Chương thứ tư: Hồi quang điều tức (hồi quang: xoay ánh sáng của tâm, tức sự chú ý, chiếu ngược vào bên trong thay vì hướng ra ngoài; điều tức: điều hòa hơi thở).
Điều cốt yếu của pháp tu này chỉ là một lòng chuyên chú mà thực hành, không cầu hiệu nghiệm thì hiệu nghiệm tự đến. Đại khái, những bệnh người mới tập hay mắc gói gọn trong hai thứ: hôn trầm (tâm chìm xuống, lơ mơ, mê mờ, buồn ngủ) và tán loạn (tâm tản mát, nghĩ ngợi lung tung, không yên).
Muốn trừ hai bệnh này có một bí quyết, không gì hơn là gửi tâm vào hơi thở. Chữ "tức" (hơi thở) vốn ghép từ chữ "tự" (chính mình) đặt trên chữ "tâm", nên hơi thở chính là tâm của mình. Tâm của mình biểu hiện thành hơi thở: tâm vừa động là liền có khí (luồng sinh lực vận hành trong thân, mà hơi thở là biểu hiện bên ngoài), vì khí vốn do tâm biến hóa ra.
Ý niệm của chúng ta cực nhanh: trong một khoảnh khắc nổi lên một vọng niệm (ý nghĩ lan man, sai lệch), liền có một hơi thở ra vào ứng theo. Cho nên hơi thở bên trong và hơi thở bên ngoài theo nhau như tiếng với tiếng vang. Một ngày có mấy vạn hơi thở thì có mấy vạn vọng niệm. Thần minh (tinh thần sáng suốt) rò rỉ cạn hết, con người trở nên như cây khô, như tro nguội.
Vậy muốn không có ý niệm chăng? Không thể không có ý niệm. Muốn không có hơi thở chăng? Không thể không thở. Chẳng bằng lấy chính cái bệnh làm thuốc, tức là cho tâm và hơi thở nương vào nhau. Cho nên hồi quang phải đi kèm điều tức.
Phép này hoàn toàn dùng nhĩ quang (ánh sáng của tai, tức sức nghe chú tâm hướng vào trong). Có hai thứ: một là mục quang (ánh sáng của mắt, tức sức nhìn chú tâm), một là nhĩ quang. Mục quang là ánh sáng của mặt trời và mặt trăng bên ngoài giao nhau. Theo cách nói của đạo gia, hai mắt ví như mặt trời và mặt trăng, ánh nhìn của hai mắt hợp lại là "nhật nguyệt giao quang". Nhĩ quang là tinh của mặt trời và mặt trăng bên trong giao nhau. "Nhật nguyệt bên trong" chỉ hai phần dương và âm trong thân. "Tinh" là phần tinh túy ngưng tụ lại.
Nhưng tinh chính là chỗ ánh sáng ngưng đọng lại, cùng một gốc mà khác tên. Cho nên tai thính và mắt sáng chung quy cũng chỉ là một linh quang (ánh sáng thiêng liêng, sáng suốt của tâm) mà thôi.
Khi ngồi, dùng mắt "buông rèm", tức khép hờ mi mắt cho rủ xuống như buông bức rèm. Xong thì định lấy một điểm chuẩn để chú ý, rồi buông bỏ. Nhưng buông hẳn thì e không làm được, nên đặt tâm vào việc lắng nghe hơi thở. Hơi thở ra vào không được để tai nghe thấy tiếng. Nghe là chỉ nghe cái không có tiếng. Hễ có tiếng là hơi thở thô và nổi, không đi vào chỗ nhỏ nhiệm. Khi ấy hãy kiên nhẫn làm cho nó nhẹ nhẹ, khẽ khẽ hơn. Càng buông thì hơi thở càng nhỏ, càng nhỏ càng tĩnh. Lâu dần, bỗng nhiên cái hơi thở nhỏ ấy dứt hẳn. Đó là lúc chân tức (hơi thở chân thật bên trong, hiện ra khi hơi thở nơi miệng mũi lặng đi gần như ngừng) hiện ra trước mắt, và bản thể của tâm có thể nhận biết được.
Bởi vì tâm nhỏ nhiệm thì hơi thở nhỏ nhiệm, tâm chuyên nhất thì làm động được khí; hơi thở nhỏ nhiệm thì tâm nhỏ nhiệm, khí chuyên nhất thì làm động được tâm. Muốn định tâm thì trước hết phải dưỡng khí (?). Cũng vì tâm không có chỗ nào để nắm bắt mà bắt tay vào, nên phải nương theo khí làm đầu mối. Đó là điều gọi là "giữ cho khí thuần nhất".
Các ngươi không hiểu chữ "động". "Động" là nói theo nghĩa dùng sợi dây mà kéo cho chuyển động, tức là một tên gọi khác của chữ "chế" (điều khiển, khống chế). Đã có thể chạy nhảy làm cho nó động, lẽ nào lại không thể dùng sự tĩnh lặng thuần khiết làm cho nó yên? Đây là bậc đại thánh nhân thấy rõ chỗ giao nhau của tâm và khí, nên khéo lập ra phương tiện (cách thức khéo léo giúp người tu dễ đi vào) để ban ơn cho người đời sau.
Sách đan (sách về luyện nội đan, tức tu luyện tinh, khí, thần ngay trong thân mình) nói: "Gà ấp trứng, tâm thường lắng nghe." Đó là yếu quyết. Gà sở dĩ ấp nở được trứng là nhờ hơi ấm. Nhưng hơi ấm chỉ làm ấm được vỏ, không vào được bên trong, nên gà dùng tâm dẫn khí vào. Khi nó lắng nghe, nó dồn cả một lòng vào đó. Tâm vào thì khí vào, trứng được hơi ấm mà nở thành con.
