Kinh Trì Thế, phẩm Năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là thân xác, vật chất; thọ là cảm nhận; tưởng là nhận biết, hình dung; hành là tạo tác, ý muốn; thức là sự phân biệt, hiểu biết), thứ hai, phần một
Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát Trì Thế (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Trì Thế là tên của vị Bồ-tát này): "Trì Thế, nếu Bồ-tát ma-ha-tát ("ma-ha-tát" nghĩa là bậc lớn) muốn đạt thật tướng (bộ mặt chân thật) của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng và giáo lý); hoặc muốn khéo phân biệt chương cú (câu chữ và ý nghĩa từng đoạn, từng câu trong giáo pháp) của tất cả các pháp; hoặc muốn được niệm lực (sức ghi nhớ, giữ tâm luôn tỉnh nhớ không quên); hoặc muốn khi chuyển sang thân khác vẫn đầy đủ niệm không gián đoạn, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật), thì nên mau vào pháp môn (cửa vào đạo, phương pháp tu) như vậy, và trong pháp môn này đạt được ánh sáng trí tuệ. Vì sao vậy? Vì trong pháp này sẽ mau được đầy đủ.
Lại nữa, Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát siêng năng tu tập pháp môn như vậy, vào được cửa phương tiện (cách thức khéo léo) của pháp này, thì có thể được các phương tiện phân biệt sau đây: phương tiện về ấm; phương tiện về giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu thức nhận biết sinh ra từ đó); phương tiện về nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng, là chỗ giác quan tiếp xúc với cảnh); phương tiện về các pháp do nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ) sinh ra; phương tiện về bốn niệm xứ (bốn chỗ đặt tâm quán xét: thân, cảm thọ, tâm, các pháp); phương tiện về năm căn (năm năng lực gốc rễ của sự tu: lòng tin, tinh tấn, tỉnh nhớ, định tâm, trí tuệ); phương tiện về tám thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh nhớ đúng, định tâm đúng); phương tiện về pháp thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian); và phương tiện phân biệt pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) với pháp vô vi (cảnh giới không do tạo tác, không sinh không diệt)."
"Trì Thế, thế nào là phương tiện phân biệt năm ấm của Bồ-tát? Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn năm thủ ấm (năm ấm gắn liền với sự bám chấp, nên gọi là 'thủ'). Đó là: ấm vô minh (sự mê tối, không thấy rõ sự thật) là năm thủ ấm; ấm khổ là năm thủ ấm; ấm si mê là năm thủ ấm; ấm bệnh, ấm mụn nhọt, ấm như mũi tên cắm vào thân là năm thủ ấm. Bồ-tát phân biệt, quán xét, lựa chọn sắc thủ ấm (nhóm hình sắc, vật chất như thân xác và cảnh vật, gắn với sự bám chấp).
Thế nào là phân biệt, quán xét, lựa chọn sắc thủ ấm? Sắc thủ ấm này do bốn đại (bốn yếu tố cơ bản tạo nên vật chất: đất, nước, lửa, gió) sinh ra, chỉ tạm gọi tên là sắc thủ ấm. Sắc ấm này không có tự tính (bản chất tự có, riêng biệt), chỉ do bốn đại hòa hợp mà tạm gọi là sắc ấm. Sắc ấm không có người làm ra, không có người sai khiến làm ra; không tạo tác, không khởi lên, không phát ra, mà được gọi là sắc ấm. Chỉ vì do nhân duyên nghiệp đời trước, được bốn đại gom lại, nên mới được kể là sắc ấm. Chẳng phải ấm mới chính là sắc ấm.
