn được.

 Chồi hương xuân (chồi non của cây hương xuân, có mùi thơm đặc biệt)

 Hái chồi đầu, chần nước sôi, thêm chút muối, phơi khô, để được hơn một năm. Trộn với vừng mà dọn ăn. Chồi tươi có thể cho vào trà. Xào với mì căn mà ăn là hợp nhất, rất ngon. Om với đậu phụ, rau chay đều được cả.

 Cải cúc

 Hái ngọn non, tháng hai tháng ba mới tốt; lấy về rửa sạch, thêm chút muối ướp sơ, trộn bột làm bánh, rán dầu, thơm ngon ăn được.

 Rau dền tro (rau muối)

 Hái cả cây, nấu chín hay rán xào đều được. Ngon hơn dền nhà.

 Nấm cây dâu, nấm cây liễu

 Đều ăn được, hái về om chung với món chay mà ăn.

 Cỏ ruột ngỗng (Loại to là đúng.)

 Hái về, chần chín trộn gia vị mà ăn.

 Cỏ ruột gà

 Ăn như trên.

 Miên nhứ đầu (rau khúc)

 Màu trắng, mọc trên bờ ruộng; hái về rửa sạch, giã cho như bông, trộn với bột mì làm bánh mà ăn.

 Lá kiều mạch

 Tháng tám, tháng chín hái lá non mới mọc, nấu chín mà ăn.

 Tây dương thái tử (?)

 Tháng bảy, tháng tám hái lá om với đậu phụ, là món ngon.

 Nấm

 Hái về phơi khô; ăn sống hay nấu canh đều ngon không tả xiết. Là món ngon trong đồ chay.

 Nấm tre

 Thứ này càng tươi ngon hơn, nấu chín ăn kiểu nào cũng được.

 Kim liên hoa

 Mùa hè hái lá và cuống nổi trên mặt nước, chần nước sôi, trộn gừng, giấm, dầu mà ăn.

 Thiên gia nhi (?)

 Chần nước muối làm món ăn kèm trà, trộn gừng giấm làm món ăn.

 Cỏ khán mạch nương

 Mọc theo lúa mì trên luống, mùa xuân hái nấu chín ăn.

 Cẩu cước tích (rau dấu chân chó)

 Mọc vào tiết sương giáng, lá như chân chó, hái về nấu chín ăn.

 Tà hao

 Mọc vào tháng ba, tháng tư; cây nhỏ thì dùng cả cây, cây lớn thì ngắt ngọn non, chần qua nước sôi, phơi khô. Khi ăn thì ngâm lại nước sôi, trộn gia vị mà ăn.

 Rau mắt (nhãn tử thái)

 Hái vào tháng sáu, tháng bảy, mọc ở đầm nước; lá mặt trên xanh, mặt dưới tím, thân mềm trơn và mảnh, dài vài thước; hái về chần nước sôi, nấu chín ăn.

 Địa đạp diệp

 Còn gọi là địa nhĩ (mộc nhĩ đất, loại tảo mọc trên mặt đất sau mưa), mùa xuân hạ mọc trong mưa, sau mưa thì hái. Nấu chín ăn với gừng giấm. Mặt trời lên thì nó teo đi mà khô quắt lại (?).

 Oa loa tề

 Hái vào tháng giêng, tháng hai, nấu chín ăn.

 Rau sam

 Đầu hè hái, chần qua nước sôi, phơi khô; mùa đông lấy ra làm ăn ngay.

 Cỏ mã lan

 Tháng hai, tháng ba mọc thành bụi, nấu chín ăn, lại có thể làm dưa băm.

 Nhân trần (Tức thanh hao.)

 Mùa xuân hái, trộn bột làm bánh, nấu hấp mà ăn.

 Nhạn nhi trường (rau ruột nhạn)

 Mọc vào tháng hai, như giá đỗ, nấu chín ăn, ăn sống cũng được.

 Củ niễng dại

 Đầu hè mọc bên đầm nước, tức là mầm niễng, nấu chín ăn.

 Đảo quán tề

 Hái về nấu chín ăn. Cũng có thể làm dưa băm.

 Ngồng khổ ma (rau đắng)

 Hái vào tháng ba, dùng lá, giã trộn với bột làm bánh mà ăn.

 Hoàng hoa nhi

 Hái vào tháng giêng, tháng hai, nấu chín ăn.

 Củ năng dại

 Bốn mùa đều hái, sống chín đều ăn được.

 Đỗ xanh dại

 Lá và thân giống cây đỗ xanh nhưng nhỏ hơn, mọc ở ruộng hoang, nhiều dây leo, sống chín đều ăn được.

 Du chước chước

 Mọc ven nước, lá bóng láng, sống chín đều ăn được. Lại có thể muối làm rau khô hấp ăn.

