Thiên 122 — Hội 26 Bồ-tát Thiện Tý – phần 2

 Hội Bồ Tát Thiện Tý (Bồ Tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Thiện Tý là tên một vị Bồ Tát), hội thứ hai mươi sáu, phần thứ hai.

 Này Thiện Tý, thế nào là Bồ Tát Ma-ha-tát (bậc Bồ Tát lớn) làm trọn đầy thiền ba-la-mật (ba-la-mật: hạnh tu đã đạt mức hoàn hảo, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ; thiền ba-la-mật là sự hoàn thiện về thiền định, tức lắng tâm, chuyên chú vào một đối tượng)? Bồ Tát khi mắt thấy sắc (hình sắc, mọi thứ mắt thấy được) thì không bám lấy hình tướng của nó. Có khi nhãn căn (giác quan mắt) bị các duyên bên ngoài lôi kéo, thì phải giữ gìn cho đúng, không để nó chạy theo duyên ngoài, không để lòng vướng vào vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật) và lòng tham đắm thế gian. Giữ gìn giới ấy thì lúc đó đầy đủ giới của nhãn căn. Tai nghe tiếng, mũi ngửi hương, lưỡi nếm vị, thân cảm biết xúc chạm, ý biết các pháp (mọi đối tượng của ý nghĩ) cũng đều như vậy.

 Bồ Tát ấy dù đi, đứng, ngồi, nằm, dù đang nói pháp hay đang im lặng, trọn không rời tâm vắng lặng định tĩnh. Khéo giữ tay chân không tán loạn; luôn mang lòng hổ thẹn; khéo giữ khẩu nghiệp (những việc làm bằng lời nói); ung dung, nhìn thẳng; lòng luôn lặng lẽ, không thích đùa giỡn cười cợt. Khéo chế ngự việc làm của thân, miệng, ý, khiến chúng lắng yên. Dù ở chỗ khuất kín hay chỗ phơi bày trước mặt người, lòng cũng không khác. Đối với những vật cần dùng như áo quần, ăn uống, giường chiếu, thuốc men, lòng luôn biết đủ; dễ nuôi, dễ thỏa mãn, dễ sai bảo. Khéo sống trong vắng lặng, xa chỗ ồn ào. Trước được lợi hay bị mất mát, bị chê hay được khen, được tán dương hay bị chế giễu, khổ hay vui, lòng không đổi khác, không bốc lên cũng không chùng xuống. Sống hay chết, lòng cũng không khác. Không giận, không thiên ái, nhìn kẻ oán thù bình đẳng như nhìn con đỏ của mình. Với điều nhịn được hay điều khó nhịn, lòng luôn bình đẳng. Tiếng của bậc thánh hay tiếng của người phàm, tiếng lặng hay tiếng ồn, cũng đều như vậy. Giữa sắc đáng ghét hay đáng ưa, lòng không lên xuống, lìa nhiễm đắm và giận dữ đối với cái mình ưa và cái mình không ưa. Tiếng, hương, vị, xúc chạm, pháp cũng đều như vậy.

 Bồ Tát này quán (nhìn kỹ bằng trí tuệ) dục (lòng ham muốn khoái lạc của giác quan) như chuỗi xương, vì do nhớ nghĩ sai lầm mà khởi lên tâm ấy. Quán dục như cục thịt, vì có nhiều kẻ tranh giành oán ghét nhau. Quán dục như bó đuốc, vì nhiễm đắm thì thành pháp khổ, xa lìa niềm vui. Quán dục như trái trên cây, vì nhiều người ham thích. Quán dục như đồ vay mượn, vì không được tự chủ. Quán dục như giấc mộng, vì từng niệm từng niệm đều diệt mất. Quán dục như ung nhọt, vì ở trong khổ mà điên đảo tưởng là vui. Quán dục như lưỡi câu, vì khiến làm các điều ác mà rơi vào đường dữ. Quán dục như dòng sông tro nóng, vì càng thêm nhiễm dục mà không biết đủ.

 Vì thế, Bồ Tát quán như vậy rồi, lìa dục và các pháp ác bất thiện, có giác có quán (giác: tâm vừa hướng đến đối tượng, còn thô; quán: tâm dò xét kỹ đối tượng, tinh tế hơn), có niềm hỷ lạc do lìa dục mà sinh, thành tựu hạnh sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất). Lìa giác và quán, bên trong trong sạch, có lòng tin, tâm chuyên vào một chỗ, không giác không quán, có niềm hỷ lạc do định sinh ra, thành tựu hạnh nhị thiền (tầng thiền thứ hai). Lìa hỷ, sống trong xả (tâm buông bỏ, quân bình), có niệm (nhớ biết rõ ràng), có chánh trí, tâm chuyên nhất, thân cảm thấy vui — là điều các bậc thánh làm được và buông được — thành tựu hạnh tam thiền (tầng thiền thứ ba). Buông cả khổ lẫn vui, trước đó đã diệt lo và mừng, xả và niệm đều thanh tịnh, thành tựu hạnh tứ thiền (tầng thiền thứ tư).

 Đối với tất cả chúng sinh, nghĩ đến niềm vui cho họ, thành tựu từ tâm (lòng thương mong ban vui cho người) vô lượng vô biên. Đối với chúng sinh, nghĩ đến nỗi khổ của họ, thành tựu bi tâm (lòng thương xót muốn cứu người khỏi khổ) vô lượng vô biên. Đối với chúng sinh, nghĩ đến niềm hỷ, thành tựu hỷ tâm (lòng vui theo niềm vui của người) vô lượng vô biên. Đối với chúng sinh, buông bỏ ý tưởng khổ vui, thành tựu xả tâm (lòng bình đẳng, không thiên lệch, không vướng mắc) vô lượng vô biên.