Ví như hư không, thật ra ấm không có tướng sinh. Nếu nói là 'ấm hư không', thì trong đó không có pháp nào sinh ra, chỉ có cái tên mà thôi, nên gọi là ấm hư không. Đối với cái không phải ấm này, kẻ phàm phu (người thường, chưa giác ngộ) lại tưởng là có tướng ấm. Vì tâm điên đảo (nhận thức sai lạc, đảo lộn sự thật), họ cho cái không thật là có tướng thật. Họ tham đắm năm ấm là ta, năm ấm là của ta; sắc ấm là ta, sắc ấm là của ta. Họ tham đắm như vậy. Những kẻ phàm phu ấy đã tham đắm sắc rồi thì nương vào sắc mà chấp có ta và của ta: có sắc, nhận sắc, giữ sắc, đắm sắc, dựa vào sắc, rồi gây ra đủ thứ nghiệp ác, chẳng lành.
'Chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu. Chúng ta nên siêng năng tu tập các pháp trợ bồ-đề (những pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ). Nay nên quán xét đúng đắn sắc ấm.' Khi Bồ-tát quán xét đúng đắn sắc ấm, vị ấy biết nó giống như đám bọt nước. Thế nào là biết nó giống như đám bọt nước? Không có khối tụ thật mới chính là đám bọt nước. Nó chỉ do nhiều duyên sinh ra, không thể nắm bắt, không bền chắc. Trong đám bọt nước không có gì cả. Không có tướng tụ lại, không tụ lại mới chính là đám bọt nước. Sắc ấm cũng như vậy, trong sắc ấm không có tướng ấm.
Khi quán xét như vậy, Bồ-tát nghĩ rằng: 'Kẻ phàm phu không thể quán xét đúng về sắc hư dối, không thể biết đúng như thật rằng sắc là vô thường (luôn thay đổi, không thường còn), không thể biết đúng như thật tướng của sắc. Chúng ta đã vào chánh đạo thì không nên tham đắm cái hư dối, không nên tham đắm sắc. Vì sao vậy? Vì sắc là cái có tướng không thể tham đắm. Sắc chỉ có cái tên, không có tướng quyết định. Nên quán xét rằng sắc này không có tướng quyết định. Vì lìa cái tên nên gọi là sắc. Lại nói tên 'sắc' có nghĩa là tướng hay bị hư hoại; người trí thông đạt thì biết đó là không có tướng. Chúng ta nên khéo biết tu tập phương tiện về tướng không của sắc, không tham đắm tướng của sắc. Nếu người nào tham đắm tướng của sắc, tức là tham đắm sắc. Chúng ta nên khéo biết đi vào tướng của sắc.'
Khi Bồ-tát quán xét đúng đắn như vậy, vị ấy quán xét và lựa chọn sắc đúng như thật: sắc ấm này đều do sự nhớ tưởng phân biệt của phàm phu mà khởi lên. Pháp nào do nhớ tưởng phân biệt khởi lên thì pháp ấy chính là không sinh. Tất cả sự nhớ tưởng phân biệt đều không chân thật. Kẻ phàm phu nương vào sắc do điên đảo khởi lên nên bị sắc trói buộc, bị sắc làm hại, cứ qua lại trong khổ não. Vì vô minh si tối nên họ tham sắc mà không buông bỏ, thấy sắc là thường còn và bền chắc. Kẻ phàm phu ấy bị sắc trói buộc. Vì bị sắc trói buộc nên họ qua lại trong địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (loài quỷ đói), cõi trời và cõi người. Họ tham sâu vị ngọt của sắc, không thấy những tai hại trong sắc.
'Chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu. Chúng ta nên quán xét, lựa chọn, phân biệt và tu tập phương tiện về sắc.' Khi phân biệt, quán xét, lựa chọn sắc, Bồ-tát thấy tính của sắc như giấc mộng. Ví như sắc trong mộng đều do nhớ tưởng phân biệt và giác quán (sự nhận biết thô sơ và sự soi xét tinh tế của tâm) mà khởi lên, đều khởi từ nhân duyên của những gì từng thấy, nghe, cảm, biết. Trong mộng cũng biết người kia và ta, cũng thấy đất, nước, lửa, gió, cũng thấy núi sông rừng rậm. Nhưng tướng của sắc trong mộng không có gì quyết định, chỉ do nhớ tưởng mà có. Tướng của sắc ấm cũng như vậy: do nhân duyên nghiệp đời trước mà ra, không có tính quyết định.
