Kinh Trì Thế, phẩm thứ sáu: Bốn niệm xứ.
Phật bảo Trì Thế (tên vị Bồ-tát đang nghe Phật giảng): "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện lớn cầu thành Phật để cứu giúp muôn loài) khéo biết tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt sự chú tâm tỉnh giác: thân, thọ, tâm, pháp)? Bồ-tát ma-ha-tát quán xét bốn niệm xứ: thuận theo thân mà quán thân, thuận theo thọ (sự cảm nhận khổ, vui, không khổ không vui) mà quán thọ, thuận theo tâm mà quán tâm, thuận theo pháp (mọi sự vật, hiện tượng) mà quán pháp. Thế nào là thuận theo thân mà quán thân, thuận theo thọ, tâm, pháp mà quán thọ, tâm, pháp?
Trì Thế! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo thân mà quán thân, thì quán tướng của thân đúng như thật: thân này vô thường (không bền, luôn đổi thay), là khổ, như bệnh tật, như ung nhọt, mang tướng khổ não, lo âu, suy tàn, lay động, hư hoại. Thân này bất tịnh (không trong sạch), đáng ghê tởm, rỉ ra những thứ dơ bẩn; trong thân chứa đầy đủ thứ; chín lỗ như vết nhọt (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, đường tiểu, đường đại) thường chảy ra những thứ hôi thối. Sự không sạch của thân giống như nhà xí di động. Khi quán thân đúng đắn như vậy, không thấy thân này có một mảy lông nào trong sạch, không chỗ nào không đáng ghê tởm.
Biết thân này là xương cốt làm khung, gân quấn quanh, da thịt bọc ngoài; khởi lên từ quả báo của nghiệp nhân duyên đời trước, bị tập và thủ trói buộc. Thế nào là tập, thế nào là thủ? Từ nhân duyên đời trước mà có thân này, đó gọi là thủ. Nay dùng việc tắm gội, ăn uống, áo mặc, chăn đệm, giường nằm, thuốc men [để nuôi giữ thân], đó gọi là tập. Như vậy, nhân duyên hiện tại bị tập và thủ trói buộc; nhờ sức của quả báo do nghiệp đời trước nên thân có tác dụng.
Lại nữa, thân này do tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) tạo thành, không có gì chắc thật; do sắc ấm (nhóm yếu tố vật chất, một trong năm nhóm tạo nên con người) thu nhiếp mà gọi là thân. Vì sao gọi là thân? Vì có thể làm việc nên gọi là thân; vì là chỗ tham đắm nương tựa nên gọi là thân; vì dùng được theo ý muốn nên gọi là thân; vì khởi lên từ ức tưởng phân biệt (nhớ nghĩ, tưởng tượng rồi chia chẻ phân biệt) nên gọi là thân; vì do tạm hợp mà thành nên gọi là thân; vì hợp với nghiệp nên gọi là thân.
Thân này chẳng bao lâu rốt cuộc sẽ hư hoại, mang tướng vô thường, không nhất định, biến đổi. Thân này không ở trong thân, không ở ngoài thân, không ở khoảng giữa. Thân này không biết thân, cũng không thấy thân. Thân này không tạo tác, không cử động, không có mong cầu, cũng không có tâm, chẳng khác gì cỏ cây, ngói đá. Trong thân không có tướng thân nhất định. Quán xét thân đúng đắn như vậy thì biết rằng không có người tạo tác, cũng không có người sai khiến tạo tác. Thân này không có điểm đầu, không có điểm cuối, không có khoảng giữa. Thân này không có một tướng nào thường còn, cố định, bền chắc; như đám bọt nước, không thể nắm bắt, sờ mó. Thân này là chỗ ở của tám vạn loài trùng; thân này bị trăm thứ bệnh xâm hại quấy nhiễu. Vì ba thứ khổ nên thân này là khổ, không ai cứu được; đó là hành khổ (khổ vì mọi thứ đều đổi dời không ngừng), hoại khổ (khổ khi cái vui tan mất), khổ khổ (cái khổ của chính những nỗi đau). Thân này là cái đồ chứa mọi khổ đau.
Khi quán thân đúng đắn như vậy, lại suy nghĩ: thân này không phải ta, không phải người khác; không được tự tại, không được tùy ý, [không thể bắt nó] làm thế này hay không làm thế kia. Thân này không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được. Thân này tính là không (không có thực thể riêng), không có một tướng nhất định nào. Thân này do hư dối mà khởi lên, như con rối bị buộc vào dây máy mà cử động, khởi lên từ nhân duyên nghiệp đời trước. Không nên đối với thân này mà sinh ý tưởng "ta" và "cái của ta"; chúng ta không nên tiếc thân mạng.