 Bồ Tát này không nghĩ đến tưởng về sắc (thân thể, vật chất), thành tựu hạnh vắng lặng của Không xứ (tầng định chỉ quán hư không vô biên). Không nghĩ đến tưởng về hư không, thành tựu hạnh vắng lặng của Thức xứ (tầng định quán thức vô biên). Không nghĩ đến tưởng về thức, thành tựu hạnh vắng lặng của Vô sở hữu xứ (tầng định quán không có gì cả). Không nghĩ đến tưởng về Vô sở hữu xứ, thành tựu hạnh vắng lặng của Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (tầng định cao nhất, nơi ý tưởng cực kỳ vi tế, không thể nói là có tưởng, cũng không thể nói là không tưởng).

 Bồ Tát này đối với hơi thở vào, hơi thở ra, khi theo dõi hay khi dừng lại, hơi dài thì biết là dài, hơi ngắn thì biết là ngắn, thành tựu hạnh vắng lặng quán hơi thở vào ra. Bồ Tát này suy nghĩ quán tưởng thân là không sạch, thành tựu hạnh vắng lặng quán bất tịnh. Bồ Tát này suy nghĩ tưởng vô thường, lỗi hại của sinh, già, bệnh, thành tựu hạnh vắng lặng quán vô thường. Suy nghĩ trong thức ăn khởi lên vô lượng tưởng lỗi hại, thành tựu hạnh vắng lặng quán thức ăn không sạch. Đối với các thế giới, thành ấp, làng xóm với đủ thứ trang hoàng, suy nghĩ phân biệt rằng tất cả rồi phải trở về hư hoại, thành tựu hạnh vắng lặng quán thế gian không đáng ưa.

 Bồ Tát này bên trong còn tưởng về sắc (còn ý tưởng về thân sắc của mình), bên ngoài quán sắc ít, dù đẹp hay xấu đều nắm lấy tướng mạo của nó, thành tựu hạnh thắng xứ thứ nhất (thắng xứ: tám phép quán sắc tướng để làm chủ, vượt thắng cảnh và phiền não). Bồ Tát này bên trong còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc nhiều, dù đẹp hay xấu đều nắm lấy tướng mạo, thành tựu hạnh thắng xứ thứ hai. Bồ Tát này [quán thân] hoặc chết, hoặc bị thiêu, gió thổi nắng phơi, thành tro đất, bị nước cuốn trôi, hoặc vỡ nát tiêu diệt, mài mòn mất hẳn, hoặc dứt ba cõi hữu (?) (ba cõi tồn tại: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới) — đó gọi là bên trong không còn tưởng về sắc, quán sắc bên ngoài ít, dù đẹp hay xấu đều nắm lấy tướng mạo, thành tựu hạnh thắng xứ thứ ba. Bồ Tát này bên trong không còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc nhiều, dù đẹp hay xấu đều nắm lấy tướng mạo, thành tựu hạnh thắng xứ thứ tư. Bồ Tát này bên trong không còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc xanh vô lượng vô biên, ưa thích mà nắm lấy tướng, thành tựu hạnh thắng xứ thứ năm. Bồ Tát này bên trong không còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc đỏ vô lượng vô biên, ưa thích mà nắm lấy tướng, thành tựu hạnh thắng xứ thứ sáu. Bồ Tát này bên trong không còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc vàng vô lượng vô biên, ưa thích mà nắm lấy tướng, thành tựu hạnh thắng xứ thứ bảy. Bồ Tát này bên trong không còn tưởng về sắc, bên ngoài quán sắc trắng vô lượng vô biên, ưa thích mà nắm lấy tướng, thành tựu hạnh thắng xứ thứ tám.

 Bồ Tát này nhập vào đất vô lượng vô biên trùm khắp mọi chỗ, không nghĩ đến tướng nào khác, thành tựu hạnh nhất thiết xứ thứ nhất (nhất thiết xứ: phép quán một yếu tố như đất, nước… lan trùm khắp tất cả mọi nơi). Bồ Tát này nhập vào nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức vô lượng vô biên trùm khắp mọi chỗ, không nghĩ đến tướng nào khác, thành tựu hạnh mười nhất thiết nhập xứ.

 Khi Bồ Tát này nhập vào pháp quán khổ (?), tâm duyên đến tất cả căn lành, tức là: đại từ đại bi, giữ gìn chánh pháp, không để Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) bị dứt, trang nghiêm thân Phật, phạm âm thanh tịnh (giọng nói trong trẻo cao quý của Phật), thệ nguyện thuở trước giáo hóa chúng sinh, làm thanh tịnh cõi Phật, ngồi dưới cây Bồ-đề (cây mà dưới gốc đó Phật thành đạo), chuyển pháp luân mầu nhiệm (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi), dứt trừ kết sử (các phiền não trói buộc và sai khiến con người) của tất cả chúng sinh. Cảnh giới mà tâm duyên đến là như thế.

