Kinh Trì Thế, phẩm thứ năm: Mười hai nhân duyên.
"Trì Thế (tên vị Bồ-tát đang nghe Phật giảng)! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện lớn cầu thành Phật để cứu giúp muôn loài) khéo quán xét mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau, khâu trước làm nhân làm duyên cho khâu sau, tạo thành vòng sống chết luân hồi)?
Bồ-tát ma-ha-tát quán xét mười hai nhân duyên như sau. Vì không có gì cả nên gọi là vô minh (sự mê tối, không thấy biết đúng sự thật; là khâu đầu tiên). Vì trong vô minh không có pháp (sự vật, hiện tượng) nào nên gọi là vô minh. Vì không biết minh (sự sáng suốt, thấy biết đúng sự thật) nên gọi là vô minh. Thế nào là không biết minh? Là không biết rằng vô minh, xét như một pháp có thật chắc chắn, thì không thể nắm bắt được. Đó gọi là vô minh.
Vì sao lại nói vô minh làm nhân duyên cho các hành (những việc tạo tác bằng thân, miệng, ý, tức là nghiệp)? Các hành vốn không có gì, nhưng vì kẻ phàm phu (người thường chưa giác ngộ) khởi lên tạo tác, nên nói vô minh làm nhân duyên cho các hành. Từ hành khởi lên nên có thức (tâm thức hay biết, phân biệt, khởi lên khi thọ sinh) sinh ra; vì thế nói các hành làm nhân duyên cho thức. Danh sắc (danh là phần tinh thần, sắc là phần thân xác) có hai tướng; vì thế nói thức làm nhân duyên cho danh sắc. Từ danh sắc sinh ra lục nhập (sáu chỗ tiếp nhận cảnh bên ngoài: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); vì thế nói danh sắc làm nhân duyên cho lục nhập. Từ lục nhập sinh ra xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và tâm thức); vì thế nói lục nhập làm nhân duyên cho xúc. Từ xúc sinh ra thọ (sự cảm nhận khổ, vui, hoặc không khổ không vui); vì thế nói xúc làm nhân duyên cho thọ. Từ thọ sinh ra ái (lòng ham muốn, khát khao); vì thế nói thọ làm nhân duyên cho ái. Từ ái sinh ra thủ (sự bám chặt, nắm giữ lấy); vì thế nói ái làm nhân duyên cho thủ. Từ thủ sinh ra hữu (sự hiện hữu, tức nghiệp lực đưa tới đời sau); vì thế nói thủ làm nhân duyên cho hữu. Từ hữu sinh ra sinh (sự ra đời ở đời sau); vì thế nói hữu làm nhân duyên cho sinh. Từ sinh mà có già, chết, lo âu, buồn thương, khổ sở, phiền não dồn tụ lại; vì thế nói sinh làm nhân duyên cho già chết, lo buồn, khổ não dồn tụ.
Khối khổ não lớn như vậy, trong đó cái gì là sự gom tụ? Chỉ biết rằng đó là sự điên đảo (thấy lộn ngược, trái với sự thật), trái ngược với minh. Khối vô minh trở thành lòng ham muốn thân đời sau, nương vào sự ưa thích, đắm nhiễm mà tìm cầu sinh ra ở chỗ này chỗ kia; đó chính là sự gom tụ của ái.
Trì Thế! Thế gian bị mười hai nhân duyên trói buộc như vậy. Vì mù, không có mắt, nên sa vào lưới vô minh, rơi vào chốn tối tăm. Vì vô minh đứng đầu, nên khởi lên đầy đủ mười hai nhân duyên. Các Bồ-tát suy nghĩ như vậy, quán xét thực tướng (bộ mặt thật) của vô minh. Biết vô minh là không (không có thực thể riêng), nên bản tế (điểm khởi đầu, mốc ban đầu) không thể nắm được. Vì sao? Vì vô minh không có, nên bản tế cũng không có. Người trí thấy chỗ không có mốc giới chính là bản tế, nên không phân biệt về bản tế. Vì đã dứt ức tưởng phân biệt (nhớ nghĩ, tưởng tượng rồi chia chẻ phân biệt), nên không tham đắm vô minh, biết tất cả pháp đều không có gì. Pháp này không như lời đã nói ra. Nếu nói tất cả pháp không có gì, tức là nói về sự thấy biết vô minh. Thông suốt được rằng tất cả pháp không có gì, đó chính là được minh. Ở đây không còn có cái minh nào khác; chỉ thấy biết vô minh thì gọi là minh.