Bồ-tát suy nghĩ như vậy nên không chấp lấy sắc là ta hay là của ta, mà chỉ quán xét đúng đắn rằng sắc đúng như thật là tướng vô thường, hư dối, điên đảo. Còn chúng sinh thì vì điên đảo mà tham đắm và chấp lấy sắc, cho là sắc của ta, sắc thuộc về ta, sắc của người kia, sắc thuộc về người kia. Khi quán xét và lựa chọn sắc đúng đắn như vậy, Bồ-tát không nắm được sắc, không thấy tính của sắc, cũng không tham đắm vào tính vô thường của sắc. Lúc ấy, mọi sự yêu thích và tham đắm đối với sắc của Bồ-tát đều được trừ dứt hết. Vị ấy khéo biết tướng đúng của sắc, khéo biết tướng bình đẳng của sắc, khéo biết tướng diệt của sắc, khéo biết tướng con đường dẫn đến sự diệt của sắc. Vị ấy khéo biết sắc ấm không từ đâu đến, cũng không đi về đâu.
Bồ-tát nghĩ rằng: 'Sắc ấm của thân này đều do quả báo của nghiệp và giác quán mà khởi lên. Sắc ấm của thân này do bốn đại gom lại, chẳng phải ta, chẳng phải người kia, không thuộc về ai, không từ đâu khởi lên.' Quán xét sắc ấm như vậy rồi, đối với sắc bên trong thì không tham, không nhận; đối với sắc bên ngoài thì không tham, không nhận; đối với sắc quá khứ thì không tham, không nhận; đối với sắc vị lai thì không tham, không nhận; đối với sắc hiện tại thì không tham, không nhận. Vị ấy liền biết tất cả sắc ấm đều là tướng không sinh. Lúc ấy, Bồ-tát không diệt sắc, cũng không cầu pháp diệt sắc. Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn sắc thủ ấm như vậy."
"Trì Thế, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn thọ thủ ấm (nhóm cảm nhận gắn với sự bám chấp)? Bồ-tát suy nghĩ rằng: 'Cảm thọ khổ, cảm thọ vui và cảm thọ không khổ không vui đều do nhân duyên sinh ra, thuộc về các nhân duyên mà đi vào tướng của cảm thọ. Trong đó không có người cảm thọ, chỉ vì tham đắm mà thôi. Sự tham đắm vốn không chân thật, là hư dối, do nhớ tưởng phân biệt khởi lên.'
Khi suy nghĩ như vậy, Bồ-tát nghĩ rằng: 'Kẻ phàm phu bị cảm thọ hư dối trói buộc, bị ba thứ cảm thọ làm hại, tức là cảm thọ khổ, vui và không khổ không vui. Kẻ phàm phu nếu cảm thọ vui thì bị ái kết (sự trói buộc của lòng tham ái) sai khiến. Vì bị ái kết sai khiến nên có thể gây nghiệp ác. Nếu cảm thọ khổ thì bị nhuế kết (sự trói buộc của lòng giận hờn) sai khiến. Vì bị nhuế kết sai khiến nên gây các nghiệp ác. Nếu cảm thọ không khổ không vui thì bị vô minh kết (sự trói buộc của sự mê tối) sai khiến. Người ấy vì bị vô minh kết sai khiến nên không thoát khỏi lo buồn khổ não. Nay chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu. Chúng ta nên quán xét đúng đắn các pháp, nên quán xét các cảm thọ đúng như thật.'