 Khi Bồ Tát này nhập thiền định thì lìa bốn chỗ trụ của thức (bốn thứ mà thức nương bám vào: sắc, thọ, tưởng, hành), không nương vào địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, không đại, thức đại (sáu yếu tố lớn tạo nên thế gian: đất, nước, lửa, gió, hư không, sự nhận biết), cũng không nương vào đời này hay đời sau. Nhập định như thế thì hoàn toàn không có chỗ nương. Bồ Tát này nhập thiền, lòng ưa thích, vì muốn nhập vào định giải thoát vô thượng. Bồ Tát này tu thiền định là vì nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí (trí biết trọn vẹn mọi pháp, tức trí tuệ của Phật), đầy đủ tất cả Phật pháp. Dù đang suy nghĩ hay đã suy nghĩ xong, cũng nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp. Nếu đối với thiền định này chưa có sức học được, Bồ Tát nên nghĩ thế này: "Nay ta nên từng lúc, dần dần, siêng thêm tinh tấn, xa lìa tâm tán loạn; từng lúc, dần dần, siêng thêm tinh tấn học nhất tâm (tâm chuyên vào một), khiến nhất tâm này tăng rộng đầy đủ; cho đến hết mọi đời còn thọ sinh (?), trọn không lười biếng, không sinh buồn lo."

 Bồ Tát này phát khởi tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh), nhớ nghĩ tâm Bồ-đề, tu tâm Bồ-đề, mong mỏi Bồ-đề, nguyện cầu Bồ-đề. Đó gọi là thiền định căn lành vô lượng vô biên của Bồ Tát Ma-ha-tát, muốn cho chúng sinh ở khắp mọi nơi trong tất cả thế gian phát khởi thiền định vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy), phát khởi thiền định vô học (của bậc đã học xong, không còn gì phải học, đã dứt hết phiền não), sinh ra thiền định vô lậu, sinh ra thiền định vô học. Bồ Tát Ma-ha-tát hành thiền định này không cho là khó, mà lấy làm vui, mau chóng đầy đủ thiền ba-la-mật.

 Này Thiện Tý, thế nào là Bồ Tát Ma-ha-tát đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn thiện về trí tuệ thấy rõ thật tướng của các pháp)? Này Thiện Tý, nếu có người thông minh trí tuệ, học rồi giữ được, nghe rồi tụng tập, khéo học nghĩa và tướng sâu xa của các pháp, lại phân biệt được; đúng như pháp đã nghe, nghe rồi suy nghĩ nghĩa lý — gặp những người như thế, Bồ Tát lúc ấy nên gần gũi, cung kính cúng dường, tôn trọng khen ngợi, cho đến dù gặp dao gậy cũng không nên rời xa. Bồ Tát này vì học hỏi, vì hiểu rõ nghĩa, vì suy nghĩ nghĩa, vì cúng dường cung kính thầy và hòa thượng (vị thầy trực tiếp truyền giới và dạy dỗ), cho đến gần chết, trọn không né tránh những việc khổ não gian nan, như đói khát, lạnh nóng, muỗi mòng, rắn rết độc cắn đốt, gió thổi nắng phơi, các thứ xúc chạm khó chịu, bị chửi mắng phỉ báng.

 Bồ Tát này đối với chánh pháp khởi ý tưởng như đống báu; đối với người nói pháp khởi ý tưởng như kho báu; đối với người nghe pháp khởi ý tưởng là khó gặp; đối với người hỏi nghĩa khởi ý tưởng như mạng sống của trí tuệ; đối với người học nhiều khởi ý tưởng là người dứt trừ vô minh, có trí tuệ; đối với việc phân biệt các pháp khởi ý tưởng rằng trải trăm nghìn đời mới sinh ra được mắt tuệ. Bồ Tát này nghe các pháp ấy, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn) tu học, phân biệt rộng rãi rồi, thì biết ấm, giới, nhập (năm ấm, mười tám giới, mười hai nhập — các cách phân chia thân tâm và thế giới, sẽ giải rõ ở dưới), Bốn Thánh đế (bốn sự thật cao quý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự hết khổ, con đường dẫn đến hết khổ), Mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau làm thành vòng sinh tử), ba đời, ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu). Được biết như vậy.

 Thế nào là biết giới (ở đây "giới" nghĩa là cõi, lãnh vực, loại)? Biết hai giới: giới hữu vi và giới vô vi; đó gọi là hai giới. Thế nào là giới hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành)? Pháp nào có sinh, trụ, diệt thì gọi là giới hữu vi. Thế nào là giới vô vi (cái không do nhân duyên tạo thành)? Pháp nào không có sinh, trụ, diệt thì gọi là giới vô vi. Đó gọi là biết giới hữu vi và vô vi.

 Lại nữa, biết ba giới: giới thiện, giới bất thiện, giới vô ký (không thiện cũng không ác, không thể xếp vào bên nào). Thế nào là giới thiện? Là không tham cùng những gì đi kèm không tham; không giận cùng những gì đi kèm không giận; không si (không mê muội) cùng những gì đi kèm không si; đó gọi là giới thiện. Thế nào là giới bất thiện? Là tham cùng những gì đi kèm tham; giận cùng những gì đi kèm giận; si cùng những gì đi kèm si; đó gọi là giới bất thiện. Thế nào là giới vô ký? Ngoài thiện và bất thiện, các pháp còn lại gọi là giới vô ký.

 Lại nữa, biết ba giới, tức Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới. Thế nào là Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc)? Là địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói), A-tu-la (loài thần có phúc lực nhưng hay ganh ghét, gây chiến), loài người, trời Tứ Thiên Vương (cõi trời của bốn vị vua trời giữ bốn phương), trời Ba Mươi Ba (cõi trời Đao-lợi, nơi Đế Thích cai quản), trời Dạ-ma, trời Đâu-suất-đà, trời Hóa Lạc, trời Tha Hóa Tự Tại (các tầng trời thuộc cõi Dục). Ở trong các cõi ấy mà nhiễm đắm tham ái dục, giận dữ, ngu si, mong cầu, muốn có được những nghiệp do tâm tạo ra — đó gọi là biết Dục giới.

