Kinh Trì Thế, phẩm Năm Ấm thứ hai, phần hai
Này Trì Thế (tên vị Bồ-tát đang hỏi Phật trong kinh này)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn; Bồ-tát là người tu hành nguyện đạt giác ngộ thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) quán sát đúng đắn và chọn lựa phân tích thức ấm (khối thứ năm trong năm khối tạo nên thân tâm con người, tức sự nhận biết, phân biệt của tâm; "ấm" nghĩa là khối, nhóm các yếu tố tụ lại và che lấp sự thật)? Bồ-tát Ma-ha-tát quán thấy thức ấm thật ra chẳng phải là ấm; thức ấm là khối do điên đảo (cái thấy sai lệch, ngược với sự thật) mà có; thức ấm là khối hư vọng (giả dối, không thật). Vì sao thế? Này Trì Thế! Thức ấm này khởi lên từ điên đảo, bị buộc vào những duyên (điều kiện giúp cho sự vật sinh ra) hư vọng; nó có là do nghiệp (hành động tạo tác bằng thân, lời nói và ý nghĩ, để lại kết quả về sau) đời trước, bị buộc vào các duyên hiện tại, thuộc về nhiều nhân duyên (nguyên nhân chính và điều kiện phụ hợp lại); nó hư vọng, không có gì thật, khởi lên từ ức tưởng phân biệt (sự nhớ nghĩ, tưởng tượng rồi phân chia cái này cái kia), sinh ra từ thức. Vì có cái được nhận biết nên gọi nó là thức.
Nó sinh ra từ ức tưởng phân biệt và giác quán (sự dò xét thô và sự suy xét kỹ của tâm), có được nhờ vay mượn; vì có cái được nhận biết nên được gọi là thức. Vì nhận biết các vật, vì khởi lên tâm nghiệp (hành động của tâm), vì suy nghĩ, vì có tướng sinh ra từ nhiều duyên, vì khởi lên đủ thứ suy nghĩ, nên được gọi là thức ấm. Từ chỗ có cái được nhận biết mà có hình ảnh của thức hiện ra; vì nó bày ra tâm nghiệp, vì nó thâu giữ sự suy nghĩ, nên được gọi là thức ấm. Có khi gọi là tâm, có khi gọi là ý, có khi gọi là thức; tất cả đều do ý nghiệp (hành động của ý) phân biệt nên đều thuộc vào thức ấm. Vì bày ra tướng của thức, hoạt động của thức, tính của thức, nên được gọi là thức ấm.
Như vậy, thức ấm chẳng phải là ấm; nó không sinh, không khởi, không tạo tác; chỉ vì đi đôi với điên đảo, nương vào thức hư vọng mà được gọi là thức ấm. Vì sao thế? Thức ấm này sinh từ nhiều nhân duyên, không có tự tính (bản chất tự có, tự đứng một mình), nối tiếp nhau mà sinh, từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) sinh rồi diệt. Thức này nương duyên mà có, không có tướng sinh ra của ấm. Vì sao thế? Tướng sinh của thức ấm này không thể tìm được, tướng cố định của nó cũng không thể tìm được. Vì tướng sinh không thể tìm được, vì tướng cố định không thể tìm được, vì gốc rễ không có gì, vì không có tướng riêng, vì cái bền chắc không thể tìm được, nên người trí quán sát đúng đắn, chọn lựa phân tích và thông suốt rằng thức ấm chẳng phải là ấm.
Phàm phu (người thường chưa giác ngộ) đối với cái chẳng phải thức ấm lại sinh ra tướng thức ấm; vì bị trói buộc bởi giác quán, phân biệt, ức tưởng đi đôi với điên đảo hư vọng, nên gượng gọi là thức ấm. Họ tham đắm thức ấm này, nương vào cái được nhận biết; nương vào thức mà bày ra đủ thứ suy nghĩ nên sinh khởi thức ấm. Người ấy phân biệt đủ điều: tham đắm thức bên trong, tham đắm thức bên ngoài, tham đắm thức cả trong lẫn ngoài, tham đắm thức ở xa, tham đắm thức ở gần. Vì tướng của thức mà phân biệt, khởi lên thức ấm. Người ấy do ức tưởng phân biệt nên đối với hoặc tâm, hoặc ý, hoặc thức, vay mượn mà gượng đặt tên: đây là tâm, đây là ý, đây là thức. Họ hiểu biết như vậy nên đủ thứ tướng tâm sinh ra. Phàm phu ấy tham đắm thức ấm, bị thức ấm trói buộc; vì tâm, ý, thức hợp lại nên khởi lên đủ thứ thức ấm; vì phân biệt những việc hư vọng, vì một tướng, vì tướng cố định, nên cho rằng nắm được đây là tâm, đây là ý, đây là thức, rồi nắm lấy sự phân biệt và yêu đắm.