Bồ-tát quán xét thọ ấm đúng như thật và nghĩ rằng: 'Chẳng phải ấm mới chính là thọ ấm. Nó do nhớ tưởng phân biệt khởi lên, đi đôi với điên đảo, không có người cảm thọ. Nó chỉ khởi lên từ nhân của nghiệp đời trước và do duyên của đời nay. Tự tính của các cảm thọ là không, trong cảm thọ không có tướng cảm thọ.' Bồ-tát quán xét thấu suốt thọ ấm, thấy nó ví như bong bóng nước mưa, có sinh có diệt, không có gì quyết định. Thọ ấm cũng như vậy: do nhân duyên nối tiếp nhau mà khởi lên, thuộc về các nhân duyên, không có lúc nào dừng trụ, hư dối không thật, khởi lên từ nhớ tưởng đi đôi với điên đảo.
Lúc ấy, Bồ-tát nghĩ rằng: 'Kẻ phàm phu thật đáng thương, bị các cảm thọ chế ngự. Vì không quán xét đúng đắn thọ ấm, nên được cảm thọ vui thì sinh đắm trước, được cảm thọ khổ cũng sinh đắm trước, được cảm thọ không khổ không vui cũng sinh đắm trước. Họ bị các cảm thọ trói buộc mà chạy qua chạy lại, từ thân này sang thân khác, bị kết sử của cảm thọ trói buộc, xoay vần trong năm đường (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) không ngừng nghỉ. Kẻ phàm phu ấy đắm trước các cảm thọ, bị cảm thọ chế ngự, bị cảm thọ ràng buộc, không thoát được thọ ấm. Ở nơi thọ ấm, họ không thấy lối ra, vì không biết quán xét đúng đắn thọ ấm, không biết quán xét đúng như thật rằng thọ ấm là vô thường. Trong thọ ấm, họ bị dục nhiễm trói buộc, không biết tướng như thật của thọ ấm. Nay chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu. Chúng ta nên quán xét và lựa chọn thọ ấm đúng như thật.'
Ngay khi ấy, Bồ-tát quán xét thọ ấm đúng như thật: không có ấm mới chính là thọ ấm; ấm không thật mới chính là thọ ấm; ấm điên đảo là thọ ấm; ấm không dừng trụ là thọ ấm. Lúc ấy, vị ấy thấy tướng như thật của thọ ấm: không có người làm ra, không có người sai khiến làm ra, và trong thọ ấm không thấy tướng thọ ấm. Quán xét thọ ấm như vậy, vị ấy không thấy thọ ấm ở bên trong, không thấy thọ ấm ở bên ngoài, không chấp cảm thọ là của ta, không chấp cảm thọ là của người kia. Vị ấy biết thọ ấm không từ đâu đến, không thuộc về ai, không có pháp nào có thể sinh ra cảm thọ. Nó chỉ do điên đảo kết hợp với quả báo của nghiệp đời trước mà được kể là thọ ấm. Vị ấy thấy thọ ấm là sự vận hành tiếp nối của những nhân duyên hư dối.
Lúc ấy, đối với thọ ấm quá khứ, vị ấy không nhận, không tham, không chấp; đối với thọ ấm vị lai cũng không nhận, không tham, không chấp; đối với thọ ấm hiện tại cũng không nhận, không tham, không chấp. Người ấy trong cảm thọ vui thì trừ bỏ ái kết, trong cảm thọ khổ thì trừ bỏ nhuế kết, trong cảm thọ không khổ không vui thì biết và thấy rõ vô minh kết, nhờ vậy mà siêng năng tinh tấn. Lúc ấy, Bồ-tát nếu có cảm thọ vui thì tâm không sinh tham ái, nếu có cảm thọ khổ thì tâm không sinh giận hờn, nếu có cảm thọ không khổ không vui thì tâm không sinh si mê.
Trì Thế, kẻ phàm phu phần nhiều với cảm thọ vui thì sinh tham ái, với cảm thọ khổ thì sinh giận hờn, với cảm thọ không khổ không vui thì sinh si mê. Những kẻ phàm phu ấy vì tham ái, giận hờn và si mê mà chìm sâu vào chỗ tối tăm. Họ không thể biết thọ ấm đúng như thật, cũng không biết tướng của tham ái, giận hờn và si mê, mà lại tham đắm sâu vào tham ái, giận hờn và si mê, cho rằng đây là ta, là của ta, là cái này, là cái kia.
Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn thọ ấm trong việc này thì không bị tham ái, giận hờn và si mê lôi kéo. Nếu có sinh tham ái, giận hờn hay si mê, vị ấy liền có thể trừ dứt và đi trên chánh đạo. Vị ấy siêng năng tinh tấn để dứt kết sử của tham ái trong cảm thọ vui, dứt kết sử của giận hờn trong cảm thọ khổ, dứt kết sử của si mê trong cảm thọ không khổ không vui. Vị ấy biết đúng như thật tướng của ba thứ cảm thọ. Lúc ấy, dù có cảm thọ gì, khổ hay vui hay không khổ không vui, vị ấy cũng đều lìa bỏ, không đắm trước; lìa kết sử của tham ái, lìa kết sử của giận hờn, lìa kết sử của si mê. Khi các cảm thọ khởi lên, vị ấy đều có thể biết và thấy, biết đúng như thật rằng thọ ấm là vô thường.
Biết được như vậy rồi, mọi dục nhiễm trong thọ ấm đều được dứt hết. Vị ấy đi vào con đường dứt dục nhiễm của thọ ấm, không bị các cảm thọ làm nhơ bẩn. Bồ-tát nếu quán xét đúng đắn thọ ấm như vậy thì biết thọ ấm đúng như thật; biết sự tập khởi của thọ ấm, sự diệt của thọ ấm và con đường dẫn đến sự diệt của thọ ấm. Sau đó, vị ấy biết đúng như thật rằng thọ ấm là tướng không sinh. Nhờ tướng không sinh ấy, vị ấy thông đạt rằng thọ ấm không có tướng. Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn thọ ấm như vậy.
Trì Thế, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn tưởng ấm (nhóm nhận biết: nắm bắt hình ảnh, đặt tên, phân biệt đối tượng)? Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn tưởng ấm, vị ấy thấy tưởng ấm đều do điên đảo khởi lên, hư dối, không bền chắc, không chân thật, từ xưa đến nay vốn là tướng không sinh. Nó chỉ do nhân duyên hòa hợp, khởi lên từ sức nghiệp đời trước. Vị ấy nghĩ rằng: 'Chẳng phải ấm mới chính là tưởng ấm, ấm hư dối là tưởng ấm, ấm điên đảo là tưởng ấm. Trong tưởng ấm không có ý tưởng về tưởng ấm.' Ví như ảo ảnh hơi nóng (sóng nắng lung linh trông như nước) vào cuối xuân (?), chỉ vì có cái tên nên mới gọi là ảo ảnh. Tưởng ấm cũng như vậy, chỉ vì có tướng nhận biết nên gọi là tưởng ấm.
Ở chỗ này, kẻ phàm phu bị tưởng hư dối ràng buộc: hoặc nhận biết là vui, hoặc nhận biết là khổ, hoặc nhận biết là không khổ không vui; hoặc nhận biết lạnh nóng, hoặc nhận biết nam nữ, hoặc nhận biết sinh tử trong năm đường; hoặc nhận biết hợp, hoặc nhận biết tan; hoặc nhận biết quá khứ, hoặc nhận biết vị lai, hoặc nhận biết hiện tại; hoặc nhận biết đẹp, hoặc nhận biết xấu; hoặc nhận biết có, hoặc nhận biết không. Tưởng của kẻ phàm phu ấy đều là điên đảo, hư dối, thuộc về các nhân duyên, chỉ tạm gọi là tưởng ấm. Trong đó, dù bên trong hay bên ngoài, đều không có người tưởng.