 Bản kiều tề

 Hái vào tháng giêng, tháng hai, nấu hấp mà ăn. Đến tháng ba, tháng tư thì không ăn được nữa.

 Toái mễ tề (rau tề hạt gạo vụn)

 Hái vào tháng ba, chỉ có thể làm dưa băm.

 Thiên ngẫu nhi

 Củ như ngó sen mà nhỏ hơn, nấu chín làm món như ngó sen, trộn gia vị mà ăn. Lá không ăn được.

 Ngọn đậu tằm

 Tháng hai hái làm rau, xào với dầu vừng, cho muối và tương vào nấu, thêm chút gừng, hành.

 Rau ké đầu ngựa

 Hái lá non, rửa sạch chần qua, trộn gừng, muối, giấm mà ăn, trừ phong thấp (theo Đông y: chứng đau nhức, tê mỏi gân xương do gió độc và khí ẩm xâm nhập). Hạt có thể trộn với bột gạo làm lương khô.

 Hoa phù dung

 Hái hoa, bỏ nhụy và cuống, chần nước sôi một hai lần, nấu với đậu phụ, thêm chút hồ tiêu, màu đỏ trắng xinh đẹp.

 Rau quỳ (So với cây thục quỳ thì bụi thấp hơn mà lá to hơn, tính ôn — tức theo Đông y có tính ấm.)

 Hái lá, ăn theo cách giống như nấu canh rau.

 Hoa quế đỏ (mộc tê đỏ)

 Hái hoa, rảy nước cam thảo, trộn với gạo giã thành bột làm bánh. Hương thơm thanh đầy miệng.

 Rau diếp (diếp ngồng)

 Hái thân, bỏ lá bỏ vỏ, cắt khúc một tấc, chần nước sôi, thêm gừng, dầu, đường, giấm mà trộn.

 Ngưu bàng

 Tháng mười đào rễ, rửa sạch, luộc không quá kỹ, vớt ra đập dập, ép dẹt cho ráo. Lấy muối, tương, thì là, gừng, hoa tiêu, dầu chín và các gia vị khác trộn vào, ngâm một hai ngày rồi lấy ra, sấy khô. Vị như thịt khô.

 Lá hòe

 Hái lá non, nhỏ, sạch, giã lấy nước, trộn bột làm sợi mì nguội (?), ăn với giấm tương như món dưa chín.

 Rễ cây xuân

 Trước mùa thu đào rễ, giã rồi rây, trộn bột làm miếng bột nhỏ, nấu nước lã mà ăn.

 Củ bách hợp

 Lấy các múi củ, phơi khô, trộn bột làm bánh canh hấp mà ăn. Rất bổ khí huyết (theo Đông y: khí là năng lượng vận hành trong cơ thể, huyết là máu).

 Rễ qua lâu

 Đào sâu lấy rễ to, gọt vỏ đến phần trắng, cắt khúc một tấc, ngâm nước, mỗi ngày thay một lần. Đến sau năm bảy ngày thì vớt ra, giã thành bột nhão. Dùng lụa lọc lấy phần bột mịn, đợi khô thành bột, trộn với gạo tẻ nấu cháo, thêm sữa đặc, ăn rất bổ.

 Hạt điêu cô (hạt của cây niễng, một loại lúa hoang)

 Điêu cô tức là hồ tế (?) ngày nay. Phơi khô, xay bỏ vỏ, vo sạch nấu cơm, thơm không tả xiết.

 Hoa cẩm đới

 Hái hoa nấu canh, mềm giòn ăn được.

 Xương bồ

 Thạch xương bồ, bạch truật (một vị thuốc bổ tỳ vị), nấu rồi tán bột; cứ một cân thì dùng ba cân củ mài, lấy nước mật ong đã luyện (mật nấu cô cho đặc) trộn vào bột mì, làm bánh hấp mà ăn.

 Quả mận

 Lấy mận quả to, khoét bỏ hạt, dùng mơ muối trắng và cam thảo pha nước sôi mà chần; lấy đường trắng trộn với nhân hạt thông, nhân trám nghiền bột nhồi vào, đặt lên chõ hấp chín mà ăn.

 Khoai môn núi

 Lấy củ thái lát, nấu với hạt phỉ cho hết vị đắng, lấy hạnh nhân tán bột, thêm chút nước tương hoặc muối hòa với bột mì, nhúng lát khoai vào rồi rán mà ăn.

 Đông phong tề (Tức rau tề.)

 Hái một hai cân rau tề, rửa sạch; cho ba hợp gạo vo, ba thăng nước, một củ gừng đập dập, cùng cho vào nồi khuấy đều, bên trên rưới một vỏ hến dầu vừng, rồi không được động vào nữa, cứ thế đun lửa mà nấu. Nếu động vào thì sinh mùi dầu sống. Không cho chút muối giấm nào. Nếu biết được vị này thì tám món quý của núi và biển đều đáng chán cả.

