Hội Bồ-tát Tạng (kho giáo pháp dành cho bậc Bồ-tát) thứ mười hai, phần bốn — Phẩm "Tính chất không thể nghĩ bàn của Như Lai" thứ tư, phần hai.
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử (một vị đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Thế nào là bậc Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn) đối với sức mạnh không thể nghĩ bàn của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) mà tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không chút nghi ngờ, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng?
Xá-lợi Tử, chư Phật Như Lai đều thành tựu trọn vẹn mười lực như sau. Nhờ thành tựu mười lực ấy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (Ứng: bậc xứng đáng nhận sự cúng dường của trời người; Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, bình đẳng) ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống (tiếng gầm của sư tử, ví lời tuyên bố quả quyết, không chút sợ hãi), tự xưng: 'Ta ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên (bậc đại thánh), chuyển bánh xe Phạm lớn (Phạm luân: bánh xe giáo pháp thanh tịnh, ví việc thuyết pháp lan khắp như bánh xe lăn đi, nghiền nát điều sai).' Tất cả sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của Ấn Độ), hoặc trời, hoặc ma, hoặc Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Phạm) cùng mọi người trong thế gian đều không thể đúng pháp mà chuyển được bánh xe ấy.
Xá-lợi Tử, những gì gọi là mười lực của Như Lai? Đó là: trí lực biết xứ phi xứ (sức trí biết rõ điều gì hợp lý, có thể xảy ra — gọi là "xứ"; và điều gì trái lý, không thể xảy ra — gọi là "phi xứ"); trí lực biết nghiệp báo (biết các hành động và quả báo của chúng); trí lực biết các loại giới (biết các yếu tố, các bản tính, các cảnh giới khác nhau); trí lực biết các loại thắng giải (biết các ý muốn, khuynh hướng hiểu biết khác nhau của chúng sinh); trí lực biết các loại căn (biết căn cơ, năng lực tu tập cao thấp của chúng sinh); trí lực biết tất cả các hành biến khắp (biết mọi nẻo đường mà các việc làm dẫn tới); trí lực biết sự tạp nhiễm (nhơ bẩn, xen lẫn phiền não) và thanh tịnh của tĩnh lự (thiền định), giải thoát, tam-ma-địa (định: tâm chuyên chú vào một cảnh) và tam-ma-bát-để (đẳng chí: trạng thái nhập định sâu, thân tâm quân bình); trí lực tùy niệm và tác chứng (nhớ lại và chứng biết rõ ràng) các đời sống trước kia (túc trụ); trí lực tác chứng việc chết đây sinh kia của chúng sinh; và trí lực tác chứng lậu tận (đã dứt sạch mọi phiền não rỉ chảy). Xá-lợi Tử, vì Như Lai thành tựu mười lực như thế, cho nên có thể ở giữa đại chúng chuyển Phạm luân, điều mà tất cả thế gian không thể chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết xứ phi xứ của Như Lai? Xá-lợi Tử, trí lực vô thượng (cao tột, không gì hơn) về xứ phi xứ của Như Lai nghĩa là: đối với điều có thể thì biết đúng như thật là có thể; đối với điều không thể thì biết đúng như thật là không thể. Xá-lợi Tử, thế nào là có thể, thế nào là không thể?
Xá-lợi Tử, gọi là "không thể" tức là điều không thể chấp nhận: nói rằng việc ác của thân, việc ác của lời nói, việc ác của ý lại đem đến quả báo đáng mừng, đáng vui, đáng yêu, vừa ý — điều ấy không thể có. Gọi là "có thể" tức là điều có thể chấp nhận: nói rằng việc ác của thân, lời nói, ý đem đến quả báo không đáng mừng, không đáng vui, không đáng yêu, không vừa ý — điều ấy có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: nói rằng việc tốt đẹp của thân, lời nói, ý lại đem đến quả báo không đáng mừng, không đáng vui, không đáng yêu, không vừa ý — điều ấy không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: nói rằng việc tốt đẹp của thân, lời nói, ý đem đến quả báo đáng mừng, đáng vui, đáng yêu, vừa ý — điều ấy có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: nói rằng do keo kiệt mà được giàu lớn; do phạm giới mà được sinh lên cõi người, cõi trời; do giận dữ mà được dung mạo đoan chính; do lười biếng mà đạt được pháp quán đối trị (?); tâm tán loạn mà vào được chánh quyết định (địa vị chắc chắn của thánh đạo, không còn thoái lui); do trí xấu ác mà dứt hẳn mọi tập khí tương tục (thói quen phiền não còn rơi rớt nối tiếp nhau) — nói như vậy là điều không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: nói rằng do keo kiệt mà chịu nghèo khổ; do phạm giới mà đọa vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; do giận dữ mà chịu quả báo xấu xí; do lười biếng mà không đạt được pháp quán đối trị; do tâm tán loạn mà không vào được chánh định; do trí xấu ác mà không dứt được mọi tập khí tương tục — nói như vậy là điều có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: nói rằng do bố thí mà chịu nghèo khổ; do giữ giới mà đọa vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ; do nhẫn nhịn mà chịu xấu xí; do chánh cần (siêng năng đúng đắn) mà không đạt được pháp quán đối trị; do tâm chuyên chú một cảnh mà không vào được chánh định; do thánh tuệ (trí tuệ của bậc thánh) mà không dứt được mọi tập khí tương tục — nói như vậy là điều không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: nói rằng do bố thí mà