 Thế nào là Sắc giới (cõi đã lìa dục lạc thô, nhưng còn thân sắc vi tế)? Là trời Phạm Thiên, trời Phạm Phụ, trời Phạm Chúng, trời Đại Phạm, trời Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Quang Âm, trời Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Biến Tịnh, trời Quả Thật, trời Thiểu Quả, trời Quảng Quả, trời Vô Lượng Quả, trời Vô Tưởng, trời Vô Nhiệt, trời Vô Não, trời Thiện Kiến, trời Hảo Thiện Kiến, trời A-ca-nị-trá (tầng trời cao nhất của cõi Sắc). Ở trong các cõi ấy mà nhiễm đắm sắc, ngu si, mong cầu, muốn có được những nghiệp do tâm tạo ra — đó gọi là Sắc giới.

 Thế nào là Vô sắc giới (cõi không còn thân sắc, chỉ còn tâm thức)? Là trời Không xứ, trời Thức xứ, trời Vô Sở Hữu xứ, trời Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng xứ. Ở trong các cõi ấy mà nhiễm ô với cái vô sắc, ngu si, mong cầu, muốn có được những nghiệp do tâm tạo ra — đó gọi là Vô sắc giới. Đó gọi là ba giới.

 Lại nữa, biết bốn giới: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới và giới vô vi; đó gọi là biết bốn giới. Lại nữa, biết sáu giới, tức là: giới dục (ý nghĩ ham muốn), giới nhuế (ý nghĩ giận dữ), giới hại (ý nghĩ làm hại), giới xuất ly (ý nghĩ thoát khỏi dục), giới không giận, giới không hại; đó gọi là biết sáu giới. Lại nữa, biết sáu giới, tức là giới đất, nước, lửa, gió, hư không, thức; đó gọi là sáu giới. Quán địa đại (yếu tố đất) là vô thường, biến đổi hư hoại, không có tướng cứng chắc bền vững. Đã vô thường tức là khổ; đã khổ tức là vô ngã (không có cái "ta" chân thật, thường còn, tự làm chủ). Thủy đại, hỏa đại, phong đại, không đại, thức đại cũng vô thường, biến đổi hư hoại, không có tướng cứng chắc bền vững; đã vô thường tức là khổ, đã khổ tức là vô ngã. Đó gọi là biết sáu giới.

 Bồ Tát này nghe pháp như vậy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết năm ấm (năm nhóm hợp thành con người), tức là sắc ấm (thân xác, vật chất), thọ ấm (cảm giác), tưởng ấm (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành ấm (các hoạt động tạo tác của tâm ý), thức ấm (sự nhận biết phân biệt). Sắc như bọt nước, sinh rồi diệt, không thể ở lâu. Thọ như bong bóng nước, sinh rồi diệt, không thể ở lâu. Tưởng như dã mã (ảo ảnh hơi nóng bốc lên giữa đồng trông như bầy ngựa chạy), sinh rồi diệt, không thể ở lâu. Hành như cây chuối (thân chuối bóc mãi không có lõi), sinh rồi diệt, không thể ở lâu. Thức như trò ảo thuật biến hóa, sinh rồi diệt, không thể ở lâu. Đó gọi là biết năm ấm.

 Bồ Tát này nghe pháp ấy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết các nhập bên trong (nhập: chỗ thâu nhận, tức các giác quan), tức là nhãn nhập (mắt), nhĩ nhập (tai), tỷ nhập (mũi), thiệt nhập (lưỡi), thân nhập, ý nhập; đó gọi là sáu nhập bên trong. Nhãn nhập là pháp khổ, pháp già, pháp chết, là không, vô ngã, vô ngã sở (không có gì thuộc về ta), bừng cháy ba độc (tham, giận, si), [đem đến] sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não, lại còn thiêu đốt các pháp khổ não. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy, bừng cháy ba độc cho đến các khổ. Đó gọi là biết sáu nhập bên trong.

 Lại nữa, biết sáu nhập bên ngoài. Sắc do mắt thấy gọi là nhập bên ngoài; tiếng do tai nghe, hương do mũi ngửi, vị do lưỡi nếm, xúc chạm do thân cảm biết, pháp do ý biết — đó gọi là sáu nhập bên ngoài. Sắc do mắt thấy là nhập bên ngoài, tánh không bền chắc, không chỗ nương tựa, cũng không có sức mạnh, tất cả đều vô thường; đúng như thật, chẳng phải không như thật (?), như huyễn, như hóa. Tiếng do tai nghe, hương do mũi ngửi, vị do lưỡi nếm, xúc chạm do thân cảm biết, pháp do ý biết cũng như vậy. Đó gọi là biết sáu nhập bên ngoài.

 Bồ Tát này nghe pháp như vậy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết Bốn Thánh đế, tức là Khổ Thánh đế, Tập Thánh đế, Diệt Thánh đế, Đạo Thánh đế; đó gọi là Bốn Thánh đế. Thế nào là Khổ Thánh đế (sự thật về khổ)? Năm ấm, sáu giới, sáu nhập bên trong, sáu nhập bên ngoài — đó gọi là khổ. Cái khổ này vô thường, ví như giặc thù, như ung nhọt, như mũi tên, như bị giam trói trong ngục, như đồ vật hư vỡ; không được tự chủ, tức là vô ngã. Biết được như vậy rồi, gọi là biết Khổ Thánh đế.