 Hoa ngọc trâm

 Hái nụ đang hé, tách làm hai mảnh hoặc bốn mảnh, nhúng bột mì rán mà ăn. Nếu cho chút muối, đường trắng vào bột hòa đều rồi nhúng, vị rất thơm ngon.

 Hoa dành dành (Lại một cách nữa, ghi thêm.)

 Hái hoa đang hé, chần qua nước phèn, cho hành thái sợi nhỏ, hồi hương lớn và nhỏ, hoa tiêu, men đỏ, cơm gạo kê vàng nghiền nhuyễn, trộn đều với muối, ướp đè nửa ngày rồi ăn. Chần qua nước phèn rồi rim với mật, vị cũng ngon.

 Nấm gỗ

 Dùng gỗ dâu, gỗ long não, gỗ nam đã mục, cưa thành khúc dài một thước; tháng chạp quét lá mục, chọn chỗ đất màu mỡ râm mát, trộn lá với gỗ chôn vào luống sâu như cách trồng rau. Mùa xuân lấy nước vo gạo tưới, thỉnh thoảng nấm mọc ra; mỗi ngày tưới ba lần thì nấm to bằng nắm tay. Hái về xào với rau chay mà ăn hoặc làm khô đều ngon. Nấm mọc trên gỗ thì lại không hại người.

 Hoa tử đằng

 Hái hoa rửa sạch, rảy nước muối trộn đều, cho vào chõ hấp chín, phơi khô, có thể làm nhân bánh, rất ngon. Dùng làm món mặn có thịt cũng ngon.

 Giang tề

 Mọc vào tháng chạp, sống chín đều ăn được. Khi ra hoa thì đừng ăn, chỉ có thể làm dưa băm.

 Thương lục

 Hái ngọn và thân rửa sạch, hấp chín, khi ăn thêm muối và gia vị. Loại màu tím thì vị ngon.

 Ngưu tất

 Hái ngọn như cách cắt hẹ, ăn được.

 Ngó sen hồ

 Lấy ngó sống, cắt khúc một tấc, chần nước sôi, ướp muối cho ra nước. Cho chút dầu hành, gừng sợi, vỏ quýt sợi, hồi hương lớn và nhỏ, cơm gạo kê vàng nghiền nhuyễn, trộn kỹ, lấy lá sen gói lại đè lên, qua đêm thì ăn.

 Phòng phong

 Hái ngọn làm rau ăn được, chần nước sôi, trộn gia vị, rất trừ phong (theo Đông y: trừ chứng do gió độc gây ra như đau đầu, đau mình, tê mỏi).

 Chuối

 Chuối có hai loại, loại củ dẻo là chuối nếp, ăn được. Lấy củ, thái miếng to bằng bàn tay, nấu với nước tro cho chín, bỏ nước tro. Lại nấu bằng nước lã, thay nước hai lần cho hết vị tro. Vớt ra ép khô, lấy muối, tương, hồi hương lớn và nhỏ, hoa tiêu, hồ tiêu, gừng khô, dầu chín nghiền trộn với củ chuối, cho vào chum vại ướp một hai ngày, lấy ra sấy qua, gõ nhẹ cho mềm. Ăn vào giống hệt thịt mỡ.

 Rau thủy thái

 Hình như cải trắng, tháng bảy tháng tám mọc ở đầu ruộng, ven bờ nước, mọc thành cụm, màu xanh. Chần nước sôi, nấu với tương thì ăn được.

 Gương sen

 Lấy gương sen non, bỏ vỏ, hạt và cuống, nấu với tro, lại nấu bằng nước lã cho hết vị tro, rồi sấy khô như cách làm củ chuối khô, lấy đá đè cho dẹt, thái miếng mà ăn.

 Rau khổ ích (Tức cây vừng.)

 Lấy lá non nấu canh, rất ngọt, giòn, trơn.

 Chồi hoa thông

 Hái về, bỏ vỏ đỏ, lấy phần non trắng, ngâm mật, đun sơ cho mật chín, đừng chín quá, rất thơm giòn ngon.

 Bạch chỉ

 Đào rễ non, ngâm mật hay ủ bã rượu đều ăn được.

 Mầm phòng phong

 Hái mầm non màu như phấn son, trộn gia vị như rau thường mà ăn.

 Mầm thiên môn đông

 Mầm xuyên khung, mầm rong nước, mầm ngưu tất, mầm cúc, mầm rau hạnh (một loại rau lá nổi mọc dưới nước), đều trộn gia vị nấu chín ăn như trên.