được giàu lớn; do giữ giới mà được sinh lên cõi người, cõi trời; do lòng nhẫn nhịn mà được đoan chính; do chánh cần mà đạt được pháp quán đối trị; do tâm chuyên chú một cảnh mà vào được chánh quyết định; do thánh tuệ mà dứt hẳn mọi tập khí tương tục — nói như vậy là điều có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: nói rằng do giết hại sinh mạng mà được sống lâu; người lấy của không cho (trộm cắp) mà được giàu lớn; người tà dâm mà được vợ trinh chính hiền lương — nói như vậy là điều không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: nói rằng người giết hại thì chịu đoản mệnh; người lấy của không cho thì chịu nghèo khổ; người tà dâm thì vợ không trinh chính hiền lương — nói như vậy là điều có thể có. Lại nữa, "không thể" là điều không thể chấp nhận: nói rằng người lìa bỏ giết hại mà chịu đoản mệnh; lìa bỏ lấy của không cho mà chịu nghèo khổ; lìa bỏ tà dâm mà vợ không trinh chính hiền lương — nói như vậy là điều không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: nói rằng người lìa bỏ giết hại thì được sống lâu; lìa bỏ lấy của không cho thì được giàu lớn; lìa bỏ tà dâm thì được vợ trinh chính hiền lương — nói như vậy là điều có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, tất cả các nghiệp đạo (mười con đường hành động thiện và bất thiện của thân, lời, ý) thiện và bất thiện đều có cái có thể và cái không thể như vậy. Nay ta nói tóm lược để chỉ ra điều cốt yếu. Người nói dối mà không chuốc lấy sự phỉ báng — điều ấy không thể có; nếu chuốc lấy thì điều ấy có thể có. Người lìa bỏ nói dối mà chuốc lấy sự phỉ báng — không thể có; không chuốc lấy phỉ báng — có thể có. Người nói lời ly gián (lời đâm thọc chia rẽ) mà được quyến thuộc (người thân, người theo mình) không tan rã — không thể có; không được như vậy — có thể có. Người xa lìa lời ly gián mà chuốc lấy quyến thuộc tan rã — không thể có; được quyến thuộc không tan rã — có thể có. Người nói lời thô ác mà thường được nghe tiếng vừa ý — không thể có; phải nghe tiếng không vừa ý — có thể có. Người lìa bỏ lời thô ác mà phải nghe tiếng không vừa ý — không thể có; không phải nghe — có thể có. Người quen nói lời thêu dệt (lời bóng bẩy vô ích, không thật) mà lời dạy của mình được người khác tin nhận — không thể có; không được tin nhận — có thể có. Người lìa bỏ lời thêu dệt mà lời dạy của mình khiến người khác không nhận — không thể có; được tin nhận — có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, người tham đắm mà được tài sản không tiêu tán — không thể có; bị tiêu tán mất mát — có thể có. Người lìa bỏ tham đắm mà chuốc lấy tài sản tiêu tán — không thể có; không bị như vậy — có thể có. Người tâm giận dữ mà không sa vào địa ngục — không thể có; nếu sa vào — có thể có. Người lìa bỏ giận dữ mà không sinh vào cõi lành — không thể có; nếu được sinh vào — có thể có. Người khởi tà kiến (thấy biết sai lầm), nhận lấy nhân của tà kiến mà đắc đạo — không thể có; không đắc đạo — có thể có. Người có chánh kiến (thấy biết đúng đắn), nhận lấy nhân của chánh kiến mà không đắc thánh đạo — không thể có; đắc được thánh đạo — có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, người tạo nghiệp vô gián (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn; người phạm phải đọa địa ngục chịu khổ không gián đoạn) mà tâm được an ổn — không thể có; nếu không an ổn — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, người giữ giới trong sạch mà tâm không an ổn — không thể có; được an ổn — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, người bám vào cái thấy "có chỗ đắc" (chấp rằng có pháp thật để nắm bắt) mà đạt được thuận nhẫn (sự chấp nhận, an trú thuận theo chân lý vô sinh) — không thể có; không đạt được — có thể có. Người tin hiểu tính Không (các pháp không có tự tính cố định) mà không đạt được thuận nhẫn — không thể có; đạt được — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, người cứ ôm lòng ác tác (day dứt hối hận về việc đã làm) mà tâm được yên nghỉ — không thể có; không được — có thể có. Người buộc tâm (chú tâm vào một chỗ) mà không được tâm an — không thể có; được an — có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, người nữ làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả bốn châu thiên hạ bằng bánh xe báu), làm Thích thiên chủ (Đế Thích, vua cõi trời Ba mươi ba), làm Phạm Tự Tại (Đại Phạm thiên vương) — không thể có; đàn ông làm — có thể có. Người nữ ra đời thành Phật — không thể có; đã chuyển thân nữ rồi ra đời thành Phật — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, bậc thứ tám (người đang hướng tới quả Dự lưu, tính ngược từ A-la-hán là bậc thứ tám) chưa chứng quả mà đã mạng chung (?) — không thể có; chứng quả rồi mới mạng chung — có thể có. Bậc đã vào dòng thánh (Dự lưu: quả thánh đầu tiên) mà còn thọ thân đời thứ tám — không thể có; ngay trong các uẩn (thân tâm, do năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức hợp thành) hiện có mà nhập Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau và tái sinh) — có thể có. Bậc Nhất lai (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi Dục một