 Thế nào là Tập Thánh đế (sự thật về nguyên nhân gom tụ sinh ra khổ)? Đó là tham, giận, si, mạn (kiêu căng), ngã mạn (kiêu căng vì chấp có ta), chuyên chấp lấy cái ta, quyết chắc cho rằng ta thường còn không hoại. [Cho rằng:] ta chính là sắc, ta khác với sắc; ta chính là tưởng, ta khác với tưởng; ta là có tưởng không tưởng (?), ta khác với có tưởng không tưởng; ta chính là ấm, ta khác với ấm; trong ta có ấm, trong ấm có ta; ta chính là giới và nhập, ta khác với giới và nhập; trong ta có giới và nhập, trong giới và nhập có ta; ta chính là thọ, ta khác với thọ; ta chính là cái biết, ta khác với cái biết; ta là không thọ, ta khác với không thọ; ta là sắc ít, ta khác với sắc ít; ta là sắc nhiều, ta khác với sắc nhiều; ta là thường, ta là vô thường, ta vừa thường vừa vô thường, ta chẳng phải thường chẳng phải vô thường; ta có giới hạn, ta không có giới hạn, ta vừa có vừa không có giới hạn, ta chẳng phải có cũng chẳng phải không có giới hạn; sau khi chết Như Khứ (cách gọi khác của "Như Lai", ở đây chỉ người đã giải thoát) vẫn còn, sau khi chết Như Khứ không còn, sau khi chết Như Khứ vừa còn vừa không còn, sau khi chết Như Khứ chẳng phải còn chẳng phải không còn; mạng sống chính là thân, thân chính là mạng sống; chúng sinh này từ đâu đến, đi về đâu; các chúng sinh này là đứt mất, không có tiếp nối; mình làm thì mình chịu, người khác làm thì người khác chịu. Cho rằng có ta thì có cái của ta; có cái của ta tức là có ta. Như vậy thâu giữ ngã kiến (thấy có cái ta), thân kiến (thấy thân này là ta), hoặc kết hoặc sử (các phiền não trói buộc và sai khiến), hoặc ta và cái của ta, ta chịu cái gốc tham, giận, si; hoặc toàn bộ nghiệp thân, miệng, ý; hoặc phước nghiệp (nghiệp lành), hoặc tội nghiệp; hoặc nghiệp Dục giới, hoặc nghiệp Sắc giới, Vô sắc giới — đó gọi là Tập Thánh đế.

 Thế nào là Diệt Thánh đế (sự thật về sự hết khổ)? Tham, giận, si dứt hết; ta và cái của ta dứt hết; thọ, thủ, hữu dứt hết — đó gọi là Diệt Thánh đế. Thế nào là Đạo Thánh đế (sự thật về con đường dẫn đến hết khổ)? Thấy khổ, thấy tập, thấy sự dứt hết; suy nghĩ lỗi hại của tất cả pháp hữu vi; thấy Niết-bàn (cảnh giới đã tắt hết phiền não và sinh tử) vắng lặng; việc cần làm đã làm xong; khi trụ trong pháp như vậy thì có chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định (tám con đường chân chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, nuôi sống đúng, siêng năng đúng, nhớ biết đúng, định tâm đúng) — đó gọi là Đạo Thánh đế. Biết Bốn Thánh đế như vậy. Khi Bồ Tát này phân biệt suy nghĩ Bốn Thánh đế, thấy pháp hữu vi là khổ, là vô thường, là không, là vô ngã; thấy pháp vô vi có thể che chở, là nhà để náu, là chỗ để nương. Tuy quán như vậy nhưng không chứng Niết-bàn. Biết Bốn Thánh đế như vậy.

 Bồ Tát này nghe pháp như vậy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết Mười hai nhân duyên, tức là: vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên sáu nhập, sáu nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên già chết ("duyên" nghĩa là làm điều kiện để sinh ra cái sau). Đó gọi là Mười hai nhân duyên.

 Không biết, không thấy Bốn Thánh đế và Mười hai nhân duyên, đó gọi là vô minh. Những nghiệp thân, miệng, ý, hoặc phước nghiệp, hoặc tội nghiệp, hoặc ràng buộc vào Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, đó gọi là hành (các hoạt động tạo nghiệp). Tâm, ý, thức, đó gọi là thức. Thọ, tưởng, tư (ý muốn), xúc, tư duy, đó gọi là danh (phần tinh thần). Bốn đại (đất, nước, lửa, gió) và sắc do bốn đại tạo ra, từ ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai, khi tinh huyết mới kết lại) cho đến loài hóa sinh (loài tự nhiên hiện ra, không cần cha mẹ), hoặc sắc biểu hiện ra bằng hành động, hoặc sắc không biểu hiện, đó gọi là sắc (phần thân xác). Danh và sắc hợp lại nên gọi là danh sắc. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, đó gọi là sáu nhập. Mắt duyên với sắc sinh ra nhãn thức (cái biết của mắt), ba pháp hòa hợp nên sinh ra xúc, đó gọi là xúc (sự tiếp xúc). Cảm thọ khổ, cảm thọ vui, cảm thọ không khổ không vui, đó gọi là thọ. Lòng yêu nhiễm, đó gọi là ái. Bám giữ ái, bám giữ kiến giải, bám giữ giới cấm, đó gọi là thủ (sự bám chấp). Sắc, thọ, tưởng, hành, thức, đó gọi là hữu (sự hiện hữu). Cái hữu ấy khởi lên, đó gọi là sinh. Cái hữu ấy suy biến, đó gọi là già. Cái hữu ấy diệt hoại, đó gọi là chết.

