Kinh Trì Thế, phẩm thứ bảy: Năm căn.
"Trì Thế (tên vị Bồ-tát đang nghe Phật giảng)! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện lớn cầu thành Phật để cứu giúp muôn loài) khéo biết các căn (căn ở đây là những năng lực gốc rễ vững chắc giúp người tu tiến lên con đường giải thoát)? Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn năm căn xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian luân hồi). Năm căn là gì? Đó là tín căn (gốc lòng tin), tinh tấn căn (gốc sự siêng năng), niệm căn (gốc sự ghi nhớ, tỉnh giác), định căn (gốc sự tập trung tâm), tuệ căn (gốc trí tuệ).
Khi Bồ-tát tu tập năm căn, thì tin rằng tất cả pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều do nhiều nhân duyên sinh ra, do điên đảo (thấy lộn ngược, trái với sự thật) khởi lên, là các duyên hư dối hợp lại, giống như vòng lửa (que lửa quay tròn trông như vòng lửa mà thật không có), lại như tính của giấc mộng. Tin tất cả pháp là vô thường (không bền, luôn đổi thay), khổ, bất tịnh (không trong sạch), vô ngã (không có cái ta thật), như bệnh, như ung nhọt, không bền chắc, giả dối không thật, mang tướng hư hoại. Lại tin tất cả pháp hư dối, không có gì, như nắm tay không (nắm tay rỗng dỗ trẻ con), như cầu vồng nhiều màu lừa gạt trẻ nhỏ; do ức tưởng phân biệt (nhớ nghĩ, tưởng tượng rồi chia chẻ phân biệt) mà tạm vay mượn nên có, không có thể gốc, không có pháp nhất định. Lại tin tất cả pháp không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Tin tất cả pháp không từ đâu đến, cũng không đi về đâu. Tin tất cả pháp là không, vô tướng, vô tác (không có thực thể, không có hình tướng cố định, không do tạo tác). Tin tất cả pháp không sinh, không tạo tác, không khởi, không tướng, lìa mọi tướng.
Mà vẫn tin vào sự trong sạch của trì giới (giữ giới luật), sự trong sạch của thiền định, sự trong sạch của trí tuệ, sự trong sạch của giải thoát, sự trong sạch của giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát). Bồ-tát thành tựu tín căn như vậy thì được bất thoái chuyển (không còn lùi bước). Vì lấy lòng tin làm đầu nên có thể tin và giữ giới. Lòng tin này luôn không lui, không mất; thành tựu pháp không lui sụt, an trụ không lay động. Trong lòng tin luôn thuận theo nghiệp và quả báo, thành tựu người có lòng tin, dứt tất cả tà kiến (cái thấy sai lầm), không lìa chánh pháp. Tìm thầy thì chỉ lấy chư Phật làm thầy; luôn thuận theo thực tướng của các pháp; biết Tăng (đoàn thể những người xuất gia tu hành) đi trên con đường chính; an trụ trong giới trong sạch, thành tựu nhẫn nhục. Vì được lòng tin không lay động, không hư hoại, lòng tin tăng thượng (vượt trội, mạnh mẽ) như vậy, nên gọi là thành tựu tín căn.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn tinh tấn căn, thành tựu tinh tấn căn, khéo biết tinh tấn căn? Bồ-tát ma-ha-tát thực hành tinh tấn không ngừng không nghỉ. Vì luôn muốn trừ bỏ năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn dục lạc, giận dữ, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ) nên siêng năng tinh tấn, cho đến vì nghe những pháp sâu xa như thế này, gọi là tinh tấn. Bồ-tát này cầu pháp không ngừng không nghỉ, tinh tấn không lui. Cũng vì muốn dứt các pháp chướng ngại nên siêng năng tinh tấn mà không nhút nhát yếu đuối. Cũng vì dứt các thứ pháp xấu ác, bất thiện, gây suy tổn phiền não nên siêng năng tinh tấn. Lại vì làm tăng trưởng các thứ pháp lành nên siêng năng tinh tấn. Bồ-tát này chắc chắn thành tựu tinh tấn, mà không tham đắm sự tinh tấn ấy, đi vào sự tinh tấn bình đẳng, thành tựu sự tinh tấn không lui sụt. Người này vì phương tiện (cách khéo léo) đúng đắn, vì thông suốt tất cả pháp mà phát khởi tinh tấn. Trong tinh tấn không chạy theo người khác; trong tinh tấn được ánh sáng trí tuệ, thành tựu tướng không lui sụt. Vì có thể được sự tinh tấn không lui sụt, tinh tấn tăng thượng như vậy, nên gọi là thành tựu tinh tấn căn.