Người ấy nương vào thức ấm, tham đắm thức sâu nặng, nên nắm lấy thức ấm quá khứ, tham đắm, nghĩ rằng nó có thật; cũng nắm lấy thức ấm vị lai, tham đắm, nghĩ rằng nó có thật; cũng nắm lấy thức ấm hiện tại, tham đắm, nghĩ rằng nó có thật. Các phàm phu đối với những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết, cho rằng nắm được thức ấm, tham đắm, nghĩ rằng nó có thật. Người ấy tham đắm những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết, bị thức ấm trói buộc, coi trọng cái mình biết; vì bị tâm, ý, thức hợp lại buộc chặt nên chạy qua chạy lại, tức là từ đời này sang đời kia, từ đời kia về đời này, đều vì bị thức ấm trói buộc. Họ không thể biết đúng như thật về thức ấm: thức ấm là hư vọng, không thật, đi đôi với điên đảo, nhân những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết mà khởi lên, trong đó không có cái thức nào thật cả. Nếu không thể quán sát đúng như thật như vậy, thì hoặc khởi lên thức thiện, hoặc khởi lên thức bất thiện, hoặc khởi lên thức vừa thiện vừa bất thiện. Người ấy luôn đi theo thức, không biết chỗ thức sinh ra, không biết tướng thật của thức.
Này Trì Thế! Bồ-tát Ma-ha-tát ở đây quán sát đúng đắn như vậy, biết rằng thức ấm khởi lên từ thức hư vọng, tức là do nhiều nhân duyên sinh ra trong những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết; đối với cái không phải pháp (sự vật, hiện tượng) mà sinh tưởng là pháp, nên tham đắm thức ấm. "Chúng ta không nên học theo phàm phu. Chúng ta phải quán sát đúng đắn như thật, chọn lựa phân tích thức, quán sát đúng đắn như thật, chọn lựa phân tích thức ấm." Các Bồ-tát ấy khi quán sát như thật thì biết thức ấm là hư vọng, không thật, từ xưa đến nay vẫn luôn là tướng không sinh; biết thức ấm chẳng phải là ấm; thức ấm là khối như hình bóng, thức ấm là khối như trò ảo thuật. Ví như thức của người do ảo thuật hóa ra, không ở trong, cũng không ở ngoài, cũng không ở khoảng giữa; tính của thức cũng như vậy. Như tính của ảo thuật, nó do duyên hư vọng sinh ra, khởi từ ức tưởng phân biệt, không có việc gì thật, như người gỗ có máy móc giật dây. Thức cũng như vậy, khởi lên từ điên đảo, do nhân duyên hư vọng hợp lại mà có.
Khi quán như vậy, biết rằng thức đều là vô thường (không bền lâu, luôn biến đổi), là khổ, là bất tịnh (không trong sạch), là vô ngã (không có cái "ta" thật sự); biết tướng của thức như ảo thuật, quán tính của thức như ảo thuật. Lúc ấy Bồ-tát nghĩ rằng: "Thế gian thật là điên cuồng ngu si, tức là từ ức tưởng phân biệt mà thức khởi lên trong thế gian, hợp với tâm, ý, thức. Tam giới (ba cõi mà chúng sinh sinh tử trôi lăn: cõi Dục là cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục; cõi Sắc là cõi trời đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế; cõi Vô sắc là cõi trời chỉ còn tâm, không còn hình sắc) chỉ đều là thức. Tâm, ý, thức này cũng không có hình dạng, không có phương hướng, không ở trong các pháp, không ở ngoài các pháp. Phàm phu vì bị trói buộc bởi những gì đi đôi với hư vọng, nên đối với thức ấm tham đắm cho là ngã (cái ta) hoặc ngã sở (cái của ta)."
Người ấy tham đắm thức ấm ở bên trong, tham đắm thức ấm ở bên ngoài, tham đắm thức ấm ở cả trong lẫn ngoài, tham đắm thức ấm ở người kia và ở ta. Người ấy coi trọng thức ấm này, bị thức ấm trói buộc, nếm vị ngọt của thức ấm, nói về tướng của thức ấm, tức là hoặc tâm, hoặc ý, hoặc thức. Vì đi theo vị ngọt nên tham nhận thức ấm. Người ấy bị thức trói buộc; vì thức ấm hợp lại nên bị tâm, ý, thức lôi kéo. Do sức nhân duyên của tâm, ý, thức mà sinh ra phàm phu ấy: nếu khởi ý nghĩ thấp kém thì được thân thấp kém, nếu khởi ý nghĩ cao thượng thì được thân cao thượng, nếu khởi ý nghĩ bậc trung thì được thân bậc trung. Người ấy do theo sức của tâm, ý, thức mà sinh ra, nương vào các nhập (sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng, là chỗ thức đi vào và sinh khởi); vì tham đắm thức ấm nên không thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não.