lần) mà còn thọ thân đời thứ ba — không thể có; ngay trong các uẩn hiện có mà nhập Niết-bàn — có thể có. Bậc Bất hoàn (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục) mà còn trở lại cõi này — không thể có; ngay ở cõi kia mà nhập Niết-bàn — có thể có. Bậc A-la-hán (quả thánh cao nhất, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) mà còn tiếp nối đời sống mới — không thể có; không còn tiếp nối — có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, các bậc thánh mà lại đi tìm thầy tà, nhận dấu hiệu của đạo tà — không thể có; không tìm thầy tà và dấu hiệu tà — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát đã được vô sinh pháp nhẫn (sự thấu hiểu và an trú vững vàng nơi chân lý các pháp vốn không sinh không diệt) mà còn thoái chuyển — không thể có; chắc chắn đạt Bồ-đề (giác ngộ), không thoái chuyển — có thể có.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: các Bồ-tát đã ngồi yên nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành đạo) mà chưa chứng Bồ-đề đã đứng dậy giữa chừng — không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: các Bồ-tát ngồi nơi đạo tràng, chứng Phật đạo rồi mới đứng dậy — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể": nói rằng Như Lai còn tập khí tương tục — không thể có. "Có thể": tất cả Như Lai đều đã dứt hẳn tập khí — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói rằng trí của Như Lai có chỗ chướng ngại — không thể có; trí Phật không chướng ngại — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, có người nhìn thấy được đỉnh đầu của Như Lai — không thể có; không ai nhìn thấy được — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, có người biết được chỗ tâm Như Lai an trụ — không thể có; không biết được — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói rằng nơi Như Lai có thể tìm thấy tâm không ở trong định — không thể có; tâm của chư Phật Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính) luôn ở trong định — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, chư Như Lai nói lời không thật — không thể có; chư Như Lai là người nói lời chân, nói lời thật, nói lời đúng sự thật, nói lời không sai khác — có thể có. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nơi chư Phật Như Lai có thể tìm thấy lỗi lầm sơ sót — không thể có; vì không có lỗi lầm sơ sót nên gọi là Phật và Bạc-già-phạm (danh hiệu Phật, nghĩa là Thế Tôn, bậc đầy đủ phúc đức được tôn kính) — có thể có. Xá-lợi Tử, bốn điều không sợ hãi (tứ vô sở úy: sự tự tin tuyệt đối của Phật khi tuyên bố mình đã giác ngộ, đã dứt phiền não, chỉ rõ pháp chướng ngại, chỉ rõ con đường thoát khổ) và mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với ai khác) cũng nên phân tích nói rộng như vậy.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, "không thể" là điều không thể chấp nhận: cho đến nói rằng Như Lai trong đời hiện tại vận dụng trí và thấy biết còn có chướng có ngại — không thể có. "Có thể" là điều có thể chấp nhận: Phật Bạc-già-phạm trong đời hiện tại vận dụng trí và thấy biết không chướng không ngại — có thể có. Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực biết xứ phi xứ của Như Lai, không thể nghĩ bàn, vô lượng vô biên. Ví như hư không không bờ không mé, trí lực biết xứ phi xứ của Như Lai cũng không bờ không mé như vậy. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực biết xứ phi xứ của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực biết xứ phi xứ không thể nghĩ bàn của chư Như Lai như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Hư không mười phương không bờ lượng, trí biết có thể, không thể cũng vô biên;
Đã biết như thật điều có thể, không thể, Ngài vì đại chúng giảng rộng pháp vi diệu.
Người nào thành tựu là bậc pháp khí (người có đủ khả năng tiếp nhận giáo pháp) của đạo giải thoát, Phật biết hạnh của họ mới thuyết pháp cho nghe;
Nếu chẳng phải pháp khí của đạo giải thoát, biết là không thể rồi thì Ngài liền bỏ qua.
Giả sử hư không có thể dời đổi, đất lớn mười phương đồng thời nứt vỡ,
Thì trí biết có thể, không thể của bậc Đại Thánh Tôn trong thế gian và xuất thế gian vẫn hoàn toàn đúng như thật.
"Xá-lợi Tử, đó là trí lực thứ nhất của Như Lai: trí biết xứ phi xứ. Nhờ thành tựu trí lực ấy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, chuyển Phạm luân lớn.' Tất cả sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên cùng mọi người trong thế gian đều không thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết nghiệp báo của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng trí lực vô thượng biết như thật các nghiệp (hành động có tác ý của thân, lời, ý) trong quá khứ, vị lai, hiện tại và việc thọ nhận nghiệp; dù là nhân, là nơi chốn, hay các quả dị thục (quả báo chín muồi ở thời khác, mang tính chất khác với nhân), Ngài đều biết rõ. Xá-lợi Tử, Như Lai biết như thật thế nào? Đó là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết như thật: việc thọ nhận nghiệp trong quá khứ được nhân lành, xa lìa điều bất thiện, thì ở đời vị lai sẽ làm nhân cho căn lành; việc thọ nhận nghiệp trong quá khứ được nhân bất