 Bồ Tát như vậy phân biệt suy nghĩ Mười hai nhân duyên, thấy, nghe, hay, biết rằng đất không phải là ta, nên không sinh ái đắm; ta không phải là đất, nên không sinh ái đắm, cũng không mong cầu. Nước, lửa, gió, hư không, thức cũng như vậy. Thấy, nghe, hay, biết rằng Niết-bàn không phải là ta, nên không sinh ái đắm; ta không phải là Niết-bàn, nên không sinh ái đắm, cũng không mong cầu. Bồ Tát này thấy các pháp do nhân duyên mà khởi, biết ba cửa giải thoát, tu học rộng rãi, thấy các pháp là không (trống rỗng, không có tự tánh), vô tướng (không có hình tướng cố định để bám), vô tác (không mong cầu tạo tác). Bồ Tát này thấy các pháp do nhân duyên mà khởi, biết niềm vui tịch diệt (vắng lặng, tắt hết phiền não), siêng năng tu học, phân biệt rộng rãi rồi, thì vô minh diệt; vô minh diệt thì hành diệt; hành diệt thì thức diệt; thức diệt thì danh sắc diệt; danh sắc diệt thì sáu nhập diệt; sáu nhập diệt thì xúc diệt; xúc diệt thì thọ diệt; thọ diệt thì ái diệt; ái diệt thì thủ diệt; thủ diệt thì hữu diệt; hữu diệt thì sinh diệt; sinh diệt thì già chết diệt. Bồ Tát như vậy, tuy quán sự khởi và diệt của Mười hai nhân duyên nhưng không chứng lấy sự diệt. Bồ Tát biết Mười hai nhân duyên như vậy.

 Bồ Tát này nghe pháp ấy rồi, một lòng thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết ba đời, tức là quá khứ, vị lai, hiện tại. Thế nào là đời quá khứ? Pháp đã sinh rồi đã diệt, gọi là đời quá khứ. Thế nào là đời vị lai? Pháp chưa sinh chưa khởi, gọi là đời vị lai. Thế nào là đời hiện tại? Pháp đã sinh mà chưa diệt, gọi là đời hiện tại.

 Bồ Tát này nhớ đến các căn bất thiện (gốc rễ điều ác) đời quá khứ thì khinh chê, cho là đáng ghét, quay lưng bỏ lìa. Căn bất thiện đời vị lai sẽ phải chịu quả báo bất thiện, nên không mừng, không ưa, không vừa ý. Căn bất thiện đời hiện tại thì làm cho không khởi lên. Bồ Tát này giữ gìn được nghiệp thân, miệng, ý và sáu tình căn (sáu giác quan), luôn khởi nghiệp lành, không gián đoạn. Đối với căn lành đời quá khứ, Bồ Tát này [đem hướng về] tâm Bồ-đề, chuyên nghĩ Bồ-đề, mong mỏi Bồ-đề, muốn được Bồ-đề, với lòng yêu mến sâu nặng, vui nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp. Đối với đời vị lai, đời hiện tại cũng như vậy, luôn không rời tâm ấy, trọn không lười biếng, quên mất chánh niệm hay buông lung.

 Ấm, giới, nhập… của đời quá khứ thì đã diệt hết, không thật, không còn, không có ta, không có cái của ta. Ấm, giới, nhập… của đời vị lai thì chưa sinh chưa khởi, không có ta, không có cái của ta. Ấm, giới, nhập của đời hiện tại thì từng niệm không dừng. Vì sao? Vì pháp thế gian không có cái gì dừng lại được dù chỉ một niệm. Nếu có một niệm, thì trong một niệm ấy cũng có sinh, trụ, diệt; mà sinh, trụ, diệt ấy cũng không dừng. Như trong sinh, trụ, diệt có ấm, giới, nhập bên trong và bên ngoài, thì ấm, giới, nhập bên trong và bên ngoài ấy cũng có sinh, trụ, diệt. Nếu không dừng như vậy, tức là chẳng phải ta, chẳng phải của ta. Đời quá khứ đã diệt hết, không thật, không còn, chẳng phải ta, chẳng phải của ta. Đời vị lai chưa sinh chưa khởi, chẳng phải ta, chẳng phải của ta. Đời hiện tại từng niệm không dừng, chẳng phải ta, chẳng phải của ta. Nếu thấy ba đời chẳng phải ta, chẳng phải của ta, đó gọi là người có trí tuệ chân thật. Không thấy ta và cái của ta là ta và cái của ta (?); như vậy là đối với các cõi hữu mà thực hành hạnh vô ngã, vô ngã sở, hạnh tưởng lìa dục, hạnh tưởng đoạn trừ, tưởng diệt. Tuy làm hạnh ấy nhưng không chứng Niết-bàn. Đó gọi là biết ba đời.

 Bồ Tát này nghe pháp ấy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết ba thừa, tức là thiên thừa (cỗ xe đưa lên cõi trời), phạm thừa (cỗ xe đưa lên cõi Phạm thiên), thánh thừa (cỗ xe đưa đến quả vị bậc thánh). Thế nào là thiên thừa? Sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, gọi là thiên thừa. Thế nào là phạm thừa? Từ, bi, hỷ, xả gọi là phạm thừa. Thế nào là thánh thừa? Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, gọi là thánh thừa. Bồ Tát này thường xuyên tu tập thiên thừa, phạm thừa, thánh thừa, giáo hóa chúng sinh khiến họ trụ trong ba thừa, mà khi ấy tự thân không chứng giải thoát. Đó gọi là biết ba thừa.