Bồ-tát ở đây quán sát đúng đắn như thật, chọn lựa phân tích thức ấm. Vì quán đúng đắn như thật tướng vô thường của thức ấm, nên đối với thức ấm quá khứ không tham, không đắm, không nhớ nghĩ, biết thức ấm chẳng phải là ấm; đối với thức ấm đời vị lai cũng không tham, không đắm, không nhớ nghĩ, biết thức ấm chẳng phải là ấm; đối với thức ấm hiện tại cũng không nương tựa, biết như thật tướng vô thường của thức ấm, biết như thật tướng sinh diệt của thức ấm. Nếu suy nghĩ như vậy, quán đúng đắn thức ấm như vậy, thì gọi là con đường quán đúng đắn đi vào thức ấm, tức là: biết như thật về thức, biết như thật về tập của thức (nguyên nhân tụ họp làm thức sinh ra), biết như thật về diệt của thức (sự chấm dứt thức), biết như thật về đạo đưa đến diệt thức (con đường tu tập dẫn tới sự chấm dứt ấy). Người ấy quán như thật tướng tập và diệt của thức ấm, nên có thể phá hoại thức ấm, có thể đoạn trừ mọi tướng; biết tướng tập diệt của thức ấm, cũng thông suốt tướng tập diệt của thức ấm.
Lúc ấy Bồ-tát cũng không làm sinh ra thức ấm, cũng không làm diệt thức ấm, vì thức ấm này từ xưa đến nay vốn không sinh. Khi quán như vậy thì không phân biệt tướng diệt của thức, thông suốt tướng không sinh của thức ấm. Vì sao thế? Này Trì Thế! Thức ấm này không sinh, không có tướng, không thành tựu; vì tính sinh của thức ấm là hư vọng nên nó nằm trong tướng không sinh. Này Trì Thế! Thức ấm rốt cuộc không có tướng sinh ra, thành tựu; tướng của thức ấm này là do nhiều nhân duyên sinh ra. Này Trì Thế! Bồ-tát Ma-ha-tát quán pháp nhân duyên như vậy, thấy thức ấm chẳng phải là ấm, quán sát, chọn lựa phân tích, tin hiểu, chứng biết, thông suốt rằng mọi thức đều biết đúng như thật. Vì Bồ-tát biết thực chất của thức ấm, nên mọi cái biết nương theo đối tượng như vậy đều bị phá hoại.
Này Trì Thế! Bồ-tát Ma-ha-tát quán thức ấm như vậy, biết thức ấm này không có người sinh ra, không có người tạo tác, không có người khởi lên, không có người nhận, không có cái bị nhận; chỉ do nhiều duyên sinh ra, nhiều duyên hợp lại nên có; vì nương vào những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết mà bị buộc vào chỗ có; từ xưa đến nay luôn rốt ráo là không (trống rỗng, không có thực thể). Khi quán thức ấm như vậy thì biết ngay thức ấm là tướng không tạo tác, không khởi lên, không coi trọng, không đắm trước. Này Trì Thế! Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát đúng đắn, chọn lựa phân tích mà đi vào thức ấm như vậy.
Nếu Bồ-tát có thể dùng phương tiện (cách thức khéo léo) như vậy để đi vào năm ấm (năm khối tạo nên thân tâm: sắc là thân thể và vật chất, thụ là cảm nhận vui khổ, tưởng là sự hình dung nhận diện, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự nhận biết phân biệt), có thể dùng phương tiện như vậy để quán đúng đắn năm ấm, thì gọi là thông suốt việc đi vào tập, diệt, đạo của năm ấm, đều có thể đoạn trừ tướng của các ấm, thật sự biết phương tiện về năm ấm. Nhờ phương tiện ấy, đối với năm thụ ấm (năm ấm bị chúng sinh bám giữ, chấp lấy làm mình) không tham, không đắm, không bị trói, không bị buộc; biết như thật tướng vô thường của sắc. Nếu Bồ-tát ấy đối với sắc có dục nhiễm (lòng ham muốn đắm nhiễm) thì có thể đoạn trừ. Cũng biết như thật về thụ, tưởng, hành, thức; cũng biết như thật tướng vô thường của thụ, tưởng, hành, thức; nếu đối với thụ, tưởng, hành, thức có dục nhiễm thì có thể đoạn trừ. Vì Bồ-tát đoạn trừ dục nhiễm đối với năm thụ ấm, nên thuận theo, thông suốt, quyết định nắm được phương tiện về năm ấm. Khi quán như vậy, có thể biết tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm.
Này Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát có thể quán sát, chọn lựa phân tích tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm? Bồ-tát Ma-ha-tát quán chúng sinh lúc mới vào thai ở giai đoạn ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai, khoảng bảy ngày đầu sau khi thụ thai, khi tinh huyết mới kết lại), năm ấm trước diệt thì liền có năm ấm khác sinh ra. Từ đó trở đi, quán tướng sinh diệt của năm ấm. Dù thức trước đã diệt, cũng biết năm ấm không phải là tướng đứt đoạn mất hẳn; dù thức nương vào ca-la-la, cũng biết năm ấm không phải từ đâu đến và không thường còn. Quán như vậy tướng sinh diệt của năm thụ ấm trong một niệm lúc mới vào thai; từ ca-la-la cho đến lúc ra đời, rồi lớn lên cho tới lúc chết, quán tướng từng niệm sinh diệt của năm thụ ấm này. Quán sát, chọn lựa phân tích tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm như vậy.