Thế nào là thấy biết vô minh? Là: tất cả pháp không có gì, tất cả pháp không thể nắm được, tất cả pháp hư dối điên đảo, tất cả pháp không như lời đã nói. Đó gọi là thấy biết vô minh. Thấy biết vô minh chính là minh. Vì sao? Vì minh cũng không có gì cả.
"Vô minh làm nhân duyên cho các hành" nghĩa là: các pháp không có gì cả, nhưng kẻ phàm phu rơi vào chốn tối tăm mù mịt của vô minh, cuồng loạn mê lầm mà tạo ra các hành nghiệp (việc làm tạo thành nghiệp). Hành nghiệp này không có hình, không có chỗ; vô minh này cũng không thể sinh ra hành nghiệp. Vì từ chỗ không có pháp nào mà khởi lên tạo tác, nên nói vô minh làm nhân duyên cho các hành nghiệp. Các hành nghiệp không có sự gom tụ, cũng không phải từ chỗ này hay chỗ kia mà đến; cũng không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Vô minh thì tính của vô minh là không; hành nghiệp thì tính của hành nghiệp là không. Các hành nghiệp không có chỗ nương; chỉ nương vô minh mà khởi lên các hành nghiệp, thế nhưng các hành nghiệp không nương vô minh, vô minh cũng không nương hành nghiệp. Vô minh không biết vô minh, hành nghiệp không biết hành nghiệp. Vô minh và các hành nghiệp như vậy, do điên đảo mà từ vô minh sinh ra. Trong đây không nắm được vô minh, không nắm được các hành nghiệp, không nắm được tính của vô minh, không nắm được tính của các hành nghiệp. Chỉ vì tối tăm nên cứ gọi mãi là tối tăm. Vì sự tối tăm của vô minh ấy mà phân biệt nói ra hành nghiệp. Vì từ pháp không có gì mà khởi lên tạo tác, nên vô minh và hành nghiệp đều không có gì cả.
"Hành nghiệp làm nhân duyên cho thức" nghĩa là: thức không nương hành nghiệp, cũng không lìa hành nghiệp mà sinh ra thức; hành nghiệp cũng không sinh ra thức. Vì sao? Hành nghiệp không biết hành nghiệp, hành nghiệp cũng không có ai mang [thức] đến. Chỉ vì chúng sinh điên đảo nên từ hành nghiệp sinh ra thức. Thức này không ở trong hành nghiệp, không ở ngoài hành nghiệp, cũng không ở khoảng giữa. Thức này không có ai sinh ra nó, cũng không có ai khiến nó sinh ra; chỉ vì duyên theo hành nghiệp nối tiếp không dứt nên có thức sinh ra. Người trí tìm tướng của thức thì không thể được, cũng không thấy được thức sinh ra. Thức cũng không biết thức, thức cũng không thấy thức, thức không nương thức.
"Thức làm nhân duyên cho danh sắc" nghĩa là: danh sắc không nương thức, cũng không lìa thức mà sinh ra danh sắc. Danh sắc này cũng không từ trong thức mà đến, chỉ do duyên thức mà có. Kẻ phàm phu tối tăm tham đắm danh sắc, nhưng thức cũng không đi tới danh sắc. Người trí ở đây tìm danh sắc thì không thể được, không thể thấy. Danh sắc này không hình, không phương hướng, khởi lên từ ức tưởng phân biệt. Tướng danh sắc này vì thức làm nhân duyên nên mới có. Tính của thức còn không thể nắm được, huống chi là danh sắc sinh ra do thức làm duyên. Nếu cho rằng chắc chắn nắm được tính của danh sắc này thì không có lẽ nào như vậy.
"Danh sắc làm nhân duyên cho lục nhập" nghĩa là: sáu nhập này do danh sắc mà khởi lên. Vì danh ở trong thân nên có hơi thở ra vào, làm lợi ích cho thân, cho tâm và các tâm sở pháp (các trạng thái, tác dụng đi kèm theo tâm như cảm nhận, nhận biết, ý muốn…). Sáu nhập này đều dối gạt, không có gì; khởi lên từ phân biệt, có tác dụng điên đảo.