 Rêu nước

 Đầu xuân hái loại non, đãi nhặt thật sạch, lại phải bỏ sạch cát đá sâu bọ, lấy đá đè cho ráo, cho muối, dầu, hoa tiêu, cùng mầm hẹ thái nhỏ trộn rồi cho vào bình, thêm giấm, gừng, ăn rất ngon. Lại có thể xào dầu, thêm muối tương cũng ngon.

 Mầm bồ lư (mầm cỏ nến, cây lau)

 Hái mầm non cắt khúc, chần nước sôi, bọc vải ép khô, thêm gia vị làm món ủ chua như trên, rất ngon.

 Thân cây bóng nước

 Hái thân mập to, bỏ vỏ, gọt cho sạch, buổi sáng cho vào bã rượu, đến trưa là ăn.

 Hạt hồng hoa

 Lấy hạt, đãi bỏ hạt lép nổi, cho vào cối giã nát, đổ nước nóng ngâm lấy nước. Lại giã, lại nấu lấy nước; khi nồi sôi thì cho giấm vào cho đông lại, dùng lụa vắt lọc. Giống như thịt mỡ, cho vào đồ chay rất tuyệt.

 Hoa kim tước

 Nở vào đầu xuân, hình như con chim sẻ vàng, từng đóa đều hái được. Chần nước sôi, làm thứ ăn kèm trà. Hoặc trộn với đường trắng, dầu, giấm, có thể làm rau, rất thanh.

 Mầm đậu Hà Lan

 Dùng đậu Hà Lan vo sạch, nhân lúc còn ướt lấy bao cói bọc lại; mùa xuân, mùa đông thì đặt cạnh giường lò gần lửa, mùa hè, mùa thu thì không cần; mỗi ngày phun nước, mầm mọc ra thì bỏ vỏ rửa sạch, chần nước sôi, cho vào trà. Mầm dài thì làm rau ăn.

 Giá đậu nành

 Đậu nành hạt to làm như cách trên, đợi mọc mầm chút ít thì lấy ra, đãi bỏ vỏ, rửa sạch nấu chín, thêm nấm hương (?), cam thái sợi, mộc nhĩ, phật thủ, quýt thái sợi trộn đều, cho nhiều dầu vừng, đường trắng, thêm giấm trộn mà dọn ăn, rất ngon.

 Loại ủ cất (Những thứ này đều là rượu dưỡng sinh của nhà ẩn sĩ ở núi, không phải rượu ngọt thì là rượu thuốc, khác hẳn loại thường; người uống rượu phóng túng thì đừng bàn với họ.)

 Rượu Đào Nguyên

 Hai mươi lạng bánh men trắng (men: chất làm lên men để nấu rượu, thường nặn thành bánh), băm nhỏ như hạt táo, ngâm vào một đấu nước, đợi men nở. Một đấu gạo nếp, vo thật sạch, nấu thành cơm nhừ, rải ra cho nguội. Tùy theo bốn mùa mà liệu khí hậu nóng lạnh, cho cơm vào nước men, khuấy cho như cháo đặc, đợi lên men. Rồi lại cho thêm hai đấu cơm, nếm thử, nếu chưa giống rượu thì cũng đừng lấy làm lạ. Đợi lên men, lại cho thêm hai đấu cơm thì rượu thành. Nếu trời hơi ấm thì chín sau ba năm ngày, trên miệng vò có phần lắng trong thì lấy uống trước, dù uống đến say cũng không hại. Bài này vốn có được trong Đào Nguyên ở Vũ Lăng (chốn tiên cảnh trong truyện "Đào hoa nguyên ký" của Đào Uyên Minh), sau được sách "Tề dân yếu thuật" (sách nông học thời Bắc Ngụy của Giả Tư Hiệp) thu chép, nhưng đều mất chỗ hay, chỉ bài này là bản thật. Nay bàn rằng dùng nước không (?) ngâm gạo lại càng hay. Mỗi lần làm, một đấu nước nấu lấy một thăng (?), để lắng trong rồi ngâm men, đợi men nở. Qua một ngày, nấu cơm đợi nguội, lấy men trong vò ra trộn với cơm, rồi lại cho vào vò. Mỗi lần cho thêm đều làm như thế. Lần thứ ba, lần thứ năm đều đợi rượu lên men rồi qua một ngày mới cho thêm. Năm lần cho xong, đợi men ổn định rồi, một hai ngày có thể ép, thì phần lớn đã hóa thành rượu. Nếu vị gắt thì cứ một đấu rượu hấp ba thăng gạo nếp, lấy một thìa to men mạch nha đại mạch, một phần lớn (?) bột men trắng, trộn kỹ, đựng vào túi vải sắn dây, thả vào vò rượu, đợi rượu ngọt ngon thì bỏ túi ra. Nhưng nấu rượu ở phương bắc đất lạnh thì cơm nguội đến ấm như hơi người là cho vào; phương nam đất ấm thì phải để nguội hẳn mới tốt.