thiện, xa lìa điều lành, thì ở đời vị lai sẽ làm nhân cho căn bất thiện. Những tướng trạng như thế Như Lai đều biết như thật. Việc thọ nhận nghiệp nào ở đời vị lai sẽ thuận theo phần thấp kém, việc thọ nhận nghiệp nào ở đời vị lai sẽ thuận theo phần thù thắng — những tướng trạng như thế Như Lai đều biết như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, việc thọ nhận nghiệp nào ở đời hiện tại thuận theo phần thấp kém mà đời vị lai sẽ thuận theo phần thù thắng; việc thọ nhận nghiệp nào ở đời hiện tại thuận theo phần thù thắng mà đời vị lai thuận theo phần thấp kém; việc nào ở hiện tại thuận phần thấp kém, vị lai cũng thuận phần thấp kém; việc nào ở hiện tại thuận phần thù thắng, vị lai cũng thuận phần thù thắng — những tướng trạng như thế Như Lai đều biết như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, việc thọ nhận nghiệp nào ở quá khứ dùng phương tiện (sự nỗ lực, cách thức tu tập) hẹp kém mà ở vị lai có phương tiện rộng lớn; việc nào làm ít mà đạt được tiến bộ lớn lao; việc nào làm nhiều mà chỉ được tiến bộ chút ít — những tướng trạng như thế Ngài đều biết như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, việc thọ nhận nghiệp nào sẽ làm nhân để đạt tính chất Thanh văn (người tu theo lời Phật dạy để tự giải thoát), sẽ làm nhân để đạt tính chất Độc giác (người tự mình giác ngộ khi không có Phật ra đời), sẽ làm nhân để đạt Phật tính — những tướng trạng như thế Như Lai đều biết như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, việc thọ nhận nghiệp nào hiện tại khổ mà vị lai đem lại quả dị thục vui; việc nào hiện tại vui mà vị lai đem lại quả dị thục khổ; việc nào hiện tại khổ mà vị lai cũng đem lại quả dị thục khổ; việc nào hiện tại vui mà vị lai cũng đem lại quả dị thục vui — những tướng trạng như thế Như Lai đều biết như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết như thật về nghiệp, về nhân, về các quả dị thục của tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức) trong quá khứ, vị lai, hiện tại; dù gắn liền hay tách rời, dù thuận theo hay phần không khác — những tướng trạng như thế Như Lai biết rồi, vì các hữu tình mà nói ra như thật. Xá-lợi Tử, trí của Như Lai Ứng Chánh Biến Tri (bậc biết đúng đắn và khắp cả) biết nghiệp quá khứ, vị lai, hiện tại, cùng nhân, nơi chốn và quả dị thục của việc thọ nhận nghiệp, là vô lượng vô biên, không thể nghĩ bàn. Ví như hư không không bờ không mé, trí lực biết nghiệp dị thục của Như Lai cũng không bờ không mé như vậy. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực biết nghiệp dị thục của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực biết nghiệp dị thục của chư Như Lai không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Như Lai khéo biết nhân và quả dị thục, mắt sáng biết như thật mọi nghiệp;
Bậc Tối Thắng (Phật, bậc cao trổi nhất) không chướng ngại trong ba đời, biết như thật mọi hành động của hữu tình.
Tất cả loài có linh tính trong năm nẻo (ngũ thú: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) sẽ tạo thành những nhân của khổ và vui;
Nhân có thể chuyển đổi, và khổ do nhân chuyển ra, bậc Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát) sáng soi biết như thật.
Tất cả nghiệp đen, nghiệp trắng (nghiệp ác, nghiệp thiện) cùng quả dị thục, nhân nào ứng với quả dị thục nào,
Như ngọc như ý (viên ngọc báu làm được mọi điều mong muốn) trong lòng bàn tay, bậc Thiện Thệ thấy rõ, biết như thật.
Có nghiệp dị thục tuy nhân ít, mà đời sau gặt quả không lường;
Có nhân vô lượng mà chỉ chuốc quả ít, bậc Thiện Thệ đều biết như thật khắp cả.
Nhân nào sẽ chứng quả Thanh văn, và nhân nào sẽ chứng quả Độc giác,
Nhân nào đem lại trí lực vi diệu vô thượng, bậc Thiện Thệ biết như thật không sót.
Có nghiệp lúc làm nhân thì khổ, nghiệp ấy về sau được quả vui;
Có nghiệp lúc làm nhân thì vui, về sau phải quả khổ — Ngài biết như thật.
Có nghiệp mà nhân và quả đều ở trong khổ, có nghiệp mà nhân và quả đều ở trong vui,
Tự thể của nghiệp, tự thể của nhân (?), bậc Thiện Thệ biết như thật tương ứng từng điều.
Quả khổ xoay vòng trong ba đời, hữu tình trôi lăn giữa năm nẻo,
Trí Bồ-đề tròn đầy của bậc Tối Thắng đều biết như thật không sai khác.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ hai của Như Lai: trí biết nghiệp dị thục. Nhờ thành tựu trí lực ấy, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, chuyển Phạm luân lớn.' Tất cả sa-môn, bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên cùng mọi người trong thế gian đều không thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết các loại thắng giải của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng trí lực vô thượng biết như thật các loài hữu tình kia, các số thủ thú (người nhiều lần nhận lấy thân trong các nẻo tái sinh, tức từng chúng sinh cá thể) kia có ý muốn và hiểu biết không phải một mà muôn vẻ khác nhau; Như Lai đều biết rõ cả. Xá-lợi Tử, ta lại vì ông phân tích nói rộng: các số thủ thú ấy, có người đang ở trong tham dục mà khởi hiểu biết thiên về giận dữ, có người đang ở trong giận dữ mà khởi hiểu biết thiên về tham dục, cho đến có người đang ở trong ngu si