"Lục nhập làm nhân duyên cho xúc" nghĩa là: xúc này nương vào sắc (vật chất) mà có, nhưng xúc không chạm tới sắc. Vì sao? Sắc không hay biết gì, chẳng khác gì cỏ cây, ngói đá. Chỉ vì khởi lên từ sáu nhập nên phân biệt mà gọi là xúc. Vì sao? Sáu nhập còn hư dối không có gì, huống chi xúc sinh ra từ sáu nhập. Xúc là không, không có gì, khởi lên từ ức tưởng điên đảo. Xúc này không có phương hướng, không có chỗ ở. Xúc là không, vì không có tính của xúc. Xúc không biết sáu nhập, sáu nhập cũng không biết xúc.
"Xúc làm nhân duyên cho thọ" nghĩa là: thọ này không ở trong xúc, không ở ngoài xúc, không ở khoảng giữa. Xúc này cũng không mang thọ từ chỗ khác đến, mà từ xúc khởi lên thọ. Xúc còn hư dối không có gì, huống chi thọ sinh ra từ xúc. Các thọ không có một tướng nhất định nào; các thọ đều không có gì, khởi lên từ điên đảo, có tác dụng điên đảo.
"Thọ làm nhân duyên cho ái" nghĩa là: thọ này không mang ái từ chỗ khác đến, thọ cũng không hợp với ái. Thọ không biết ái, không phân biệt ái; ái cũng không biết thọ, không phân biệt thọ. Ái không hợp với thọ. Ái này cũng không nương thọ, cũng không lìa thọ mà có ái. Trong thọ còn không có tướng của thọ, huống chi ái sinh ra do thọ làm nhân duyên. Ái không ở trong thọ, không ở ngoài thọ, không ở khoảng giữa. Ái cũng không ở trong ái, không ở ngoài ái, không ở khoảng giữa. Trong ái, tướng của ái không thể nắm được. Ái này chỉ vì đi đôi với ức tưởng hư dối và điên đảo nên gọi là ái. Ái này không phải quá khứ, vị lai hay hiện tại. Ái này không phải do tướng trói buộc mà khởi lên, ái này cũng không phải là tướng trói buộc; chỉ vì nhân duyên nối tiếp không dứt nên nói thọ làm nhân duyên cho ái. Người trí thấy biết rằng ái này không có chỗ, không có phương hướng, trống rỗng, không bền chắc, hư dối, không có gì.
"Ái làm nhân duyên cho thủ" nghĩa là: ái không mang thủ từ chỗ khác đến, ái không hợp với thủ, ái cũng không thể sinh ra thủ. Vì có ái nên gọi là thủ; nói như vậy là theo sự hòa hợp của nhân duyên. Thủ không hợp với ái, cũng không tách khỏi ái; ái không hợp với thủ, cũng không tách khỏi thủ. Thủ không ở trong ái, không ở ngoài ái, cũng không ở khoảng giữa. Ái còn không có, huống chi thủ sinh ra do ái làm nhân duyên. Tướng nhất định của các thủ không thể nắm được. Người trí thấy biết thủ này hư dối, không có gì; trong thủ không có tướng của thủ. Thủ này không phải quá khứ, vị lai hay hiện tại. Thủ không ở trong thủ, không ở ngoài thủ, không ở khoảng giữa. Thủ này chỉ lấy điên đảo làm nhân mà khởi lên, do duyên từ trước mà sinh, nay do nhiều duyên nên có thủ. Không có pháp nào hoặc hợp hoặc tan. Thủ này không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được. Kẻ phàm phu nhận lấy cái thủ hư dối ấy. Vì các hành đều hư dối, nên thế gian bị thủ trói buộc. Người trí thông suốt rằng thủ này hư dối, trống rỗng, không bền chắc, không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được.