 Rượu Hương Tuyết

 Dùng một thạch gạo nếp (thạch: mười đấu), trước hết lấy chín đấu, vo xối thật trong, đến khi không còn cặn đục thì thôi. Dùng thùng đong gạo để tính số, gạo và nước bằng nhau, nước nên nhiều hơn một đấu để bù cho đủ gạo, ngâm trong chum. Sau đó lấy một đấu gạo, vo xối như trước, nấu cơm vùi lên trên gạo ngâm, lấy rơm đậy miệng chum hơn hai mươi ngày. Đợi cơm nổi lên thì trước hết vớt lớp cơm ra, sau vớt gạo lên, để ráo rồi nấu cơm; nhân lúc nóng, lấy nước ngâm gạo ban đầu lắng bỏ cặn. Lấy hai mươi cân men trắng bẻ thành cục nhỏ, trộn đều với cơm hấp chín (?), đặt xuống đáy chum. Nếu trời nóng thì để bớt hơi nóng. Khuấy trộn đều xong thì đậy miệng chum; qua trọn một ngày đêm thì khuấy lần đầu (khuấy bằng cái cào để đảo đều mẻ ủ), khuấy xong không cần đậy. Qua nửa ngày đêm thì khuấy lần thứ hai. Nếu trời nóng thì phải khuấy thêm cho thoát hơi nóng. Khuấy đủ ba lần thì thôi, vẫn đậy miệng chum đợi chín, như cách thường. Đại để gạo phải trắng tinh, vo xối phải trong sạch, khuấy phải cho thoát hết hơi nóng thì rượu không bị hỏng.

 Rượu Bích Hương

 Một đấu gạo nếp, vo xối trong sạch; trong đó lấy chín thăng ngâm vào vò, một thăng nấu cơm. Trộn cơm với bốn lạng bột men trắng, cho vào giỏ lọc rượu (giỏ tre đặt giữa vò để rượu thấm vào) vùi trong số gạo đang ngâm, đợi cơm nổi thì vớt lên. Hấp chín thăng gạo thành cơm, trộn với mười sáu lạng bột men trắng. Trước hết đặt phần cơm sạch xuống đáy vò, sau cho phần cơm của gạo ngâm vào vò, đổ mười cân hoặc hai mươi cân nước vo gạo ban đầu, lấy bốn năm lớp giấy bịt kín miệng vò. Mùa xuân vài ngày là chín; nếu trời lạnh thì một tháng mới chín.

 Rượu tháng chạp

 Dùng hai thạch gạo nếp, hai trăm cân nước với men cái cân đủ, bốn mươi cân men trắng cân đủ, hai đấu cơm chua, hoặc dùng hai đấu gạo làm men cái, thì rượu đậm mà cay. Làm vào đúng tháng giêng, tháng chạp; khi nấu (đun cách thủy) thì dùng hai cái giỏ mắt thưa, lần lượt đặt bình rượu vào nồi nước sôi, đến khi rượu sôi cùng nước thì lấy ra.

 Rượu đỏ Kiến Xương (Kiến Xương: vùng đất thuộc Giang Tây)

 Dùng một thạch gạo nếp ngon, vo sạch, đổ vào chum, giữa khoét một hốc, đổ vào một thạch hai đấu nước. Lấy riêng hai đấu gạo nếp nấu cơm, rải ra cho nguội, nắm thành một nắm đặt vào hốc. Đậy lại, đợi hơn hai mươi ngày cơm nổi, nước chua thì vớt bỏ cơm nổi, để ráo gạo ngâm. Trước hết lấy năm đấu gạo vo sạch rải dưới đáy chõ, rồi lần lượt cho gạo ướt lên trên; gạo chín thì rải ra cho hết hơi nóng, trút vào chum đậy lại (?). Lấy tám đấu nước ngâm gạo, một lạng hoa tiêu, đun sôi, bắc ra để nguội. Dùng ba cân men trắng giã nhỏ, ba bát men cái tốt; cơm nhiều ít thì theo cách cho men của rượu thường, đừng cho dày quá. Trời rất lạnh thì đặt chỗ ấm, lấy rơm quây quanh một đêm. Sáng hôm sau, chia cơm làm năm phần, mỗi phần cho vào một chum nhỏ; dùng một thăng men đỏ, nửa thăng men trắng làm men, cũng chia làm năm phần. Mỗi phần trộn đều với cơm và men trên, nén chặt trong chum, phần còn lại (?) rải hết lên mặt rồi đậy kín. Đợi hai ngày thì khuấy. Nếu lớp mặt dày thì ba năm ngày khuấy một lần; khuấy xong, mặt nở phồng đầy đủ thì khuấy thêm một lần, vẫn đậy lại. Tháng mười một thì hai mươi ngày chín; tháng chạp thì một tháng chín; tháng giêng thì hai mươi ngày chín. Các tháng khác không nên làm. Ép lấy rượu, để lắng trong, cho thêm chút bạch đàn, bọc kín trát bùn. Bã lần đầu thì cho nước đã đun sôi để nguội vào tùy ý, qua thêm hai đêm là ép được.