mà khởi hiểu biết thiên về tham và giận — những tướng trạng như thế Như Lai đều biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, có số thủ thú ở trong điều bất thiện mà khởi hiểu biết bất thiện, hoặc ở trong pháp lành mà khởi hiểu biết lành — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Có số thủ thú ở trong phương tiện thấp kém mà khởi hiểu biết rộng lớn, hoặc ở trong phương tiện rộng lớn mà khởi hiểu biết thấp kém; hoặc do hiểu biết này mà từ phương tiện thấp kém sẽ đi đến tiến bộ thù thắng, hoặc do hiểu biết này mà từ phương tiện tiến bộ thù thắng sẽ rơi về thấp kém — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, do hiểu biết này mà sẽ gieo hạt giống tà định (thuộc nhóm chúng sinh chắc chắn đi theo đường sai), do hiểu biết này mà sẽ gieo hạt giống chánh định (thuộc nhóm chúng sinh chắc chắn đi theo đường đúng), do hiểu biết này mà sẽ gieo hạt giống chánh định giải thoát — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, do hiểu biết này mà sẽ đi vào cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục), hoặc vào cõi Sắc (cõi của chư thiên đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), hoặc vào cõi Vô sắc (cõi của chư thiên chỉ còn tâm thức trong định, không còn thân hình); do hiểu biết này mà đi khắp cả ba cõi — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, do hiểu biết này mà từ chỗ thuận theo phần thấp kém sẽ được tiến bộ thù thắng, hoặc đã được tiến bộ thù thắng lại rơi về thấp kém — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, do hiểu biết này mà đời sau sẽ thọ nhiều kiểu sinh khác nhau, thọ nhiều loại thân khác nhau, hưởng dụng nhiều thứ khác nhau — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, do hiểu biết này mà sẽ thoái đọa khỏi bậc Đảnh (một giai vị tu tập gần với thánh đạo) (?), hoặc do hiểu biết này mà gieo hạt giống giải thoát — điều ấy Như Lai cũng biết rõ như thật. Đã biết rõ rồi, tùy chỗ thích hợp mà vì hữu tình giảng nói rộng rãi đúng pháp. Như vậy, Xá-lợi Tử, trí lực biết các loại hiểu biết không phải một mà muôn vẻ của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ngang bằng hư không. Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực biết các loại thắng giải của Như Lai không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Thế gian có muôn vẻ hiểu biết, quá khứ, hiện tại nhiều không lường;
Những tâm hiểu biết muôn vẻ ấy, bậc Đạo Sư (Phật, người dẫn đường) đều biết rõ.
Có người hiểu biết thiên về tham, lại sẽ rơi vào giận dữ;
Hoặc hiện đang ở trong giận dữ, mà hiểu biết thiên về si — Ngài biết như thật.
Ở trong si mà khởi hiểu biết thiên về tham, tâm chú vào điều không thể nghĩ bàn,
Xen lẫn trôi lăn mà khởi lên, bậc Đạo Sư đều biết rõ.
Những ai phương tiện thấp kém mà khởi hiểu biết rộng lớn,
Hoặc phương tiện tăng thượng (vượt trội), bậc Đạo Sư đều biết rõ.
Ai theo đó mà rơi vào tính tà, lại vào chỗ chẳng nên hướng tới (?),
Ai có hiểu biết giải thoát khỏi ba cõi, Như Lai đều biết rõ.
Muôn kiểu sinh ra cùng muôn loài, các sự hưởng dụng sai khác,
Hoặc ai thoái đọa khỏi bậc Đảnh, bậc Lưỡng Túc Tôn (Phật, bậc tôn quý nhất trong loài hai chân) đều biết.
Biết muôn vẻ hiểu biết rồi, bậc Đạo Sư nói pháp đúng như lý;
Đó là lực thứ ba của Phật, người con của bậc Tối Thắng (tức Bồ-tát) mới tin được.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ ba của Như Lai: trí biết các loại thắng giải. Nhờ thành tựu trí lực ấy, Như Lai Ứng Chánh Biến Tri ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, có thể chuyển Phạm luân.' Tất cả sa-môn, bà-la-môn trong thế gian cùng trời, ma, Phạm thiên đều không thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết các loại giới của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng trí lực vô thượng biết rõ như thật mọi loại giới (yếu tố, bản tính) trong tất cả thế gian. Do giới này mà chúng sinh trong thế gian tích tập phúc hành (việc lành đưa đến cõi người, cõi trời trong cõi Dục), tích tập phi phúc hành (việc ác đưa đến các nẻo khổ), tích tập bất động hành (sự tu thiền định vững chắc đưa đến cõi Sắc, cõi Vô sắc); hoặc do giới này mà gieo hạt giống xuất ly (thoát khỏi vòng sinh tử) — những giới như thế Như Lai đều biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật nhãn giới (yếu tố con mắt), sắc giới (yếu tố hình sắc mà mắt thấy) và nhãn thức giới (yếu tố cái biết của mắt). Những giới ấy biết thế nào? Là biết như thật rằng chúng đều trống rỗng, do nội không (bên trong không có thực thể), ngoại không (bên ngoài không có thực thể), nội ngoại không. Cho đến biết rõ như thật ý giới, pháp giới (yếu tố các đối tượng của ý) và ý thức giới. Những giới ấy biết thế nào? Là biết như thật do nội không, ngoại không, nội ngoại không. Lại biết như thật địa giới (yếu tố đất, tính cứng), thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính động). Những giới ấy biết thế nào? Là biết như thật rằng chúng giống như không giới (yếu tố hư không). Lại biết rõ như thật cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc, vì chúng đều do sự phân biệt khắp nơi (vọng tưởng so đo, chấp trước) mà khởi ra.