Này Trì Thế! Tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm, tức là năm thụ ấm trước diệt, kế tiếp không có vật gì đi đến thai cả; lúc thức mới hợp vào, năm ấm liền có sinh có diệt; nhân ca-la-la mà năm thụ ấm được tạm gọi tên là người. Vì sao thế? Này Trì Thế! Thức không có chỗ nương thì không thể trụ; chỗ thức nương vào chính là năm thụ ấm. Này Trì Thế! Lại các vị trời trong cõi Vô sắc (cõi trời cao nhất, chỉ còn tâm, không còn thân hình), tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm cũng nên biết như vậy.
Này Trì Thế! Tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm như vậy, trí tuệ của Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ khi không có Phật ra đời, không đi giáo hóa rộng rãi) còn không theo kịp, huống gì trí tuệ của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu hành giác ngộ, mục đích tự giải thoát). Chỉ có chư Phật Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật) mới khéo biết tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm từ lúc mới vào thai, và sự từng niệm sinh diệt của các ấm ở các trời Vô sắc; đó gọi là nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự), vượt ra khỏi mọi trí tuệ thế gian. Bồ-tát Ma-ha-tát đạt vô sinh pháp nhẫn (trí chứng biết chắc chắn rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt, an trụ vững vàng không lay chuyển), đến cảnh giới trí tuệ của Phật; người ấy dù quán sát, chọn lựa phân tích tướng vi tế của năm thụ ấm như vậy, từ lúc mới vào thai cho đến các trời Vô sắc, cũng không thể biết cùng tận như chư Phật đã biết.
Này Trì Thế! Chư Phật Như Lai không có trí tuệ nhờ theo người khác, mà tự nhiên đạt được mọi phương tiện trí tuệ, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn của Phật). Trí tuệ của chư Phật không gì không thông đạt; trí tuệ không ngăn ngại của chư Phật đối với mọi pháp đều có tuệ quyết định, đối với mọi pháp đều có sức tự tại. Vì sao thế? Vì các ngài đã thực hành pháp sâu xa trong vô lượng vô số nghìn vạn ức a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không thể đếm; kiếp là một khoảng thời gian cực kỳ dài). Này Trì Thế! Tất cả phàm phu không thể dùng phương tiện như vậy để quán năm thụ ấm, huống gì quán tướng sinh diệt vi tế của năm thụ ấm. Vì sao thế? Các phàm phu không thể biết năm thụ ấm đúng như thật; phàm phu không biết thế nào là thủ, không biết thế nào là thụ ấm.
Này Trì Thế! Thế nào gọi là thủ (sự bám giữ, chấp lấy)? Thủ là: chấp lấy cái ta, chấp lấy chúng sinh, kiến thủ (chấp chặt vào các quan điểm, kiến giải của mình), giới thủ (chấp vào những giới cấm, nghi thức sai lầm cho là đưa đến giải thoát), chấp lấy năm ấm, chấp lấy mười tám tính (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu loại thức sinh ra từ đó), chấp lấy mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nối tiếp nhau làm nên vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết); đó gọi là thủ. Cho đến mọi pháp, hoặc trong hoặc ngoài, tức là dục thủ (bám giữ các thứ ham muốn), hữu thủ (bám giữ sự tồn tại, đời sống), chấp lấy những điều thấy, nghe, cảm biết, hiểu biết, chấp lấy ta và cái của ta.
Này Trì Thế! Phàm phu đối với sự chấp thủ hư vọng này không biết, không thấy, do nhân duyên điên đảo mà chấp lấy các pháp. Người ấy bị thủ buộc chặt: do nhân duyên vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật) mà chấp lấy các hành (các hoạt động tạo nghiệp), do nhân duyên các hành mà chấp lấy thức, do nhân duyên thức mà chấp lấy danh sắc (phần tâm và phần thân của một chúng sinh). Danh sắc là tướng thô, chúng sinh nhiễm đắm, hướng về đó: tức là chấp lấy sắc, hợp với sắc, bị sắc trói buộc; và chấp lấy bốn ấm không có hình sắc là thụ, tưởng, hành, thức, phân biệt mà gọi là danh.
Này Trì Thế! Nếu không có chư Phật thì chúng sinh không có gì để biết, không có gì để thấy, không thể quán đúng đắn năm thụ ấm. Chư Phật ra đời để phá chỗ nương tựa của chúng sinh vào sắc, phá chỗ nương tựa vào thụ, tưởng, hành, thức, phá cái tướng hợp lại thành một khối; vì vậy chư Phật Như Lai phân biệt nói như sau: "Chỗ các ngươi nương tựa, chỗ các ngươi quay về, gọi là sắc. Sắc này chỉ là do tứ đại (bốn yếu tố vật chất: đất, nước, lửa, gió) hợp lại; thụ, tưởng, hành, thức chỉ có tên gọi. Vì tướng danh sắc thành tựu nên nói là năm thụ ấm. Các chúng sinh các ngươi chớ tham luyến quay về với năm thụ ấm không bền chắc này."