 Rượu trắng năm hương

 Mỗi mẻ dùng năm đấu gạo nếp, mười lăm cân men mịn, ba vò lớn rượu trắng (rượu chưng cất), đàn hương, mộc hương, nhũ hương, xuyên khung, một dược mỗi thứ một lạng năm tiền, đinh hương năm tiền, nhân sâm bốn lạng, đều tán bột. Mười lăm cân đường trắng, hai trăm nhân hạt óc chó, ba thăng táo đỏ bỏ hạt. Trước hết hấp chín gạo, hong nguội, theo cách ủ rượu thường, cho vào chum có miệng như miệng vò (?), bịt kín miệng. Đợi lên men, hơi ấm thì cho đường cùng rượu trắng, hương liệu, óc chó, táo… vào trong, bịt miệng chum thật dày, không để thoát hơi. Mỗi bảy ngày mở ra khuấy một lần rồi lại bịt, đến đủ bảy lần bảy ngày thì đem ép như thường. Uống một hai chén, dùng đồ muối ăn kèm cho đằm, thấy ấm áp dễ chịu như gió xuân.

 Rượu củ mài

 Dùng một cân củ mài, ba lạng bơ, ba lạng hạt sen, nửa phân băng phiến, nghiền chung rồi viên to như hòn đạn. Mỗi bình rượu thả một hai viên, uống nóng có ích.

 Rượu nho

 Cách làm: dùng quả nho ép lấy một đấu nước, cho bốn lạng men, khuấy đều, cho vào vò bịt miệng, tự nhiên thành rượu, lại có hương thơm lạ. Một cách khác: dùng ba cân mật ong, một đấu nước, đun chung, cho vào bình, đợi ấm thì cho hai lạng bột men, hai lạng men trắng, lấy giấy ướt bịt miệng, đặt chỗ sạch. Mùa xuân, mùa thu năm ngày, mùa hè ba ngày, mùa đông bảy ngày thì tự nhiên thành rượu, lại ngon. Lúc tập luyện công phu và đạo dẫn (phép co duỗi thân thể kết hợp điều hòa hơi thở để dưỡng sinh của Đạo gia), uống một hai chén thì các mạch trong người lưu thông, khí vận hành không ngưng trệ; là thứ giúp ích cho việc tu đạo, không nên bỏ.

 Rượu hoàng tinh

 Dùng bốn cân hoàng tinh, ba cân thiên môn đông bỏ lõi, sáu cân lá thông, bốn cân bạch truật, năm cân câu kỷ, đều dùng tươi, cho vào nồi. Dùng ba thạch nước nấu một ngày, bỏ bã, lấy nước trong ngâm men, như cách nhà nấu rượu. Rượu chín, lấy phần trong uống tùy ý. Chủ trị (công dụng chính theo y học) trừ trăm bệnh, kéo dài tuổi thọ, làm râu tóc bạc trở lại đen, làm mọc răng, công hiệu nhiệm mầu vô cùng.

 Rượu bạch truật

 Hai mươi lăm cân bạch truật thái lát, dùng hai thạch năm đấu nước sông chảy về hướng đông ngâm trong chum hai mươi ngày, bỏ bã, đổ nước ra chậu lớn, ban đêm để ngoài sân trời giữa nhà hứng sương năm đêm; nước đổi màu như máu thì lấy ngâm men làm rượu. Lấy phần trong mà uống, trừ bệnh kéo dài tuổi thọ, làm tóc bạc hóa đen, răng chắc, mặt có sắc tươi sáng; uống lâu thì sống lâu.

 Rượu địa hoàng

 Dùng địa hoàng củ mập to thái được một đấu lớn, giã nát; năm thăng gạo nếp nấu cơm, một thăng lớn men; ba thứ cho vào chậu nhào kỹ cho đều, đổ vào vò, trát bùn bịt kín. Mùa xuân, mùa hè hai mươi mốt ngày; mùa thu, mùa đông phải hai mươi lăm ngày. Đủ ngày mở ra xem, trên mặt có một chén nước màu xanh lục, đó là phần tinh túy, lấy uống trước; phần còn lại dùng vải mộc vắt lấy nước sánh như mạch nha, cất giữ, vị cực ngọt ngon, công hiệu như trên.