Vì bị tưởng hư dối ràng buộc, kẻ phàm phu hoặc nhận biết tham muốn, hoặc nhận biết giận hờn, hoặc nhận biết si mê, hoặc nhận biết vợ con. Kẻ phàm phu nương vào tưởng ấm này mà tham đắm cái hư dối. Vì tưởng ấm này mà họ chạy qua chạy lại, không thể quán xét đúng như thật rằng tưởng ấm là hư dối. Kẻ phàm phu vì ý tưởng về ta, ý tưởng về người kia, ý tưởng về nam nữ mà bị trói buộc vào tưởng ấm, không thể thoát ra được. Họ tham đắm tưởng ấm, cho rằng ta là tưởng ấm, của ta là tưởng ấm. 'Chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu.'
Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn tưởng ấm như vậy: trong tưởng ấm không thể nắm bắt được ý tưởng về tưởng ấm, giống như trong ảo ảnh không thể nắm bắt được tướng của ảo ảnh. Bồ-tát thấy tưởng ấm có tính như ảo ảnh. Đối với tưởng ấm quá khứ, vị ấy không tham, không nhận, không chấp; đối với tưởng ấm vị lai cũng không tham, không nhận, không chấp; đối với tưởng ấm hiện tại thì không dừng trụ, không phân biệt là của ta hay của người kia. Vị ấy liền đi theo con đường diệt tưởng ấm và thọ ấm (?), thông đạt rằng tưởng ấm là không sinh. Vị ấy không thấy tưởng ấm có chỗ đến hay chỗ đi, mà chỉ thấy nó do điên đảo kết hợp với nhân của nghiệp đời trước khởi lên, bị ràng buộc bởi các duyên hiện tại. Không có ấm mới chính là tưởng ấm.
Quán xét và lựa chọn tưởng ấm, vị ấy thấy nó không từ đâu đến, cũng không đi về đâu, liền thông đạt rằng tưởng ấm là không sinh. Vị ấy cũng không phân biệt sự diệt của tưởng ấm, mà chỉ vì để diệt tất cả tưởng ấm và thọ ấm, và cũng vì an trụ trong cái biết cái thấy như thật. Khi Bồ-tát quán xét tưởng ấm đúng như thật, vị ấy xa lìa tâm theo đường lối của mọi tưởng, cũng không trụ trên đường lối của mọi tưởng, mà chỉ an trụ trong sự biết và thấy tưởng ấm. Vị ấy thấy tưởng ấm đúng như thật, không tham đắm tưởng ấm, quán xét tất cả tưởng ấm đúng như thật, biết đúng như thật sự tập khởi, sự diệt và sự dứt hết của tưởng ấm. Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn tưởng ấm đúng đắn như vậy thì lìa được dục nhiễm của tưởng ấm, và có thể đi trên con đường dứt dục nhiễm của tưởng ấm."
"Trì Thế, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán xét và lựa chọn hành ấm (nhóm tạo tác: các ý muốn và hoạt động của thân, miệng, ý tạo ra nghiệp)? Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét thấy hành ấm do điên đảo khởi lên, là sự nhớ tưởng phân biệt hư dối, vay mượn tạm bợ mà có. Lúc ấy, đối với thân hành (việc làm của thân), khẩu hành (việc làm của miệng, tức lời nói) và ý hành (việc làm của ý, tức suy nghĩ), Bồ-tát đều quán xét là bất tịnh (không trong sạch), vô thường, khổ, không (trống rỗng, không có thực thể), vô ngã (không có cái ta thường còn).
Khi quán xét như vậy, vị ấy nghĩ rằng: 'Chẳng phải ấm mới chính là hành ấm; ấm khổ là hành ấm; ấm do nhân duyên sinh ra là hành ấm; ấm hình bóng (?) là hành ấm. Các hành ấm không tăng, không giảm, không tụ lại. Thân hành, khẩu hành và ý hành đều không có người làm ra. Người trí không tham và không nhận lấy hành ấm này.' Vì sao vậy? Vì các thân hành ấy không ở trong thân, không ở ngoài thân, cũng không ở khoảng giữa. Khẩu hành và ý hành cũng như vậy: không ở trong ý, không ở ngoài ý, cũng không ở khoảng giữa. Trong hành ấm không có tướng hành ấm.