Lại biết như thật giới hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành) vì có tướng tạo tác; giới vô vi (pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh diệt) vì không có tướng tạo tác; giới tạp nhiễm vì có tướng bị phiền não dẫn dắt; giới thanh tịnh vì có tướng tự thể sáng trong. Lại biết như thật giới các hành (các pháp sinh diệt) có tướng vô minh (si mê, không thấy rõ sự thật) trái với chánh lý; giới Niết-bàn có tướng sáng suốt thuận với chánh lý. Các giới như thế Ngài đều thấu rõ. Vì vậy, Xá-lợi Tử, giới có thể an lập thế gian, giới là chỗ nương ở của thế gian; cũng như giới có thể phát khởi sự lôi kéo, giới có thể dựng lập, giới có thể khởi phương tiện, giới có thể sinh ý muốn, giới có thể khởi sự bừng cháy, giới có thể làm chỗ nương tựa. Xá-lợi Tử, các giới như thế vô lượng vô biên, Như Lai cũng đều thấu rõ như thật. Đã thấu rõ rồi, tùy chỗ thích hợp mà vì hữu tình giảng nói rộng rãi đúng pháp. Xá-lợi Tử, trí lực biết các giới không phải một mà muôn vẻ của Như Lai không thể nghĩ bàn, không có bờ mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực biết các loại giới của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Như vậy, Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực biết các loại giới của Như Lai không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Mọi chúng sinh trong thế gian nương vào muôn loại giới,
Tùy theo đó mà trôi lăn — bậc Tối Thắng đều biết rõ.
Phúc hành, phi phúc hành, bất động hành, và những gì thuận với xuất ly;
An trụ trong giới như thế rồi, chứng Niết-bàn vắng lặng.
Nào nhãn giới, sắc giới, cùng nhãn thức giới,
Tai, mũi, lưỡi, thân, ý — các giới Ngài đều biết rõ.
Lại biết pháp giới, cùng ý thức giới,
Các giới trong ngoài đều trống rỗng — Phật biết như thật.
Địa giới cùng thủy giới, hỏa giới và phong giới,
Bốn giới cùng một tướng Không — như vậy Ngài đều biết rõ.
Nào cõi Dục, cõi Sắc, cùng cõi Vô sắc,
Đều do phân biệt khắp nơi mà khởi — Phật biết như thật.
Như hư không không bờ, các giới không bờ cũng vậy,
Phật đều soi tỏ cả, mà không cho rằng "ta biết được" (?).
Các giới vốn không sinh, cũng không có gì diệt,
Đó gọi là giới Niết-bàn — bậc Thắng Trượng Phu (Phật, bậc đại trượng phu thù thắng) biết được.
Như hư không lượng vô biên, trí chư Phật cũng như vậy;
Nhờ trí mà biết rõ sự biến đổi trong các giới.
Đã biết muôn loại giới, Ngài điều phục mọi chúng sinh;
Đó là lực thứ tư của Phật, người con của bậc Tối Thắng mới tin được.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ tư của Như Lai: trí biết các giới không phải một mà muôn vẻ. Nhờ thành tựu lực này, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, có thể chuyển Phạm luân.' Điều mà tất cả sa-môn, bà-la-môn trong thế gian cùng trời, ma, Phạm thiên không thể chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết các căn không phải một mà muôn vẻ của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nhờ trí lực vô thượng mà biết như thật tướng sai khác của muôn loại căn (năng lực, căn cơ) nơi các hữu tình khác, các số thủ thú; Như Lai đều phân biệt biết rõ. Xá-lợi Tử, những tướng ấy biết thế nào? Là biết rõ căn chậm lụt, căn trung bình, căn sắc bén, căn thù thắng, căn thấp kém. Nhờ phân biệt khắp các căn, Ngài biết chúng sinh nào khởi tham rất nặng, khởi giận rất nặng, khởi si rất nặng — những căn như thế Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nhờ phân biệt khắp các căn, Như Lai biết: có người khởi tham, giận, si chỉ là giả lập (?), có người khởi tham, giận, si mỏng nhẹ, có người khởi tham, giận, si điên đảo, có người khởi tham, giận, si đã bị chế ngự — những tướng như thế Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, các căn do nhân bất thiện sinh ra, các căn do nhân lành sinh ra, các căn do nhân không siêng năng sinh ra, các căn do nhân xuất ly sinh ra — Như Lai cũng biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật: nhãn căn (căn con mắt), nhĩ căn (tai), tỷ căn (mũi), thiệt căn (lưỡi), thân căn, ý căn; nữ căn, nam căn, mạng căn (sức duy trì sự sống); lạc căn (cảm giác vui), khổ căn (cảm giác khổ), ưu căn (buồn), hỷ căn (mừng), xả căn (cảm giác không khổ không vui); tín căn (năng lực của niềm tin), chánh cần căn (năng lực siêng năng), niệm căn (năng lực ghi nhớ, tỉnh giác), tuệ căn (năng lực trí tuệ), tam-ma-địa căn (năng lực định); vị tri đương tri căn (căn "sẽ biết điều chưa biết", của người mới bước vào thấy chân lý), tri căn (căn "đã biết", của người đang tu tiến trên thánh đạo), tri dĩ căn (căn "biết trọn vẹn", của bậc đã hoàn tất) — tướng sai khác của các căn như thế Như Lai cũng biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết như thật các căn ấy: nhân nơi nhãn căn sẽ trụ vào nhĩ căn mà không trụ vào các căn mũi, lưỡi, thân; hoặc nhân nơi nhĩ căn sẽ trụ vào tỷ căn; hoặc nhân nơi tỷ căn sẽ trụ vào thiệt căn; hoặc nhân nơi thiệt căn sẽ trụ vào thân căn; hoặc nhân nơi