 Rượu xương bồ

 Lấy xương bồ chín đốt giã sống, vắt lấy năm đấu nước. Năm đấu gạo nếp nấu cơm. Năm cân men mịn, trộn cho đều, cho vào vò sứ đậy kín, hai mươi mốt ngày thì mở. Uống ấm, mỗi ngày ba lần. Thông huyết mạch, bồi bổ vinh vệ (theo Đông y: vinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu, vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, ở da thịt), chữa phong tý (chứng tê đau gân xương khớp do gió độc, khí lạnh, khí ẩm gây ra), gầy trơ xương, vàng vọt yếu mềm mà thầy thuốc không chữa được. Uống một liều, sau trăm ngày thì sắc mặt tươi sáng, sức chân gấp bội ngày thường, tai thính mắt sáng, tóc bạc hóa đen, răng rụng mọc lại, ban đêm nhìn rõ, kéo dài tuổi thọ, công hiệu nói không hết.

 Rượu thịt dê non

 Một thạch gạo nếp, ngâm như cách thường. Bảy cân thịt dê béo, mười bốn lạng men, một cân hạnh nhân nấu bỏ nước đắng. Lại nấu chung với thịt dê nhiều nước cho nhừ, giữ lại bảy đấu nước, trộn với cơm gạo nói trên, thêm một lạng mộc hương mà ủ chung, không được để dính nước lã. Mười ngày thì uống được, vị cực ngọt và trơn.

 Rượu thiên môn đông

 Một đấu rượu nồng, dùng một thăng bột men làm vào ngày mùng sáu tháng sáu, năm thăng gạo nếp ngon nấu cơm. Thiên môn đông nấu lấy năm thăng nước; gạo phải vo xong, phơi khô, lấy nước thiên môn đông ngâm. Trước hết lấy rượu ngâm men như cách thường, đợi chín thì nấu cơm, để vừa ấm, lấy nước thuốc trộn với cơm cho thấm rồi cho vào. Mùa xuân, mùa hè bảy ngày, phải năng xem đừng để nóng; mùa thu, mùa đông mười ngày thì chín. Thơ Đông Pha (Tô Thức, nhà thơ đời Tống) có câu: "Thiên môn đông chín, mừng năm mới; men gạo mùa xuân thơm, cả xóm đều ngửi thấy", chính là thứ này.

 Rượu hoa thông

 Tháng ba lấy hoa thông hình như đuôi chuột, thái nhỏ một thăng, đựng vào túi lụa. Lúc nấu rượu trắng vừa chín thì thả túi vào giữa rượu, đem thả xuống giếng ngâm ba ngày, lấy ra, lọc rượu mà uống. Vị thơm thanh ngọt ngon.

 Rượu hoa cúc

 Tháng mười hái hoa cúc ngọt, bỏ cuống, chỉ lấy hai cân hoa, nhặt sạch, cho vào mẻ rượu chưa lọc khuấy đều, sáng hôm sau ép thì vị thơm, trong, mát lạnh. Phàm mọi thứ hoa có hương như hoa quế, hoa lan, tường vi đều có thể theo cách này mà làm.

 Rượu ngũ gia bì tam đầu (?)

 Cách làm: dùng rễ và thân ngũ gia, ngưu tất, đan sâm, rễ câu kỷ, kim ngân hoa, mấu cành thông, cành lá chỉ xác, mỗi thứ một đấu lớn, dùng ba thạch lớn nước nấu trong nồi lớn lấy sáu đấu lớn, bỏ bã, để nước lắng trong; theo số nước ấy mà ngâm men, rồi dùng năm đấu lớn gạo nấu cơm, lấy một đấu sinh địa hoàng giã như bùn, trộn vào mà cho xuống. Lần thứ hai dùng năm đấu gạo nấu cơm, lấy hai đấu rễ ngưu bàng thái nhỏ giã như bùn, trộn với cơm mà cho xuống. Lần thứ ba dùng hai đấu gạo nấu cơm, một đấu hạt thầu dầu to, rang rồi giã nhỏ, trộn với cơm mà cho xuống. Đợi cơm nguội ấm vừa phải, đều theo cách thường. Rượu ngon thì bỏ bã mà uống. Nếu rượu lạnh không lên men thì thêm bột men vào. Nếu vị đắng nhạt thì nấu thêm hai đấu gạo cho vào. Nếu cơm khô không lên men thì lấy các vị thuốc nấu nước, cho vào lúc còn nóng. Đợi chín bỏ bã, thường xuyên uống, nhiều ít thế nào cũng cho luôn có hơi rượu. Nam nữ đều uống được, cũng không kiêng gì. Uống vào trừ được phong, hư lao và khí lạnh (theo Đông y: các chứng do gió độc, cơ thể suy kiệt, lạnh trong người), các bệnh cũ do ứ đọng lâu ngày trong người, làm người béo khỏe, đi nhanh như ngựa chạy, còn nhiều công hiệu hay hơn nữa.