 Lại nữa, biết ba thừa, tức là Thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu tự giải thoát), Duyên giác thừa (con đường của người tự quán nhân duyên mà giác ngộ), Đại thừa (con đường lớn, cầu thành Phật để độ khắp chúng sinh). Thế nào là Thanh văn thừa? Là sự giải thoát của người căn tánh yếu (căn: khả năng, sức tu tập); trong một niệm muốn lìa khỏi hang ổ ba cõi hữu, vui muốn ra khỏi đời, muốn được Niết-bàn, thấy chỗ tịch diệt, siêng thêm tinh tấn như cứu lửa đang cháy trên đầu; nếu chưa hiểu Bốn Thánh đế thì muốn lấy mũi tên trí tuệ bắn trúng cái đích Bốn đế, muốn chứng, muốn hiểu, với lòng mong muốn sâu xa và tinh tấn — đó gọi là Thanh văn thừa.

 Thế nào là Bích-chi Phật thừa (Bích-chi Phật: bậc tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên, sống riêng một mình, cũng gọi là Duyên giác)? Là sự giải thoát của người căn tánh bậc trung; muốn được vắng lặng, ở một mình một chỗ, tự làm lợi ích cho mình, nhập định vắng lặng, dùng phương tiện phân biệt Mười hai nhân duyên, muốn được đạo Duyên giác, muốn chứng Duyên giác — đó gọi là Duyên giác thừa.

 Thế nào là Đại thừa? Là sự giải thoát của người căn tánh bậc thượng; muốn cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp và sáu ba-la-mật (sáu hạnh hoàn thiện: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); muốn làm lợi ích tất cả thế giới, muốn dứt khổ não cho tất cả chúng sinh. Ngay với niềm vui năm dục (năm thứ khoái lạc của giác quan: sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái) trong tất cả thế giới mà lòng còn coi khinh, huống gì vô lượng nỗi khổ của thế gian. Muốn cho chúng sinh giữ giới vô thượng; muốn được nghe, thấy kinh điển Đại thừa, thọ trì tu học, suy nghĩ phân biệt, đọc tụng cho thông thuộc, siêng thêm tinh tấn. Nếu có Bồ Tát tu bốn nhiếp pháp (bốn cách thu phục, gắn bó với người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc chung với họ) thì nên đến gần gũi. Muốn cho chúng sinh nắm được trí tuệ chân thật, an trụ trong bốn nhiếp pháp; luôn muốn được nghe các pháp yếu sâu xa, thọ trì phân biệt; muốn cho tất cả nhập thiền định; tự bỏ niềm vui của mình để làm lợi ích chúng sinh; muốn dùng sức mình, tùy theo điều người khác ưa thích, khiến họ trụ trong ba thừa. Tuy giáo hóa như vậy, tự mình luôn an trụ trong đạo vô thượng, không hoại, không động, tâm như kim cương; luôn nguyện được Bồ-đề vô thượng, nguyện cầu Bồ-đề — đó gọi là Đại thừa. Đó gọi là biết ba thừa.

 Bồ Tát này nghe pháp ấy rồi, thọ trì tu học, phân biệt rộng rãi rồi, liền biết phương tiện (cách khéo léo để tu và độ người). Đối với Phật, Pháp, Tăng thì năm vóc gieo xuống đất (lạy sát đất với trán, hai tay, hai đầu gối chạm đất), lấy đó làm việc thường; trong mọi việc mình làm đều nguyện cầu đạo vô thượng. Quy y như vậy, phát tâm Bồ-đề; dù đi, đứng, ngồi, nằm, dù ăn uống, tắm gội, trong những việc ấy không có ý nghĩ nào khác, chỉ nguyện Bồ-đề vô thượng; luôn tu học rộng rãi như vậy.

 Bồ Tát này dù mới nhập định hay đã nhập định rồi, luôn nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp; muốn làm bậc tôn quý trong thế giới, muốn điều phục tất cả chúng sinh, muốn trong tất cả chúng sinh không ai hơn được mình, muốn được bậc tối thắng, muốn răn dạy tất cả chúng sinh, muốn cho tất cả chúng sinh được tịch diệt, muốn đối với tất cả các pháp thành chánh giác, học cho đầy đủ (?).

 Bồ Tát này đem tất cả căn lành mình làm ra, nguyện cho tất cả chúng sinh không còn sợ hãi, ra khỏi ba đường dữ (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), diệt vô lượng khổ, dứt các phiền não; ai hiện tại và vị lai muốn được Duyên giác thừa thì nguyện cho được đầy đủ; ai hiện tại và vị lai muốn được Đại thừa thì nguyện cho được đầy đủ. Nguyện thỉnh tất cả chư Phật Thế Tôn hiện tại và vị lai trong tất cả thế gian ở lại đời một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài) mà thuyết pháp, khiến chúng thánh nhân theo Phật ở đời mà được hòa hợp. Bồ Tát này suy nghĩ như vầy: các căn lành do chúng sinh ở khắp mọi nơi tu tập, dù muốn sinh trong loài người hay trên cõi trời, dù trụ trong Thanh văn thừa, dù trụ trong Bích-chi Phật thừa, dù [tu] nói lời dịu dàng, bố thí, làm lợi ích, cùng làm việc chung, đều nguyện cho được đầy đủ.