Cho nên gà mẹ dù có lúc ra ngoài vẫn thường nghiêng tai như đang nghe, thần của nó chú vào trứng chưa từng gián đoạn chút nào. Thần chú vào không gián đoạn thì hơi ấm cũng ngày đêm không gián đoạn, và thần sống dậy. Thần sống được là do tâm trước đó đã "chết". Người mà làm "chết" được tâm thì nguyên thần (phần thần linh nguyên sơ, bản tính chân thật vốn có từ trước khi sinh ra) sẽ sống dậy. "Chết tâm" không phải là khô héo, mà là chuyên nhất, không phân hai.
Phật nói: "Đặt tâm vào một chỗ thì không việc gì không thành." Tâm dễ chạy rong thì dùng khí làm cho nó thuần nhất. Khí dễ thô thì dùng tâm làm cho nó nhỏ nhiệm. Làm như thế thì sao lại có chuyện không định được?
Đại khái hai bệnh hôn trầm và tán loạn chỉ cần công phu tĩnh tọa ngày ngày không gián đoạn, tự khắc sẽ có chỗ nghỉ ngơi lớn, tức chỗ tâm hoàn toàn an nghỉ. Lúc không ngồi tĩnh, dù có tán loạn mình cũng không tự biết. Đã biết mình tán loạn thì đó chính là cơ hội để trừ tán loạn. Hôn trầm mà không biết với hôn trầm mà biết, cách nhau đâu chỉ nghìn dặm! Hôn trầm không biết mới là hôn trầm thật. Hôn trầm mà biết thì chưa phải hoàn toàn hôn trầm, vì sự tỉnh sáng vẫn còn ở đó.
Tán loạn là thần chạy rong ra ngoài, hôn trầm là thần chưa trong sáng. Tán loạn dễ trị, hôn trầm khó chữa. Ví như bệnh tật: có đau có ngứa thì còn dùng thuốc được, còn hôn trầm là chứng tê dại mất cảm giác. Cái tản mát thì có thể thu lại, cái rối loạn thì có thể sắp xếp lại, còn hôn trầm thì ngây ngô đờ đẫn, mờ mịt tối tăm. Tán loạn còn có chỗ, có hướng. Đến hôn trầm thì hoàn toàn do phách làm chủ (phách: phần linh hồn thuộc âm, nặng đục, gắn với thể xác). Tán loạn còn có hồn ở đó (hồn: phần linh hồn thuộc dương, nhẹ và trong). Đến hôn trầm thì thuần âm làm chủ.
Lúc tĩnh tọa mà muốn ngủ, đó là hôn trầm. Trừ hôn trầm chỉ ở chỗ điều tức. Hơi thở ở đây là hơi thở ra vào nơi miệng mũi. Tuy nó không phải chân tức, nhưng sự ra vào của chân tức cũng gửi vào đó. Phàm ngồi thì phải tĩnh tâm, thuần khí. Tâm làm sao tĩnh được? Là đặt tâm vào hơi thở. Hơi thở ra vào chỉ có tâm tự biết, không được để tai nghe thấy. Không nghe thấy thì hơi thở nhỏ, nhỏ thì trong. Nghe thấy thì khí thô, thô thì đục, đục thì hôn trầm mà muốn ngủ. Đó là lẽ tự nhiên.
Tuy tâm đặt trên hơi thở, lại phải khéo biết cách dùng. Đó là cái dùng mà như không dùng, chỉ cần khẽ khàng soi và nghe là được. Câu này có nghĩa sâu kín. Thế nào là "soi"? Tức ánh mắt tự soi. Mắt chỉ nhìn vào trong mà không nhìn ra ngoài. Không nhìn ra ngoài mà vẫn tỉnh táo, đó là nội thị (nhìn vào bên trong), chứ không phải thật sự có một cái nhìn vào trong. Thế nào là "nghe"? Tức tai tự nghe. Tai chỉ nghe vào trong mà không nghe ra ngoài. Không nghe ra ngoài mà vẫn tỉnh táo, đó là nội thính (nghe vào bên trong), chứ không phải thật sự có một cái nghe vào trong.
Nghe là nghe cái không tiếng, nhìn là nhìn cái không hình. Nếu mắt chỉ không nhìn ra ngoài, tai chỉ không nghe ra ngoài, thì giác quan bị đóng lại mà tâm lại muốn chạy rong ở bên trong. Chỉ khi nhìn vào trong, nghe vào trong, thì tâm đã không chạy ra ngoài, lại không chạy rong bên trong, và ở giữa không rơi vào hôn trầm. Đó chính là "nhật nguyệt giao tinh, giao quang": tinh và ánh sáng của mặt trời, mặt trăng giao hòa với nhau.
Hôn trầm muốn ngủ thì đứng dậy đi dạo, đợi tinh thần tỉnh táo lại thì ngồi tiếp. Sáng sớm có thời gian rảnh thì ngồi hết một nén hương là tốt nhất. Quá trưa nhiều việc đời quấy nhiễu, dễ rơi vào hôn trầm. Nhưng cũng không cần hạn định phải đủ một nén hương, chỉ cần buông bỏ mọi duyên (mọi mối vướng bận, việc đời) mà tĩnh tọa một lúc. Lâu dần sẽ tìm được lối đi vào, không còn rơi vào hôn trầm ngủ gục nữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video