thân căn sẽ trụ vào nhãn căn — các căn như thế Như Lai đều biết như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình đứng ở căn bố thí mà tu phương tiện của giới, lúc ấy Như Lai dùng trí biết căn hơn kém mà vì họ nói về bố thí; nếu đứng ở căn giới mà tu phương tiện bố thí, thì vì họ nói về giới; đứng ở căn nhẫn mà tu phương tiện tinh tấn, thì vì họ nói pháp nhẫn; đứng ở căn chánh cần mà tu phương tiện nhẫn, thì vì họ nói chánh cần; đứng ở căn tĩnh lự mà tu phương tiện trí tuệ, thì vì họ nói tĩnh lự; nếu đứng ở căn trí tuệ mà tu phương tiện thiền định, thì vì họ nói chánh tuệ. Như vậy, đối với tất cả các pháp Bồ-đề phần (các pháp tu hỗ trợ dẫn đến giác ngộ), sự sai khác của các căn đều biết rõ như thật, đều nên nói rộng.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình đứng ở căn Thanh văn mà lại tu phương tiện của Độc giác, Như Lai dùng trí biết các căn mà vì họ nói hạ thừa (cỗ xe thấp, tức pháp Thanh văn); đứng ở căn Độc giác mà tu phương tiện trí của Thanh văn, thì dùng trí biết các căn mà vì họ nói trung thừa (cỗ xe giữa, tức pháp Độc giác); đứng ở căn Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường Bồ-tát cứu độ tất cả, hướng đến quả Phật) mà tu phương tiện trí của Nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Độc giác), thì dùng trí biết các căn mà vì họ nói Đại thừa; đứng ở căn thấp kém mà tu hạnh Đại thừa, thì dùng trí biết các căn mà vì họ nói Nhị thừa. Nếu có hữu tình căn không kham nổi, tướng không kham nổi, Như Lai biết như thật họ không kham nổi, không phải pháp khí, liền tạm để đó. Nếu có hữu tình có căn kham nổi, có tướng kham nổi, Như Lai biết như thật họ kham nổi, là pháp khí, liền ân cần trân trọng thuyết pháp khiến họ tỏ ngộ thâm nhập.
Như vậy, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ các căn của tất cả hữu tình đã chín muồi hay chưa chín muồi, các căn đã xuất ly hay chưa xuất ly. Xá-lợi Tử, các căn của hữu tình Như Lai đều biết rõ như thật tất cả: họ ở tướng như thế, phương tiện như thế, tin hiểu như thế, nhân gốc như thế, đối tượng nương tựa như thế, đẳng lưu (kết quả cùng loại với nhân) như thế, chỗ rốt ráo như thế. Xá-lợi Tử, trí biết các loại căn của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực biết các căn của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe lực biết căn như hư không này rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Bậc tôn quý của muôn loài đã đến bờ bên kia trong việc biết các căn, khéo thông suốt ý tính và hạnh của hữu tình;
Tùy căn cơ chúng sinh kham nổi đến đâu, bậc Sư Tử trong loài người vì họ thuyết pháp.
Căn thấp, căn vừa, căn cao, kham nổi đến đâu, trí thù thắng của bậc Thiện Thệ khởi lên từ nơi căn ấy;
Quán thấy tâm họ là pháp khí giải thoát rồi, bậc Trí Giả biết hạnh của họ mà thuyết pháp.
Nếu người các căn có thể khởi lên những phiền não vi tế nối tiếp đến tột cùng,
Ngài khéo thấu suốt mọi căn của người ấy, biết hạnh họ mà tùy thuận thuyết pháp.
Những bậc trượng phu có căn lành, Ngài tùy sự siêng năng, niềm tin và ý muốn của họ mà mở bày rộng rãi;
Lại tùy tướng sai khác của căn và hạnh, mà nói các pháp thắng nghĩa (chân lý tối thượng), định, tuệ.
Nếu người khởi lên niềm tin và ý muốn, bậc Trí Giả tùy căn mà nói đạo thanh tịnh;
Biết rõ mọi hạnh họ đã làm, vì họ nói pháp thù thắng vượt qua mọi khổ.
Có người chắc chắn mang căn Bồ-đề của Phật, nhưng mê lầm mà chuyển sang trí Thanh văn,
Ngài vì họ nói Đại thừa để thành chánh giác — đó là lực thứ năm khó ai khuất phục của Phật.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ năm của Như Lai: trí biết các loại căn. Nhờ thành tựu lực này, Như Lai ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, có thể chuyển Phạm luân.' Tất cả sa-môn, bà-la-môn trong thế gian cùng trời, ma, Phạm thiên đều không thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực biết các hành đi khắp mọi nẻo của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nhờ trí lực vô thượng mà biết rõ như thật các hành biến khắp. Xá-lợi Tử, những tướng ấy biết rõ thế nào? Là biết rõ tính của hữu tình: tính chánh định, tính bất định và tính tà định. Xá-lợi Tử, thế nào gọi là tính chánh định? Là do sức của nhân, do phương tiện từ đời trước, được mở trí, căn sắc bén mà sinh ra. Dù chư Như Lai có thuyết pháp cho họ hay không thuyết pháp, Như Lai biết như thật nhân quả đời trước của hữu tình ấy, biết họ kham làm pháp khí, nên tùy chỗ thích hợp mà thuyết pháp khiến họ mau giải thoát.
Xá-lợi Tử, thế nào gọi là tính bất định? Là tướng chín muồi nhờ sức của duyên bên ngoài: nếu được sự chỉ dạy, khuyên răn đúng pháp thì có thể giải thoát; không được chỉ dạy, khuyên răn đúng pháp thì không giải thoát. Như Lai vì họ nói pháp tương ứng, thuận theo nhân duyên; các hữu tình ấy nghe chánh pháp rồi, tu hành đúng lý mà chứng quả giải thoát. Vì để cho những người như thế được lợi ích chân thật, chư Phật Thế Tôn mới ra đời.