Khi Bồ-tát quán như vậy, không thấy thân hoặc hợp hoặc tan, không thấy thân từ đâu đến, đi tới đâu, ở chỗ nào; không phân biệt thân này là quá khứ, vị lai hay hiện tại; liền không nương tựa vào thân mạng, không tham tiếc thân là ta hay là của ta, luôn lìa sự nhận lấy thân. Bồ-tát này quán thân là không, không có ta, không có cái của ta; vì trong thân này không thể nắm được ta và cái của ta, nên tướng của thân này không thể nắm được. Bồ-tát này nếu không nắm được tướng của thân, thì không còn mong cầu thân, đi vào con đường thân không khởi không tạo tác (?).
Thế nào là đi vào? Thân này không có người tạo tác, không có người khởi lên; thân này mang tướng không tạo tác, không khởi lên, do nhiều nhân duyên mà sinh ra. Những nhân duyên ấy có thể hòa hợp thành thân, nhưng những nhân duyên ấy cũng dối gạt, không có gì, đi đôi với điên đảo (thấy lộn ngược, trái với sự thật), trống rỗng, không bền chắc. Cũng do những nhân duyên ấy mà thân này được sinh ra, mà những nhân duyên ấy cũng không sinh, không tướng. Quán thân như vậy thì đi vào tướng vô sinh (không thật có sinh ra) của thân. Đi vào rồi thì quán thân là vô tướng (không có hình tướng cố định); dùng cái tướng vô tướng mà quán thân, biết thân này vô tướng; vì tướng không thể nắm được nên vô sinh. Tướng quá khứ, tướng vị lai, tướng hiện tại của thân này đều không thể nắm được. Vì sao? Thân này không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được. Thân này ở đây hay ở kia đều không thể nắm được. Quán như vậy thì biết thân không từ đâu đến, cũng không đi về đâu, liền đi vào con đường thân không sinh không diệt.
Trì Thế! Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo thân (?) mà quán thân như vậy, đi vào tướng chân thật, thì có thể dứt trừ lòng ham muốn đắm nhiễm đối với thân, mau khiến tâm niệm an trụ đúng đắn nơi thân. Đó gọi là thuận theo thân mà quán thân.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo thọ mà quán thọ? Bồ-tát ma-ha-tát quán thọ khổ, thọ vui, thọ không khổ không vui, thấy ba thọ này không từ đâu đến, cũng không đi về đâu, chỉ là các duyên hư dối hợp lại, do quả báo của nghiệp đời trước nắm giữ, đi đôi với điên đảo; biết các thọ là hư dối, khởi lên từ ức tưởng phân biệt. Bồ-tát quán các thọ như vậy thì không nắm được thọ quá khứ, không nắm được thọ vị lai, không nắm được thọ hiện tại.
Bồ-tát này thấy các thọ quá khứ là không, không có ta, không có cái của ta, vô thường, không bền chắc, không có tướng nào không biến đổi. Quán như vậy thì thấy các thọ quá khứ mang tướng không, tướng tịch diệt (lặng yên, dứt hết), tướng vô tướng. Quán các thọ vị lai là không, không có ta, không có cái của ta, vô thường, không bền, không chắc, không có tướng nào không biến đổi; quán các thọ vị lai mang tướng không, tướng tịch diệt, tướng vô tướng.
Khi quán như vậy, Bồ-tát này nghĩ rằng: các thọ không có tướng nhất định, không có gốc rễ, không có pháp nhất định; vì không giống nhau, nên cứ mới mẻ sinh diệt liên tục, không có lúc nào dừng ở. Bồ-tát nghĩ rằng: các thọ này không do tạo tác, cũng không có người tạo tác; chỉ trong tâm điên đảo của phàm phu (người thường chưa giác ngộ) khởi lên ba thứ thọ, thuộc về nhân là nghiệp đời trước, đời này các duyên hợp lại nên có các thọ này. Các thọ này đều trống rỗng, không bền chắc, là pháp hư dối, giống như nắm tay không (nắm tay rỗng dỗ trẻ con, tưởng có mà thật không có gì).