Này Trì Thế! Vì sao Như Lai nói năm thụ ấm? Này Trì Thế! Người phàm phu này từ điên đảo sinh ra, rơi vào lưới vô minh, chạy qua chạy lại, biết hướng về đâu? Họ tham nhận tướng năm thụ ấm, nghĩ rằng: "Ta nương vào đây sẽ được vui sướng." Người ấy vì tưởng là vui mà tham luyến quay về năm ấm; vì tưởng là khổ, vì tưởng không khổ không vui mà tham luyến quay về năm ấm. Chỗ người phàm phu quay về, chỗ nương tựa của họ, gọi là năm ấm. Này Trì Thế! Các phàm phu từ khi sinh ra đã mù lòa, không biết năm ấm là gì, không biết năm ấm từ đâu đến; vì không biết năm ấm đúng như thật nên tham nhận năm ấm; vì vậy gọi là thụ ấm (ấm bị nhận lấy). Trong đó ai là người nhận? Người nhận ở đây không thể tìm được. Chỉ do điên đảo, tham đắm, phân biệt hư vọng tự trói mình, do vô minh ngu si tối tăm, nên chấp lấy ta, chấp lấy của ta, chấp lấy cái này cái kia; vì vậy nói thụ ấm là năm ấm. Không có người chấp lấy, cũng không có tướng cố định.
Vì vậy người trí biết năm thụ ấm chẳng phải là ấm; năm thụ ấm là khối điên đảo; năm thụ ấm là khối vô minh. Phàm phu ở đây bị trói buộc, tham luyến quay về năm thủ ấm (năm ấm bị bám giữ). Vì tham luyến quay về nên không biết thế nào là thủ, thế nào là thủ ấm, chỉ vì tham đắm chỗ quay về là năm ấm mà qua lại trong sinh tử; vì tham đắm năm ấm nên chạy khắp các nẻo luân hồi. Tham luyến quay về cái gì? Tham luyến quay về cái thấy, tham luyến quay về cái nghe, tham luyến quay về cái cảm biết, tham luyến quay về cái hiểu biết, tham luyến quay về ái (lòng yêu thích, khát khao), tham luyến quay về vô minh. Các phàm phu ấy bị dây ái trói buộc, tham yêu năm thụ ấm, bị các cái (những thứ che lấp tâm như tham muốn, giận dữ, hôn trầm, xao động, nghi ngờ) che phủ, đi vào tối tăm vô minh, không biết, không hay rằng: "Nay chúng ta tham luyến quay về chỗ nào, bị trói buộc ở chỗ nào?"
Vì không biết nên qua lại trong các đường địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói), cõi người, cõi trời; bị sinh tử trói buộc, tham luyến quay về sinh tử, không buông không bỏ; không đoạn trừ năm ấm, cũng không thể biết tướng thật của năm ấm. Vì không biết như thật nên bị đủ thứ khổ não làm hại, rơi vào ngục trống rỗng mà không biết lối ra. Người ấy vì không thấy con đường ra nên trong con đường sinh tử không có khởi đầu phải chịu các sự sinh tử; vì vậy không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não, cũng không vượt qua được con đường hiểm nguy của vô lượng sinh tử, cũng không thoát được những khối khổ lớn, lại quay về với khổ, tham đắm khổ, bị khổ sai khiến. Cái gì là khổ? Chính là năm thụ ấm. Khi sinh chỉ là khổ sinh, khi diệt chỉ là khổ diệt.
Này Trì Thế! Vì nhân duyên ấy mà ta nói pháp cho các đệ tử: "Các ngươi, hỡi tỳ-kheo (người xuất gia thọ đủ giới trong đạo Phật)! Hãy quán đúng đắn sắc ấm, cũng hãy biết như thật tướng vô thường của sắc. Nếu các ngươi đối với sắc có dục nhiễm thì hãy mau đoạn trừ. Các ngươi hãy quán đúng đắn thụ, tưởng, hành, thức, cũng hãy biết như thật tướng vô thường của thụ, tưởng, hành, thức. Nếu đối với thụ, tưởng, hành, thức có dục nhiễm thì hãy mau đoạn trừ. Vì đoạn trừ dục nhiễm nên tâm được giải thoát chân chính." Này Trì Thế! Nếu có người biết ý nghĩa pháp ta nói như vậy, có thể tu hành đúng như lời dạy, sẽ thoát được sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não. Nếu người không thể tu hành đúng như lời dạy, bị dây sắc trói buộc, bị dây ái buộc chặt, đi vào tối tăm vô minh, tham chấp lấy năm ấm; người ấy vì tham chấp lấy năm ấm nên không thể thoát khỏi con đường hiểm nguy của sinh tử.