Vì sao vậy? Vì hành ấm này do nhiều nhân duyên và điên đảo khởi lên, hư dối không thật, bị quả báo của nghiệp đời trước gom lại, lại bị nhân duyên ràng buộc mà có thể có sự hoạt động. Tất cả những hoạt động có được, dù là thân hành, khẩu hành hay ý hành, đều không phải hoạt động chân thật. Đó là hoạt động không có gì cả, là hoạt động hư dối, là hoạt động điên đảo. Vì thế nói rằng chẳng phải ấm mới chính là hành ấm. Vì sao vậy? Vì người trí không thể nắm được tướng hành ấm một cách quyết định: đây là thân hành, đây là khẩu hành, đây là ý hành; ở chỗ này, ở chỗ kia; ở bên trong hay ở bên ngoài. Hơn nữa, ngay cả thân hành, khẩu hành và ý hành còn không có tướng hoạt động quyết định nào có thể nắm được, có thể nói được, huống gì là hành ấm có thể nắm được, có thể nói được. Vì thế nói rằng không có ấm mới chính là hành ấm.
Kẻ phàm phu khởi tưởng điên đảo, tham đắm thân hành, khẩu hành và ý hành, nhớ tưởng phân biệt đó là hành ấm. Họ bị hành ấm trói buộc mà chạy qua chạy lại. Kẻ phàm phu ấy vì điên đảo nên khởi ra hành động của thân, miệng, ý. Khởi ra rồi lại tham đắm và hướng theo. Với cái không phải pháp, họ sinh tưởng là pháp; với cái không phải ấm, họ sinh tưởng là ấm. Vì tham đắm hành động điên đảo, họ bị hành ấm ràng buộc mà qua lại trong năm đường, luôn chạy theo hành động của thân, miệng, ý. Họ không thể quán xét đúng như thật về hành động của thân, miệng, ý. Vì không thể quán xét đúng như thật về hành ấm, nên họ dùng thân, miệng, ý mà khởi ra các hành động. Những kẻ phàm phu ấy vì chấp vào điên đảo, chấp vào pháp không thật, chấp vào hư dối, nên mới được kể là hành ấm.
Trì Thế, ở chỗ này Bồ-tát quán xét đúng đắn như vậy: các hành không có gốc rễ, yếu ớt không có sức, chỉ do nhiều duyên hòa hợp mà có thể gọi là hành ấm. Trong đó không có hành ấm chân thật. Không có ấm mới chính là hành ấm. Từ xưa đến nay vốn không sinh là hành ấm. Không có tự tính là hành ấm. Đầu mối quá khứ của các hành không thể nắm bắt, đầu mối vị lai không thể nắm bắt, khoảng hiện tại ở giữa cũng không thể nắm bắt. Các hành không có lúc nào dừng trụ, mỗi niệm mỗi niệm đều sinh rồi diệt.
Trì Thế, Bồ-tát quán xét đúng đắn như vậy thì thấy hành ấm là không, không thể nắm bắt, là tướng không bền chắc, cho đến một mảy may cũng không thể nắm bắt. Vị ấy nghĩ rằng: 'Những kẻ phàm phu này bị pháp không bền chắc ràng buộc, bị hành ấm ràng buộc, bị sự tham đắm trói buộc, nên khởi ra hành động của thân, miệng, ý. Họ cho rằng ta là hành, của ta là hành. Họ tạo ra những nghiệp như vậy nên bị hành ấm trói buộc. Họ không biết tính của hành ấm, nên đi vào chỗ si tối của vô minh. Đối với các hành, họ sinh ý tưởng là chân thật. Vì điên đảo, họ tham đắm và nhận lấy hành ấm.