"Thủ làm nhân duyên cho hữu" nghĩa là: thủ này không mang hữu đến, thủ này cũng không thể sinh ra hữu, vậy mà nói thủ làm nhân duyên cho hữu. Hữu này không ở trong thủ, không ở ngoài thủ, không ở khoảng giữa. Hữu không nương tựa vào thủ. Thủ không hợp với hữu, cũng không tách khỏi hữu. Chỉ vì nhiều duyên hòa hợp nên nói thủ làm nhân duyên cho hữu. Thủ không thể sinh ra hữu, thủ không phân biệt hữu. Thủ còn hư dối không có gì, huống chi hữu sinh ra do thủ làm nhân duyên. Hữu không có ai mang đến; trong hữu, hữu không thể nắm được. Hữu không ở trong, hữu không ở ngoài, hữu không ở khoảng giữa. Hữu này không phải quá khứ, vị lai hay hiện tại. Người trí thông suốt rằng hữu này hư dối, đi đôi với điên đảo, không hợp không tan. Hữu không hay biết gì, không phân biệt gì. Hữu này không có chỗ, không có phương hướng. Hữu này không có điểm đầu, không có điểm cuối, không có khoảng giữa. Hữu này không phải là có, cũng không phải là không; chỉ vì thuận theo mười hai nhân duyên mà nói là hữu. Người trí thông suốt tướng của hữu là trống rỗng, không bền chắc.
"Hữu làm nhân duyên cho sinh" nghĩa là: hữu này không mang sinh đến; sinh cũng không hợp với hữu, cũng không tách khỏi hữu. Sinh này không ở trong hữu, không ở ngoài hữu, không ở khoảng giữa. Hữu không thể sinh ra sinh, nhưng cũng không lìa hữu mà có sinh; chỉ để chỉ ra sự nối tiếp của mười hai nhân duyên mà nói hữu làm nhân duyên cho sinh. Hữu với sinh chẳng phải là duyên của nhau, cũng chẳng phải không là duyên của nhau. Hữu còn không thể nắm được, huống chi sinh sinh ra từ hữu. Người trí thông suốt rằng sinh này không nương vào hữu mà sinh. Trong sinh không có tướng của sinh, trong sinh không có tự tính (bản chất tự có của riêng nó), trong sinh không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được. Người trí thông suốt sinh này không có tính, không có gì; chỉ để chỉ ra sự hòa hợp, nối tiếp của mười hai nhân duyên, nên nói hữu làm nhân duyên cho sinh. Sinh không có pháp nào hoặc hợp hoặc tan. Sinh không ở trong hữu, không ở ngoài hữu, cũng không ở khoảng giữa. Sinh này không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Điểm đầu, điểm cuối, khoảng giữa của sinh này đều không thể nắm được; gốc rễ của sinh này không thể nắm được. Người trí thông suốt rằng sinh do nhiều nhân duyên mà có, đi đôi với điên đảo, hư dối không có gì, giống như hình ảnh do phép huyễn thuật biến ra.
"Sinh làm nhân duyên cho già chết, lo buồn, khổ não" nghĩa là: sinh này không mang già chết, lo buồn, khổ não đến; sinh cũng không thể sinh ra già chết, lo buồn, khổ não. Già chết, lo buồn, khổ não không ở trong sinh, không ở ngoài sinh, không ở khoảng giữa. Già chết, lo buồn, khổ não cũng không nương vào sinh. Vì có sinh nên mới có thể nói đến già chết, lo buồn, khổ não; ấy chỉ là để chỉ ra các pháp sinh ra từ nhiều nhân duyên. Sinh không hợp với già chết, lo buồn, khổ não, cũng không tách khỏi chúng. Trong sinh, sinh còn không thể nắm được, huống chi già chết, khổ não do sinh làm nhân duyên. Trong già chết, khổ não, già chết, khổ não không thể nắm được. Vì sao? Già chết, khổ não không ở trong già chết, khổ não, cũng không ở ngoài, cũng không ở khoảng giữa. Già chết, khổ não không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Già chết, khổ não không hợp với già chết, cũng không tách rời. Chỉ vì đi đôi với điên đảo, nhiều duyên hòa hợp, đầy đủ mười hai nhân duyên, nên nói sinh làm nhân duyên cho già chết, khổ não. Già chết, khổ não không có chỗ nương tựa; tướng nhất định của già chết, khổ não không thể nắm được; điểm đầu, điểm cuối, khoảng giữa của già chết, khổ não không thể nắm được. Người trí thông suốt rằng già chết, khổ não hư dối, không có gì, đi đôi với điên đảo, không có gốc rễ, không tạo tác, không khởi lên, không sinh ra.