Quán thọ như vậy thì tâm an trụ một chỗ. Lúc ấy Bồ-tát thông suốt tướng tập khởi, tướng chìm mất, tướng diệt của các thọ; thấy các thọ không hợp không tan; lại trong thọ không thấy thọ. Nghĩ rằng: các thọ là không, vì tính của chúng là không; liền thông suốt tướng vô sinh của các thọ. Các thọ này không sinh, không diệt, không có tướng thành tựu; các thọ này đều vô tướng, không có tướng thành tựu. Suy nghĩ như vậy thì khi nhận các thọ đều có thể không vướng mắc, thấy biết đúng như thật tướng của các thọ, lìa mọi cái được nhận lãnh, đối với các thọ này cũng không nương tựa; đối với các thọ, tâm đều buông bỏ, thì mau được Tam-muội xả (trạng thái tâm định, tập trung vững chắc, trong đó tâm hoàn toàn buông xả, bình thản). Trì Thế! Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo thọ mà quán thọ như vậy.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo tâm mà quán tâm? Bồ-tát ma-ha-tát quán các tướng sinh, diệt, trụ, dị (khởi lên, mất đi, tồn tại, biến đổi) của tâm. Khi quán như vậy thì nghĩ rằng: tâm này không từ đâu đến, cũng không đi về đâu; chỉ do thức (tâm thức hay biết, phân biệt) duyên theo tướng mà sinh ra, không có gốc rễ, không có một pháp nhất định nào để nắm được. Tâm này không đến, không đi, không có trụ hay dị để nắm được. Tâm này không phải quá khứ, vị lai hay hiện tại. Tâm này do thức duyên theo mà khởi lên từ nhớ nghĩ. Tâm này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa. Tâm này không có một tướng sinh nào. Tâm này không có tính, không nhất định, không có người sinh ra nó, không có người khiến nó sinh ra. Vì khởi lên các nghiệp lẫn lộn nên gọi là tâm; vì có thể nhận biết các duyên lẫn lộn nên gọi là tâm; vì từng niệm sinh diệt nối tiếp không dứt nên gọi là tâm. Chỉ là để chúng sinh thông suốt tướng duyên của tâm [mà gọi là tâm]; trong tâm không có tướng của tâm.
Tâm này từ xưa đến nay không sinh, không khởi, tính luôn trong sạch; vì bị phiền não như bụi khách (phiền não từ ngoài đến bám vào, không phải bản chất của tâm) làm nhiễm nên mới có phân biệt. Tâm không biết tâm, cũng không thấy tâm. Vì sao? Vì tâm này là không, tính của nó tự là không; vì gốc rễ vốn không có gì. Tâm này không có một pháp nhất định nào, vì pháp nhất định không thể nắm được. Tâm này không có pháp nào hoặc hợp hoặc tan. Điểm đầu của tâm này không thể nắm được, điểm cuối không thể nắm được, khoảng giữa không thể nắm được. Tâm này không có hình, không có ai thấy được nó. Tâm không tự thấy mình, không biết tự tính (bản chất tự có) của mình; chỉ vì kẻ phàm phu đi đôi với điên đảo, do duyên hư dối mà nhận biết tướng nên tâm khởi lên. Tâm này là không, không có ta, không có cái của ta, vô thường, không bền, không chắc, không có tướng nào không biến đổi.
Suy nghĩ như vậy thì được niệm xứ thuận theo tâm. Lúc ấy người này không phân biệt đây là tâm, đây không phải tâm, chỉ khéo biết tướng vô sinh của tâm, thông suốt tính vô sinh của tâm. Vì sao? Vì tâm không có tính nhất định, cũng không có tướng nhất định. Người trí thông suốt tâm này không sinh, không tướng. Lúc ấy quán đúng như thật các tướng sinh, tập, chìm mất, diệt của tâm. Khi quán như vậy thì không nắm được tâm hoặc có tướng tập hoặc có tướng diệt, không còn phân biệt tâm diệt hay không diệt, mà có thể được tướng chân thật trong sạch của tâm. Bồ-tát có tâm trong sạch ấy thì bụi khách không thể làm phiền não. Vì sao? Bồ-tát thấy biết tướng trong sạch của tâm, cũng biết tướng trong sạch của tâm chúng sinh, và nghĩ rằng: vì tâm nhơ nên chúng sinh nhơ, vì tâm sạch nên chúng sinh sạch. Khi suy nghĩ như vậy, không nắm được tướng nhơ của tâm, không nắm được tướng sạch của tâm, chỉ biết tâm này luôn mang tướng trong sạch. Trì Thế! Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo tâm mà quán tâm như vậy.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo pháp mà quán pháp? Bồ-tát quán tất cả pháp, không thấy bên trong, không thấy bên ngoài, không thấy khoảng giữa; cũng không nắm được các pháp là quá khứ, vị lai hay hiện tại; chỉ biết các pháp do nhiều duyên sinh ra, do điên đảo khởi lên. Các pháp không có tướng nhất định, như cho rằng các pháp này thuộc về người này. Thể gốc của các pháp: trong các pháp không có các pháp. Các pháp không ở trong các pháp, không ở ngoài các pháp, không ở khoảng giữa. Các pháp không hợp với các pháp, cũng không tách khỏi. Tất cả pháp không có gốc rễ, không có tướng nhất định.