Vì tham đắm và nhận lấy hành ấm, người ấy hoặc khởi ra hành động vui, hoặc khởi ra hành động khổ, hoặc khởi ra hành động không khổ không vui. Khởi ra hành động vui rồi thì được thân vui; khởi ra hành động khổ rồi thì được thân khổ; khởi ra hành động không khổ không vui rồi thì được thân không khổ không vui. Được thân vui rồi thì sinh tham ái; được thân khổ rồi thì sinh giận hờn; được thân không khổ không vui rồi thì sinh si mê. Vì tham ái, giận hờn và si mê, người ấy không thấy tai hại của các hành, không thể làm trong sạch hành động của thân, miệng, ý. Vì hành động của thân, miệng, ý không trong sạch, người ấy rơi vào những đường không trong sạch, tức là địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ. Có khi người ấy tạm sinh vào cõi trời hay cõi người, nhưng vẫn tham đắm hành động của thân, miệng, ý và chấp sâu vào hành ấm.'
Bồ-tát ma-ha-tát nên quán xét đúng đắn như vầy: 'Nay chúng ta không nên học theo kẻ phàm phu. Chúng ta nên làm trong sạch hành động của thân, miệng, ý, không nên tham đắm hành ấm, nên quán xét tai hại của hành ấm, nên tìm con đường ra khỏi hành ấm.' Quán xét như vậy gọi là quán xét đúng đắn và như thật về hành ấm, cũng gọi là quán xét đúng đắn rằng hành ấm là vô thường. Ngay lúc ấy, vị ấy quán xét đúng như thật về các hành, sự tập khởi của các hành, sự diệt của các hành và con đường dẫn đến sự diệt của các hành. Vị ấy không nhận, không tham, không chấp vào các hành, cũng không tham, không chấp vào hành ấm. Khi quán xét như vậy, vị ấy xa lìa tướng của hành, và đi trên con đường không có hành ấm. Vị ấy liền quán xét các hành là không. Đối với tất cả các hành, vị ấy kinh sợ và sinh tâm nhàm chán, xa lìa, chỉ khởi ra hành động trong sạch của thân, miệng, ý, vì đã phá bỏ tướng của hành, vì đã lìa tướng của hành ấm.
Thân nào người ấy có được cũng đều trong sạch. Vì sao vậy? Vì người ấy có thân nghiệp trong sạch, khẩu nghiệp trong sạch, ý nghiệp trong sạch; thân hành trong sạch, khẩu hành trong sạch, ý hành trong sạch. Người ấy xa lìa tướng của hành ấm, phá bỏ tướng của các pháp và tướng gốc rễ. Khi quán xét đúng đắn như vậy, vị ấy thấy hành ấm không từ đâu đến, cũng không đi về đâu. Vị ấy không nắm được tướng sinh quyết định của các hành, cũng không nắm được tướng diệt quyết định. Vị ấy liền quán xét rằng các hành không có tướng sinh diệt, tất cả các hành cũng không có sinh diệt. Người ấy quán xét tất cả các hành đều không có tướng sinh diệt, nên sinh tâm nhàm chán, xa lìa, và thông đạt đúng đắn tướng tập khởi và tướng diệt của các hành. Tuy chứng được tướng không sinh của các hành, vị ấy vẫn khéo thông đạt tướng của các hành.
Vì sao vậy? Trì Thế, vì hành ấm này không có tướng quyết định. Ví như cây chuối (thân chỉ là những bẹ lá cuộn lại, bóc mãi không có lõi), tướng bền chắc của nó không thể nắm bắt được, mà tướng không bền chắc của nó cũng không thể nắm bắt được. Hành ấm cũng như vậy: tướng bền chắc không thể nắm bắt được, tướng không bền chắc cũng không thể nắm bắt được. Trì Thế, Bồ-tát ma-ha-tát quán xét, lựa chọn và suy nghĩ như vậy để đi sâu vào hành ấm."
Kinh Trì Thế, quyển thứ nhất
Kinh Trì Thế, quyển thứ hai
Đời Diêu Tần (triều Hậu Tần do họ Diêu lập ở Trung Hoa), Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển Kinh, Luật, Luận) người nước Quy Tư (một nước ở vùng Tây Vực) là Cưu-ma-la-thập (vị cao tăng chuyên dịch kinh Phật ra chữ Hán) dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video