Này Trì Thế! Vì ý nghĩa ấy mà ta nói: thế gian tranh cãi với ta, ta không tranh cãi với thế gian. Thế nào là thế gian? Tức là những người tham đắm năm thụ ấm thì thuộc về thế gian. Người ấy tham luyến quay về năm ấm, bị năm ấm trói buộc, không biết tính của năm ấm, không biết tướng không của năm ấm, mà tranh cãi với ta. Người ấy làm trái lời Phật; vì tranh cãi với Phật nên rơi vào suy sụp khổ não lớn. Nếu có người, khi Phật còn tại thế hoặc sau khi Phật diệt độ (nhập Niết-bàn, qua đời), có thể quán như vậy: năm thụ ấm hư vọng, trống không, không có gì, khởi lên từ điên đảo và tối tăm vô minh, là vọng tưởng dối trá chỉ lừa được phàm phu, chẳng phải năm ấm mà giống như năm ấm; người như vậy không tranh cãi với Phật; vì không làm trái lời Phật nên thoát được khổ não của địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ.
Này Trì Thế! Chư Phật không tranh cãi với người; đoạn trừ mọi tranh cãi kiện tụng thì gọi là Phật. Phật chỉ vì chúng sinh diễn nói pháp chân thật, nói rằng: "Những gì các ngươi chấp lấy trước đây đều là điên đảo." Do sức điên đảo, mọi chúng sinh tham luyến quay về năm ấm, qua lại trong thế gian. Người ấy sau khi tham luyến quay về năm ấm thì khởi lên đủ thứ tà kiến (quan điểm sai lầm), tham luyến quay về đủ thứ danh tự, tham luyến quay về đủ thứ lo buồn khổ não. Người ấy bị đủ thứ tà kiến, phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si) và đủ thứ lo buồn khổ não tàn hại, không ai có thể làm chỗ cứu giúp, chỗ che chở, chỗ quay về, chỗ hướng đến cho họ; chỉ có Phật mới có thể cứu. Phàm phu vì lòng nhỏ hẹp, trí tuệ kém cỏi nên tham thích ngũ dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thích đắm hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon, sự xúc chạm), nương tựa vào năm ấm nhiều lỗi lầm. Người phàm phu ấy lại tranh cãi kiện tụng với chính đấng cứu giúp, đấng làm chỗ quay về, chỗ nương tựa, đấng giúp thoát mọi khổ não.
Này Trì Thế! Nay ta giơ tay mà nói: ai thấy có năm ấm, thấy có tướng ấm, tham năm ấm, thì ta không làm thầy của người ấy, người ấy cũng không phải đệ tử của ta, không theo ta xuất gia, không theo ta tu hành, không quy y (nương về) ta. Người ấy đi vào tà đạo, đi vào con đường hư vọng, chấp lấy cái không thật; đó là điên đảo, không biết ý Phật, không biết Phật tùy theo căn cơ mà nói năm ấm, không biết đệ nhất nghĩa (chân lý tối hậu, sự thật rốt ráo) của Phật. Người ấy không nhận lời Phật dạy, không đáng nhận cúng dường mà vẫn nhận. Người ấy ta còn không cho xuất gia, huống gì được nhận cúng dường của người khác. Vì sao thế? Người như vậy là bè đảng của ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài đạo Phật), tức là những người sinh ra tướng năm ấm, tham đắm, quay về, hướng tới năm ấm.
Này Trì Thế! Ở đời sau, vào thời kỳ năm trăm năm cuối (thời kỳ sau cùng khi chính pháp của Phật suy tàn), khi pháp sắp diệt, trong pháp của ta, những người xuất gia phần nhiều là người sinh ra tướng năm ấm, quả quyết nói có tướng năm ấm, đắm sâu vào năm ấm, đi vào tà đạo hư vọng, mà được xuất gia trong pháp của ta, áo cà-sa (áo của người xuất gia) quấn quanh cổ, lại thường thích qua lại nhà của người bạch y (người tại gia mặc áo trắng, tức người đời). Phải biết người ấy không khác gì ngoại đạo, lại còn nhờ pháp của ta mà được nhiều người cung kính cúng dường. Này Trì Thế! Ta nói những người thấy có năm ấm, quả quyết nói có năm ấm, tham đắm năm ấm thì không được nhận dù một chén nước của người khác. Vì sao thế? Người ấy trong pháp của ta, ngay cả nhu thuận pháp nhẫn (mức nhẫn đầu tiên: tâm mềm mỏng thuận theo, chấp nhận chân lý dù chưa chứng thật) cũng không có. Người ấy làm trái pháp của ta, quay lưng bỏ hạnh của bậc thánh. Này Trì Thế! Vì vậy Bồ-tát Ma-ha-tát ở đời ác sau này phải phát lời thề nguyện lớn như sau: "Đối với kinh điển rất sâu xa như thế này, chúng ta sẽ cùng nhau giữ gìn, và để đoạn trừ cái thấy chấp vào năm ấm của chúng sinh mà nói pháp cho họ."