 Bồ Tát này vì pháp ấy mà trong ba thời (sáng, trưa, chiều) đọc tụng cho thông thuộc, suy nghĩ pháp này, tức là: "Nay con quy y tất cả chư Phật, Phật pháp, Tăng và Bồ Tát ở khắp mọi nơi trong tất cả thế gian, cúi đầu lễ kính. Oai đức của chư Phật không ai hơn được, tướng của các Ngài rất mầu nhiệm." Bồ Tát thường nên nghĩ như vầy: "Nguyện cho Phật, Pháp, Tăng ở khắp mọi nơi trong thế gian, không có chỗ nào trống vắng; phương nào cũng thường có chư Phật, để con khuyến thỉnh các Ngài ở lại một kiếp, nói pháp vi diệu. Con tự quở trách các điều ác, dù đã làm hay đang làm, nay con đã được lìa tất cả điều ác. Cho đến trong khoảng một niệm, xin nguyện đem tất cả căn lành khiến các chúng sinh thọ mạng vô lượng, trụ trong tất cả pháp lành, như các vị Bồ Tát; mau chuyển pháp luân, khiến các bậc thánh được giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giới hạnh, định tâm, trí tuệ, sự giải thoát, và sự thấy biết rõ mình đã giải thoát); nguyện cho Phật pháp thường còn ở đời, làm lợi ích chúng sinh; những ai sinh trong năm đường (trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) đều được căn lành", cho đến kính lễ chư Phật, luôn trụ trong nguyện này.

 Các thiện nguyện của các Bồ Tát ấy khiến chúng sinh khác và tự thân mình được oai đức mầu nhiệm, oai đức tốt đẹp mầu nhiệm. Nguyện cho ngôi báu Phật, Pháp, Tăng của tất cả thế gian, vị lai và hiện tại, được ở lại một kiếp, không gặp chướng ngại; và ngôi báu Bồ Tát mau đầy đủ sáu ba-la-mật, mau thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (quả giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp của Phật), cũng không gặp chướng ngại. Muốn cho tất cả chúng sinh dứt trừ khổ não, sợ hãi, sống trong vui vẻ; dứt tất cả căn bất thiện, thành tựu tất cả căn lành; tùy theo sở nguyện mà thành tựu ba thừa; mau chóng thành tựu các ba-la-mật, thọ mạng vô lượng mà được giải thoát, thành đạo vô thượng; cho đến kính lễ chư Phật, luôn phát nguyện ấy.

 Bồ Tát này muốn cho tất cả chúng sinh dứt các khổ não. "Tất cả chư Phật ở khắp mọi nơi trong tất cả thế gian, cho đến pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chính chân lý), nguyện con đem thân này dâng hiến các Ngài." Muốn cho tất cả chúng sinh được độ, thành đạo vô thượng. Sinh ra ở đâu cũng tin kính Tam Bảo, dùng hương hoa cõi trời cúng dường chư Phật Thế Tôn nhiều như số cát sông Hằng, cũng cúng dường Pháp, Tăng và các Bồ Tát, khiến của báu dâng lên nhiều như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo). Chúng sinh ở khắp mọi nơi trong tất cả thế gian, ai cần gì — nhà cửa bằng bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não), áo quần, ăn uống, thuốc men, giường chiếu — đều sẽ cấp cho, khiến không thiếu thốn. Ai ưa nhẫn nhục, tinh tấn, giữ giới, ta sẽ tùy điều họ ưa mà giảng giải, khiến họ thành tựu pháp thù thắng, khiến Tam Bảo đầy đủ, tu sáu ba-la-mật, mau thành Phật đạo; lìa các pháp ác, khéo thực hành nghĩa chân thật trong nghiệp thân, miệng, ý; không lui sụt Bồ-đề, ưa thích Bồ-đề; ở khắp mọi nơi, gặp Phật và Bồ Tát, thường học căn lành, đặt yên chúng sinh vào trong pháp lành.

 Bồ Tát này tự biết căn lành của mình và của người khác, hướng về trí tuệ, suy nghĩ trí tuệ, nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp. Bồ Tát này hướng về và suy nghĩ xong rồi, nguyện cho tất cả chúng sinh được độ, được giải thoát, vì để được nhất thiết trí, đầy đủ tất cả Phật pháp. Đối với trí tuệ như vậy, nếu Bồ Tát này chưa có sức học được, nên nghĩ thế này: "Nay ta phải siêng thêm tinh tấn, từng lúc, dần dần, dứt trừ vô minh. Nay ta lại phải tinh tấn gấp bội, từng lúc, dần dần, học trí tuệ này, khiến trí tuệ này tăng rộng đầy đủ; cho đến hết mọi đời còn thọ sinh (?), trọn không lười biếng, không sinh buồn lo." Bồ Tát như vậy phát tâm Bồ-đề, nhớ nghĩ tâm Bồ-đề, tu tâm Bồ-đề, mong mỏi tâm Bồ-đề. Đó là trí tuệ lành vô lượng vô biên của Bồ Tát. Vì sao? Vì trí tuệ này trong các trí tuệ lành khác là thù thắng bậc nhất, khiến chúng sinh trong tất cả thế gian phát khởi trí tuệ vô lượng, phát khởi trí tuệ vô học, sinh ra trí tuệ vô lậu, sinh ra trí tuệ vô học. Này Thiện Tý, Bồ Tát như vậy hành trí tuệ này không cho là khó, mà lấy làm vui, mau chóng đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật.

 Phật nói kinh này xong, Bồ Tát Thiện Tý vui mừng khen rằng: "Lành thay, lành thay!" rồi tin nhận và vâng làm.

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ chín mươi bốn.

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ chín mươi lăm.

 Pháp sư Tam Tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Bồ-đề-lưu-chí đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video