Quán xét pháp mười hai nhân duyên như vậy thì không thấy pháp nhân duyên, dù là quá khứ, vị lai hay hiện tại, cũng không thấy tướng của nhân duyên; chỉ biết rằng nhân duyên chính là không có duyên, không sinh, không tướng, không tạo tác, không khởi lên, không gốc rễ. Vì từ xưa đến nay tất cả pháp đều không có gì, nên thông suốt được mười hai nhân duyên này, cũng thấy mười hai nhân duyên này không có người tạo tác, không có người nhận chịu. Nếu một pháp do một nhân mà sinh ra, mà nhân ấy không có, thì pháp ấy cũng không có. Bồ-tát vì thuận theo ý nghĩa của vô minh, nên thấy tất cả pháp đều không thể nắm được. Đi vào sự quán xét như vậy thì thấy: không có duyên chính là mười hai nhân duyên; trong đây không có gì được sinh ra.
Bồ-tát quán xét mười hai nhân duyên là sự sinh ra hư dối, thuận theo ý nghĩa của vô minh mà thông suốt mười hai nhân duyên. Nếu [nhân] không có thì pháp ấy cũng không có; vì vậy nói là thuận theo ý nghĩa của vô minh. Thông suốt mười hai nhân duyên thì thấy vô minh là không sinh, không tạo tác, không khởi lên, không gốc rễ, không có pháp nhất định, không có duyên, không có gì cả. Lúc ấy Bồ-tát không phân biệt đây là minh, đây là vô minh. Thực tướng của vô minh chính là minh. Do vô minh nên tất cả pháp đều không có gì; tất cả pháp đều không có duyên, không có ức tưởng phân biệt. Vì thế thuận theo ý nghĩa của vô minh mà thông suốt mười hai nhân duyên.
Trì Thế! Đó gọi là trí tuệ phương tiện (trí tuệ khéo léo, biết cách thích hợp để thấu suốt và giáo hóa) của Bồ-tát ma-ha-tát về mười hai nhân duyên. Nếu Bồ-tát có thể thông suốt sự hợp và tan của mười hai nhân duyên như vậy, thì gọi là Bồ-tát đã khéo được trí tuệ vô sinh (trí tuệ thấy rõ các pháp vốn không thật có sinh ra). Vì sao? Vì nếu quán xét theo kiểu có sinh có diệt thì không thể khéo biết mười hai nhân duyên. Nếu quán xét sự tụ và tan của mười hai nhân duyên [đúng như thật], thì gọi là được trí tuệ vô sinh. Nếu được trí tuệ vô sinh, thì gọi là thông suốt mười hai nhân duyên.
Trì Thế! Vì vậy Bồ-tát ma-ha-tát muốn đi vào sự thông suốt, muốn chứng được trí tuệ vô sinh, thì phải siêng năng thực hành, tu tập trí tuệ về mười hai nhân duyên như thế, thì có thể quán xét và chứng được tướng vô sinh của mười hai nhân duyên. Trì Thế! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát biết rằng vô sinh chính là mười hai nhân duyên, thì có thể được phương tiện về mười hai nhân duyên như vậy. Người ấy dùng tướng vô sinh mà thấy biết tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới chúng sinh còn luân hồi), mau chóng được vô sinh pháp nhẫn (sự hiểu biết và an trụ vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt). Nên biết Bồ-tát ấy sẽ sớm được chư Phật hiện tại thọ ký (báo trước rằng về sau sẽ thành Phật) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, trọn vẹn của Phật). Bồ-tát ấy chẳng bao lâu sẽ được thọ ký, lần lượt được thọ ký.
Trì Thế! Người lành như vậy nhờ được thọ ký mà có được tâm yên ổn; trong phương tiện về ý chỉ của tất cả pháp, được ánh sáng trí tuệ. Người ấy thông suốt mười hai nhân duyên là vô sinh. Người ấy được gần gũi chư Phật hiện tại. Người ấy không còn sợ hãi các ác ma. Người ấy vượt qua dòng sông sống chết mà lên được đất liền (ra khỏi luân hồi, đến chỗ an toàn). Người ấy được thoát khỏi bùn lầy vô minh. Người ấy đến được chốn yên ổn.
Trì Thế! Dù là đời nay của Ta hay sau khi Ta diệt độ (Phật nhập Niết-bàn, qua đời), nếu có ai nghe, tin, đọc tụng, tu tập phương tiện về mười hai nhân duyên này, Ta báo trước cho người ấy rằng chẳng bao lâu sẽ được vô sinh pháp nhẫn. Ta cũng báo trước rằng người ấy chẳng bao lâu sẽ được chư Phật hiện tại thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video