Này Trì Thế! Ta nói trong kinh này là phá mọi tướng ấm, lìa sự tham đắm tướng ấm. Khi ấy sẽ có nhiều người tại gia và xuất gia nghe những kinh như vậy mà khởi lên tranh cãi, không sinh ra cái thấy về tướng thật. Bồ-tát Ma-ha-tát ở đây nên phát lời thề nguyện lớn: "Chúng ta ở đời ác sau này sẽ làm lợi ích lớn cho những chúng sinh có tà kiến tham đắm năm ấm, tức là cứu độ giải thoát những chúng sinh tham đắm, thấy có năm ấm, tùy theo căn cơ mà dùng phương tiện lấy pháp làm lợi ích cho họ." Vì vậy, này Trì Thế! Bồ-tát Ma-ha-tát nếu muốn khéo biết tướng thật của các pháp, cũng khéo phân biệt các chương câu của pháp, muốn đạt sức nhớ, muốn khi chuyển sang thân khác vẫn giữ được trí nhớ không gián đoạn, cho đến đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì nên thường quán năm ấm này: tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã, tướng hư vọng, tướng không bền chắc, tướng rốt ráo là không, tướng từ xưa đến nay không sinh. Khi thường quán đúng đắn như vậy thì mọi dục nhiễm trong năm thụ ấm đều có thể đoạn trừ, cũng đạt được phương tiện trong những pháp sâu xa như vậy.
Này Trì Thế! Vào vô lượng a-tăng-kỳ kiếp về trước, bấy giờ có đức Phật hiệu là Đại Ý Sơn Vương Như Lai, Ứng Cúng (đáng nhận sự cúng dường của trời người), Chính Biến Tri (hiểu biết chân chính và khắp cả), Minh Hạnh Túc (trí tuệ và đức hạnh đầy đủ), Thiện Thệ (đã khéo đi đến nơi giải thoát), Thế Gian Giải (hiểu rõ mọi việc thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao nhất không ai hơn), Điều Ngự Trượng Phu (bậc khéo điều phục, dẫn dắt mọi người), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), Phật Thế Tôn (bậc giác ngộ được cả thế gian tôn kính). Này Trì Thế! Đức Phật Đại Ý Sơn Vương ấy có tám mươi ức na-do-tha (một đơn vị số cực lớn) chúng Thanh văn, đều là A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), các lậu (phiền não, ví như chỗ rò rỉ làm tâm chảy vào sinh tử) đã dứt sạch; và tám mươi ức na-do-tha vị A-na-hàm (bậc thánh quả thứ ba, không còn trở lại cõi Dục) còn ở bậc hữu học (còn phải tu học thêm); chúng Bồ-tát Ma-ha-tát có bốn mươi ức na-do-tha. Đức Phật Đại Ý Sơn Vương ấy sống tám vạn năm.
Này Trì Thế! Bấy giờ có vị vua tên là Đức Ích. Vua Đức Ích ấy có hai vạn thành lớn, đầy đủ giàu có an vui, dân chúng đông đúc. Mỗi thành có bảy lớp, bề dọc bề ngang mười hai do-tuần (đơn vị đo đường xa thời cổ Ấn Độ, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), do bốn thứ báu hợp thành, có bảy lớp hào, đều có lan can, bảy hàng cây; lưới báu che khắp bên trên. Hào thành, các hàng cây và lưới bên trên đều do bốn thứ báu là vàng, lưu ly (một loại ngọc màu xanh trong), xà cừ (vỏ một loài sò lớn quý hiếm), mã não hợp thành. Mỗi thành lớn có năm trăm vườn rừng, đều có cây áo bằng bảy báu mọc đầy trong đó. Mỗi vườn rừng có năm trăm ao báu, đầy nước tám công đức (nước có tám điều tốt: trong, mát, ngọt, mềm, nhuận, êm, trừ đói khát, nuôi lớn thân thể).
Này Trì Thế! Vua Đức Ích có tám vạn thể nữ (cung nữ hầu hạ vua). Hoàng hậu có hai người con: một tên là Vô Lượng Ý, hai tên là Vô Lượng Lực. Này Trì Thế! Hai vị vương tử ấy đều mười sáu tuổi, trong mộng thấy Phật đoan nghiêm không gì sánh, như cây cột cờ bằng vàng Diêm-phù-đàn (loại vàng quý nhất, tương truyền lấy từ sông chảy qua rừng cây Diêm-phù). Thấy vậy vô cùng vui mừng; tỉnh dậy, mỗi người nói một bài kệ (bài thơ trong kinh Phật). Người thứ nhất nói:
Nay ta mộng thấy Lưỡng Túc Tôn (đấng tôn quý nhất trong loài hai chân, chỉ Phật) — Sắc vàng, trăm tướng phúc (thân tướng tốt đẹp, mỗi tướng do trăm phúc đức tạo thành) trang nghiêm
Thành tựu vô lượng các công đức — Thấy rồi lòng được vui mừng lớn.