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát có thể được niệm căn, khéo tu tập niệm căn? Bồ-tát ma-ha-tát luôn thu nhiếp tâm niệm vào một chỗ; bố thí, hiền hòa, đầy đủ phạm hạnh (đời sống trong sạch, dứt dục). Giữ trọn vẹn khối giới trong sạch rốt ráo, khối định, khối tuệ, khối giải thoát, khối giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giải thoát: giới, định, tuệ, giải thoát, và sự thấy biết mình đã giải thoát). Luôn nhớ nghĩ làm trong sạch nghiệp thân, miệng, ý. Luôn nhớ nghĩ làm cho việc ấy được rốt ráo. Luôn nhớ nghĩ phương tiện về các tướng sinh, diệt, trụ, dị (khởi lên, mất đi, tồn tại, biến đổi) của tất cả pháp. Luôn nhớ nghĩ thấy biết Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế (bốn chân lý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ). Luôn nhớ nghĩ phương tiện về các căn, các lực, các giác chi (bảy yếu tố giác ngộ), các đạo chi (tám nhánh của con đường chính), thiền định, giải thoát và các Tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung vững chắc). Luôn nhớ nghĩ tướng không sinh, không diệt, không tạo tác, không khởi, không thể nói được của tất cả pháp. Luôn nhớ nghĩ muốn được trí tuệ vô sinh (trí tuệ thấy rõ các pháp vốn không thật có sinh ra). Luôn nhớ nghĩ muốn được đầy đủ nhẫn trí (trí tuệ an nhẫn, chấp nhận chân lý vững vàng). Luôn nhớ nghĩ ly trí, diệt trí (trí tuệ lìa bỏ, trí tuệ dứt diệt phiền não). Luôn nhớ nghĩ muốn được đầy đủ Phật pháp. Luôn nhớ nghĩ không để pháp của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy chỉ cầu tự giải thoát cho mình) và Bích-chi Phật (người tự mình giác ngộ mà không giáo hóa người khác) lọt vào tâm. Luôn nhớ nghĩ trí tuệ vô ngại (trí tuệ không bị cản trở). Luôn không quên, không mất, không lui sụt niệm này. Đi vào sự quán xét như vậy mà không chạy theo người khác. Vì người này được niệm bền chắc tăng thượng như vậy, nên gọi là thành tựu niệm căn.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát có thể được định căn, có thể được phương tiện của định căn? Bồ-tát ma-ha-tát ở trong địa vị của bậc thánh luôn thực hành thiền định, nhưng không nương tựa vào thiền định, không tham đắm thiền định. Khéo nắm tướng của thiền định, khéo được phương tiện thiền định, hiểu rõ và khéo làm phát sinh thiền định, cũng có thể thực hành thiền định vô duyên (thiền định không bám vào đối tượng nào). Biết hết các cửa thiền định; khéo biết cách nhập định, khéo biết cách an trụ trong định, khéo biết cách xuất định, mà đối với thiền định không có chỗ nương tựa. Khéo biết tướng của đối tượng duyên theo, khéo biết tướng chân thật của sự duyên theo, cũng không tham đắm hưởng vị ngọt của thiền. Trong các định, tự tại dạo chơi mà không chạy theo người khác, cũng không theo thiền mà thọ sinh (sinh vào cõi trời tương ứng với tầng thiền). Trong các định được sức tự tại; trong các định không coi là khó, không coi là ít ỏi, muốn thế nào được thế ấy. Vì người này được thiền định tăng thượng như vậy, nên gọi là được định căn, được phương tiện của định căn.