Vì các pháp không có gì nên không lay động, không tạo tác. Tất cả pháp như hư không, vì không có gì. Tất cả pháp dối gạt như huyễn thuật, vì tướng huyễn thuật không có gì. Tất cả pháp luôn mang tướng trong sạch, vì đều không bị ô nhiễm. Tất cả pháp mang tướng không nhận lãnh, vì các sự nhận lãnh không có gì. Tất cả pháp như giấc mộng, vì tính của mộng không có gì. Tất cả pháp không có hình, vì hình không có gì. Tất cả pháp như bóng hình [trong gương], vì tính luôn không có. Tất cả pháp không tên, không tướng, vì tên và tướng không có gì. Tất cả pháp như tiếng vang, vì do hư dối tạo nên, không có gì. Tất cả pháp không có tính, vì tính không thể nắm được. Tất cả pháp như ánh nắng dợn (ảo ảnh nước giữa trưa nắng), vì biết là không có gì.
Khi Bồ-tát quán tất cả pháp như vậy, không thấy các pháp là một tướng hay khác tướng, cũng không thấy pháp với pháp hoặc hợp hoặc tan, cũng không thấy pháp nương tựa vào pháp. Khi quán như vậy, thấy tất cả pháp không từ đâu đến, cũng không thấy chỗ ở của tất cả pháp. Vì sao? Tất cả pháp không trụ, không nương, không khởi. Tất cả pháp không có chỗ trụ, vì chỗ trụ không có gì, vì chỗ trụ không thể nắm được.
Trì Thế! Các pháp không có sai khác; tất cả pháp mang tướng không phân biệt, chỉ vì chúng sinh điên đảo nên mới có tác dụng. Các pháp này không có chỗ, không có phương hướng. Người trí nhận biết các pháp không phải một tướng, không phải hai tướng, không phải khác tướng. Vì sao? Trì Thế! Tất cả pháp không sinh, không tạo tác, không khởi, không có người tạo tác. Tất cả pháp lìa gốc rễ. Tất cả pháp không có tự tính, vì vượt qua mọi tính. Tất cả pháp không có chỗ quay về, vì các chỗ quay về không có gì.
Quán các pháp như vậy thì khéo biết các pháp không có ta, không có người, quán xét các pháp tính là không. Các pháp này đều là không, vì tính tự là không. Các pháp là vô tướng, vì không thấy tướng. Đối với các pháp không khởi lên mong cầu. Ngay lúc ấy quán xét tất cả pháp là vô sinh, nghĩ rằng: trong đây thật không có pháp nào hoặc sinh hoặc diệt. Khi quán như vậy thì tâm an trụ một chỗ. Lúc ấy liền thông suốt tất cả pháp là vô sinh, cũng thấy biết các tướng tập, tận, diệt của tất cả pháp, cũng có thể đi vào chỗ tất cả pháp lìa tướng, lìa tính. Vì sao? Trì Thế! Tất cả pháp không có tính nhất định; người trí thông suốt các pháp không tướng, lìa tướng.
Trì Thế! Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo pháp mà quán pháp. Người quán như vậy, đối với pháp không có gì để nắm được, không có gì để nhận lấy; đối với pháp không vì sinh, không vì trụ, không vì diệt; nên khi tu hành thì thấy tất cả pháp mang tướng tận diệt, tướng tịch diệt. Trì Thế! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khéo quán bốn niệm xứ.
Vì sao gọi là niệm xứ? Niệm xứ tức là tất cả pháp không có chỗ, không có chỗ khởi, là chỗ không có gì. Có thể đi vào tất cả pháp như vậy thì niệm không tán loạn, gọi là niệm xứ. Lại nữa, niệm xứ là chỗ tất cả pháp không trụ, không sinh, không nắm lấy, là chỗ thấy biết đúng như thật; gọi là niệm xứ."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video