 Loại men (Rượu ngon hay dở hoàn toàn ở chỗ men tốt và nước sạch. Cho nên men là thứ thuốc trọng yếu. Nếu men mất chỗ hay thì rượu còn ra gì? Vì vậy ghi các bài làm men hay ở sau đây.)

 Men trắng

 Một gánh bột mì, một đấu bột gạo nếp, trộn nước cho khô ướt vừa đều, ép qua khuôn sàng (?), đạp thành bánh, gói giấy treo ở chỗ đón gió, năm mươi ngày thì lấy xuống, ngày phơi nắng, đêm để hứng sương. Cứ một đấu gạo thì cho mười lạng men.

 Bài men bí truyền của Nội phủ (kho nội cung của triều đình)

 Một trăm cân bột mì, bốn đấu gạo kê vàng, ba đấu đỗ xanh. Trước hết xay đỗ bỏ vỏ, sảy vỏ ra, ngâm vỏ vào nước để riêng một chỗ chờ dùng. Sau đó xay gạo kê thành bột trộn vào bột mì, cùng với bột đỗ trộn chung một chỗ; lấy nước ngâm vỏ đỗ đã để riêng đổ vào bột gạo, bột mì, bột đỗ mà nhào. Nếu khô thì thêm nước ngâm vỏ đỗ, lấy mức nắm lại thành cục được làm chuẩn. Đạp thành bánh men vuông, càng chặt càng tốt, đặt trên bàn nhám phơi sáu mươi ngày; làm trong tiết tam phục (ba tuần nóng nhất mùa hè) mới tốt. Nấu rượu cứ mỗi thạch cho bảy cân men, không được cho nhiều, thì rượu trong và mát.

 Men hoa sen

 Ba cân hoa sen, một trăm năm mươi lạng bột mì, ba đấu đỗ xanh, ba đấu gạo nếp, đều xay thành bột, tám lạng xuyên tiêu (hoa tiêu đất Thục), đạp làm như cách thường.

 Men Kim Hành Lộ

 Mười lăm cân bột mì, ba đấu đỗ xanh, ba đấu gạo nếp, tán bột rồi đạp thành bánh.

 Men Tương Lăng (Tương Lăng: vùng đất thuộc Sơn Tây)

 Một trăm năm mươi cân bột mì, ba đấu gạo nếp xay bột, năm cân mật ong, tám lạng xuyên tiêu.

 Men rượu đỏ, trắng

 Dùng năm quả thảo quả; thanh bì (vỏ quýt non phơi khô), quan quế, sa nhân, riềng, ngô thù du, ô đầu đã cạo sạch vỏ (?), mỗi thứ hai cân; trần bì, hoàng bá, hương phụ, thương truật, gừng khô, hoa cúc ngọt, hạnh nhân, mỗi thứ một cân; nghệ, bạc hà mỗi thứ nửa cân. Cứ mỗi một cân thuốc gộp lại thì phối với một đấu bột gạo nếp, hai cân hoặc năm cân nghể răm, hai cân gừng tươi giã lấy nước, trộn với một cân bốn lạng bột hoạt thạch (một khoáng chất trơn mịn dùng làm thuốc), ủ kín cho lên men như cách thường. Bài trên còn có thể thêm tất bát, đinh hương, tế tân, sơn nại (củ địa liền), ích trí, vỏ đinh hương, sa nhân mỗi thứ bốn lạng.

 Men rượu Đông Dương (Đông Dương: vùng đất thuộc Chiết Giang)

 Một trăm cân bột mì, ba cân nhân đào, ba cân hạnh nhân, một cân thảo ô, ba cân ô đầu bỏ vỏ (có thể giảm đi một nửa), năm thăng đỗ xanh nấu chín, bốn lạng mộc hương, tám lạng quan quế, mười cân nghể răm ngâm nước bảy ngày. Mười cân dây lịch mẫu đằng (?), mười cân cây ké đầu ngựa (gói bằng hai lớp lá dâu (?)), cùng với nghể răm là ba thứ, cho vào nồi nấu với đỗ xanh. Mỗi thạch gạo cho mười cân men, nhiều hơn thì không ngon.

 Men nghể răm

 Dùng gạo nếp nhiều ít tùy ý, lấy nghể răm giã lấy nước, ngâm gạo một đêm, vớt ra, trộn đều với bột mì, một lúc sau sàng bỏ phần bột thừa, đựng vào túi giấy dày, treo chỗ thông gió. Làm vào mùa hè, sau hai tháng thì dùng được. Dùng nó nấu rượu thì rượu rất nồng ngon.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video