Trì Thế! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu tuệ căn, được phương tiện của tuệ căn? Bồ-tát ma-ha-tát có thể thành tựu tuệ căn thông suốt, tức là có thể dứt trừ đúng đắn mọi khổ đau. Người này thành tựu trí tuệ thông suốt ấy, ở đâu dùng đến cũng đều được phép quán lìa bỏ, phép quán buông xả, thành tựu trí tuệ thuận theo Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sống chết). Vì thành tựu tuệ căn này, nên khéo biết tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới chúng sinh còn luân hồi) đều đang bốc cháy, khéo biết tam giới đều là khổ; nhờ trí tuệ ấy mà không ở trong tam giới. Người này quán xét tất cả trong tam giới đều là không, đều vô tướng, vô nguyện (không mong cầu), không sinh, không tạo tác, không khởi; thấy con đường ra khỏi tất cả pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt). Vì muốn đầy đủ Phật pháp nên siêng năng tinh tấn như cứu lửa cháy trên đầu (gấp rút, không chút chậm trễ). Trí tuệ của Bồ-tát này không gì phá hoại được. Nhờ trí tuệ thông suốt ấy mà có thể ra khỏi tam giới, cũng không nương tựa vào việc của tam giới; dứt niềm vui thích trong tất cả pháp hữu vi; đối với mọi pháp có thể làm nhiễm, làm vướng mắc, trói buộc, tâm không tham thích; đối với năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái) tâm đều chán lìa; tâm cũng không trụ ở cõi sắc, cõi vô sắc. Thành tựu trí tuệ tăng thượng, thành tựu vô lượng công đức như biển lớn. Nhờ trí tuệ ấy mà đối với phương tiện của tất cả pháp không có nghi ngờ khó khăn gì. Người này dùng trí tuệ ấy thông suốt tam giới, ở trong tam giới mà tâm không bị ràng buộc. Vì được trí tuệ tăng thượng ấy nên gọi là [thành tựu] tuệ căn đưa qua bờ bên kia (?), được phương tiện của tuệ căn.
Trì Thế! Vì sao gọi là căn? Vì nghĩa tăng thượng nên gọi là căn; vì nghĩa không lay động nên gọi là căn; vì không gì phá hoại được nên gọi là căn; vì không gì làm lui sụt được nên gọi là căn; vì không chạy theo người khác nên gọi là căn; vì không lùi bước nên gọi là căn; vì không gì lôi kéo được nên gọi là căn; vì thuận theo chánh pháp nên gọi là căn; vì không tham đắm nên gọi là căn; vì không pha tạp nên gọi là căn.