Người thứ hai nói:
Ta mộng thấy Phật sáng như mặt trời — Đoan nghiêm đẹp đẽ, đấng tôn quý bậc nhất
Như núi Tu-di (núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), vua của các núi — Sừng sững cao vời, thấy mà vui mừng.
Này Trì Thế! Lập tức hai người con là Vô Lượng Ý và Vô Lượng Lực đến chỗ cha mẹ, kể rõ việc ấy, thưa với cha mẹ rằng: "Nay hai chúng con trong mộng thấy Phật. Kính mong cha mẹ cho phép chúng con cùng đến chỗ Phật. Phật ra đời đã lâu mà chúng con buông lung không hay biết, chìm trong bùn ngũ dục, bị dây sắc trói buộc, bị dây thụ, tưởng, hành, thức trói buộc. Chúng con ở nhà, vì buông lung nên không thể gặp Phật." Này Trì Thế! Hai vị vương tử ấy thưa với cha mẹ việc ấy xong, liền đến chỗ đức Phật Đại Ý Sơn Vương; đến nơi, cúi đầu lễ chân Phật, thỉnh Phật và chư Tăng nhận sự cúng dường bốn thứ (tứ sự cúng dường: y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men) trong ba tháng. Họ trang hoàng vườn rừng nơi vua Đức Ích dạo chơi bên cạnh thành lớn, treo lụa, phướn, lọng, rải hoa báu phủ đất, mời Phật và chư Tăng ở trong đó. Hai vị vương tử trong ba tháng dùng mọi đồ dùng an vui cúng dường Phật và chư Tăng. Cúng dường xong, cả hai cùng xuất gia trong pháp của Phật.
Này Trì Thế! Đức Phật Đại Ý Sơn Vương biết điều hai vị vương tử ấy mong cầu sâu trong lòng, liền vì họ giảng rộng kinh "Phương tiện của Bồ-tát về năm ấm, mười hai nhập, mười tám tính". Họ suốt bốn vạn năm không hề ngủ, luôn ăn không no bụng, cũng không nằm nghiêng, chỉ ngồi hoặc kinh hành (đi tới đi lui chậm rãi để tu tập). Lại trong bốn vạn năm không nghĩ đến việc gì khác, chỉ nghĩ đến tướng hư vọng trống không của năm thụ ấm, biết năm thụ ấm này khởi lên từ điên đảo, thông suốt tướng của năm thụ ấm. Hết tuổi thọ, họ luôn tu phạm hạnh (hạnh trong sạch, giữ giới, lìa dục); khi mạng chung liền sinh lên cõi trời Đâu-suất (một cõi trời trong cõi Dục, nơi các vị Bồ-tát sắp thành Phật thường ở). Sau khi Phật diệt độ, họ lại sinh vào nhà một đại cư sĩ (người tại gia giàu có, có đức) ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục loài người chúng ta ở). Đến năm mười sáu tuổi, họ lại mộng thấy Phật nói cho họ kinh "Phương tiện của Bồ-tát về năm ấm, mười tám tính". Nghe pháp ấy xong liền tỉnh dậy, kinh sợ; lại ở trong pháp Phật suốt một vạn năm thường tu phạm hạnh, cũng dùng phương tiện quán sâu kinh "Phương tiện mà Bồ-tát thực hành về năm ấm, mười hai nhập, mười tám tính". Khi mạng chung sinh lên cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai trong cõi Dục, trên đỉnh núi Tu-di); hết tuổi thọ ở cõi trời, sinh vào nhà bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tầng lớp cao quý nhất ở Ấn Độ xưa) dòng họ lớn ở Diêm-phù-đề.
Trong một nghìn năm cuối của pháp Phật Đại Ý Sơn Vương, hai người ấy nhờ nhân duyên xưa lại được xuất gia, học hỏi rộng rãi, trí tuệ như biển; cũng khéo quán sát, chọn lựa phân tích tính của năm ấm, đi vào pháp, hiểu suốt đúng như thật. Ở đời ấy họ giáo hóa hai vạn người và hai mươi ức vị trời hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này Trì Thế! Hai vị Bồ-tát ấy từ đó về sau đời đời đồng lòng cùng gặp mười ức na-do-tha đức Phật, rồi sau mới đạt vô sinh pháp nhẫn. Đạt pháp nhẫn rồi, lại gặp một ức na-do-tha đức Phật, rồi sau mới đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hai người cùng trong một kiếp lần lượt thành Phật: một vị hiệu là Vô Lượng Âm, một vị hiệu là Vô Lượng Quang. Này Trì Thế! Vì vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát nếu muốn mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì nên ở trong pháp trong sạch không nhiễm này, siêng năng tu tập về ấm, nhập, tính này, cùng với tướng hiểu biết chân thật được nói trong các pháp hữu vi (những pháp do nhân duyên tạo tác mà có, có sinh có diệt) khác.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video