Lại nữa, Trì Thế! Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết các căn (ở đây là căn tính, khả năng, khuynh hướng) của chúng sinh, cũng có thể khéo học cách phân biệt các căn. Bồ-tát biết căn của chúng sinh nhiễm dục, biết căn của chúng sinh lìa dục; biết căn của chúng sinh sân giận, biết căn của chúng sinh lìa sân giận; biết căn của chúng sinh ngu si, biết căn của chúng sinh lìa ngu si; biết căn của chúng sinh sắp rơi vào đường ác; biết căn của chúng sinh sắp sinh vào cõi người; biết căn của chúng sinh sắp sinh lên cõi trời; biết căn của chúng sinh tâm mềm yếu; biết căn của chúng sinh bậc trên, bậc giữa, bậc dưới; biết căn của chúng sinh hư hỏng và không hư hỏng; biết căn của chúng sinh siêng tu và không siêng tu; biết căn của chúng sinh khéo léo và không khéo léo; biết [chúng sinh] có tội, không tội, có nhơ, không nhơ; biết [kẻ] giận dữ ngăn ngại và không giận dữ ngăn ngại; biết [kẻ] thuận theo và không thuận theo; biết căn của chúng sinh có chướng ngại và không chướng ngại; biết căn của chúng sinh có hành nghiệp thuộc cõi dục, biết căn của chúng sinh có hành nghiệp thuộc cõi sắc, cõi vô sắc; biết [kẻ] thiện căn dày, thiện căn mỏng; biết căn của chúng sinh đã chắc chắn [hướng về giải thoát], chưa chắc chắn, và chắc chắn theo đường tà; biết [kẻ] keo kiệt tham lam và lìa keo kiệt tham lam; biết [kẻ] cợt đùa lăng xăng và không cợt đùa; biết [kẻ] cuồng loạn mê lầm và không cuồng loạn mê lầm; biết [kẻ] nông nổi hấp tấp và không nông nổi hấp tấp; biết [kẻ] sân giận không nhẫn được; biết [kẻ] mềm mỏng nhẫn được; biết [kẻ] keo kiệt sâu nặng; biết căn của chúng sinh bố thí đầy đủ; biết người có lòng tin, biết người không có lòng tin; biết người cung kính, biết người không cung kính; biết [người] giữ giới đầy đủ, biết [người] giữ giới trong sạch; biết [người] nhẫn nhục đầy đủ; biết [người] lười biếng, biết [người] tinh tấn; biết [người] tâm tán loạn, biết [người] được định; biết [người] không có trí tuệ, biết [người] có trí tuệ; biết [người] tối tăm chậm lụt, biết [người] không tối tăm chậm lụt; biết [người] tăng thượng mạn (tự cho mình đã chứng đắc khi thật chưa chứng), biết [người] không tăng thượng mạn; biết [người] đi đường chính, biết [người] đi đường tà; biết [người] nghĩ nhớ sai lầm, biết [người] được chánh niệm và trí tuệ an định; biết [người] các căn tán loạn, biết [người] thu nhiếp các căn; biết căn hư hỏng, căn không hư hỏng; biết căn trong sạch, căn không trong sạch; biết căn sáng suốt; biết căn phát tâm Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ: con đường tu chỉ cầu tự giải thoát); biết căn phát tâm theo thừa Bích-chi Phật (con đường tự giác ngộ một mình); biết căn của các Bồ-tát; biết căn phát tâm theo Phật thừa (con đường đi đến thành Phật).
Bồ-tát này được phương tiện phân biệt các căn như vậy, có phương tiện trong trí tuệ phân biệt các căn của những chúng sinh như thế, không chạy theo người khác, nên gọi là được phương tiện về các căn; cũng gọi là không bị người khác lôi kéo; cũng gọi là không thể bị phá hoại; cũng gọi là không lùi bước; cũng gọi là được sức phương tiện; cũng gọi là biết được căn của loài người; cũng gọi là biết được căn của các loài trời, rồng, thần, dạ-xoa (loài quỷ thần có sức mạnh, đi lại nhanh), càn-thát-bà (thần nhạc ở cõi trời), a-tu-la (loài thần hay giận dữ, hiếu chiến), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và loài phi nhân (các loài không phải người); cũng gọi là được sự tự tại cao nhất; cũng gọi là được sự không hư hoại, không lay động; cũng gọi là người đã đến bờ bên kia (đã vượt qua biển sống chết, đến chỗ giải thoát). Người thành tựu những công đức như vậy thì đối với tất cả pháp mau được sức tự tại."
Kinh Trì Thế, quyển thứ ba (hết).
Kinh Trì Thế, quyển thứ tư.
Đời Diêu Tần (triều Hậu Tần do họ Diêu lập ra ở Trung Hoa), Tam tạng (bậc thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Cưu-ma-la-thập người nước Quy Tư (một nước xưa ở vùng Tân Cương ngày nay) dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video