Xá-lợi Tử, thế nào gọi là tính tà định? Là tính hữu tình bị phiền não che lấp, không tu nghiệp trong sạch, thức tính yếu kém, ngu si sâu dày, ở trong lưới tà kiến, không phải pháp khí của chánh pháp. Dù Như Lai có thuyết pháp cho họ hay không thuyết pháp, rốt cuộc họ cũng không kham nổi việc chứng giải thoát. Như Lai biết như thật hữu tình ấy không phải pháp khí, liền tạm để đó. Vì vậy, Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát thương xót những hữu tình ấy, vì làm lợi ích cho họ mà mặc áo giáp thệ nguyện lớn, đi vào đạo quân tà kiến để giáo hóa, chế phục.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật ba loại hành tham: hoặc do tướng đẹp đẽ mà khởi hành tham, hoặc do tướng yêu luyến mà khởi hành tham, hoặc do nhân đời trước mà khởi hành tham. Lại biết rõ ba loại hành giận: hoặc do tướng tổn hại mà khởi hành giận, do xét nét kỹ càng mà khởi hành giận (?), do tùy miên (phiền não tiềm ẩn nằm ngầm theo chúng sinh) từ đời trước mà khởi hành giận. Lại quán biết rõ ba loại hành si: có hành si do vô minh sinh ra, có hành si do thân kiến hư vọng (chấp lầm thân này là một cái "ta" thật có) sinh ra, có hành si do nghi ngờ sinh ra. Tất cả như vậy Như Lai đều biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật các hành: cả hai hạnh khổ (lối tu gian khổ) và hạnh lạc (lối tu an vui) đều có thể thông đạt nhanh, vì các căn sắc bén; cả hai hạnh khổ và hạnh lạc đều thông đạt chậm, vì các căn chậm lụt. Lại biết như thật: hạnh chậm mà thông đạt chậm, vì buông bỏ đối tượng quán; hạnh chậm mà thông đạt nhanh, vì đi đường không ngừng nghỉ; hạnh nhanh mà thông đạt chậm, vì hăng hái quyết tiến (?); hạnh nhanh mà thông đạt nhanh, vì không phải tính kia (?). Lại biết như thật: có hành thì sức giản trạch (sức phân tích, chọn lựa bằng trí) đầy đủ mà sức tu tập không đầy đủ; có hành thì sức tu tập đầy đủ mà sức giản trạch không đầy đủ; có hành thì cả hai sức giản trạch và tu tập đều đầy đủ; có hành thì cả hai sức giản trạch và tu tập đều không đầy đủ — những tướng ấy Như Lai đều biết rõ như thật.
Lại biết như thật: có hành thì tin và muốn đầy đủ mà phương tiện không đầy đủ; có hành thì phương tiện đầy đủ mà tin và muốn không đầy đủ; có hành thì tin muốn và phương tiện đều không đầy đủ; có hành thì tin muốn và phương tiện đều đầy đủ — tất cả như vậy Ngài đều biết rõ. Lại biết như thật: có hành thì nghiệp thân trong sạch mà không do lời và tâm; có hành thì nghiệp lời trong sạch mà không do thân và tâm; có hành thì nghiệp tâm trong sạch mà không do thân và lời; có hành không do thân, lời, tâm; có hành do thân, lời, tâm mà được trong sạch. Xá-lợi Tử, như vậy cho đến mọi hành của tất cả hữu tình, hoặc là nhân của trôi lăn sinh tử, hoặc là nhân của không trôi lăn, hoặc là nhân của cả trôi lăn và không trôi lăn, Như Lai nhờ trí và thấy biết không chướng ngại nên vận hành trong tất cả những chỗ như thế. Như vậy, Xá-lợi Tử, trí lực biết các hành biến khắp (?) của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ngang bằng hư không. Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực này không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Bậc Thiện Thệ biết rõ như thật các hành, biết tính hữu tình có nhân quyết định,
Lại biết tướng chín muồi của tính bất định, và các pháp tương ứng với nhân của các căn.
Các hành tương ứng với ba loại tham, cùng hợp với ba loại giận, ba loại si,
Những hành tương ứng với vô biên mê lầm rộng lớn, bậc Đại Sư biết như thật duyên và nhân của chúng.
Có người tu hạnh khổ mà căn sắc bén, cũng có người tu hạnh ấy mà căn chậm lụt,
Có người tu hạnh lạc mà căn sắc hay chậm, bậc Nương Tựa Lớn của thế gian đều biết như thật.
Có người hạnh chậm và tu cũng chậm, hoặc hạnh chậm mà tu lại nhanh,
Hoặc hạnh nhanh mà tu lại chậm, hoặc cả hai đều nhanh vì không phải tính kia;
Có hành sinh từ sự giản trạch, không do sức đạo tu tập mà khởi,
Có hành sinh từ tu tập, không do giản trạch, có hành cả hai cùng sinh, riêng khác hay cùng tương ứng;
Có hành chuyển theo tin và muốn mà trong sạch, nhưng không phải phương tiện trong sạch,
Có hành ngược lại, có hành đủ cả hai, có hành chẳng có cả hai — bậc Biến Trí (Phật, bậc biết khắp) đều thấu rõ.
Lại có người khéo tu nghiệp thân trong sạch, mà nghiệp lời, nghiệp tâm chẳng trong sạch;
Hoặc có người lời trong sạch và thân trong sạch, mà tự thể tâm không trong sạch;
Hoặc có người tâm bên trong luôn trong sạch, mà hai nghiệp thân, lời chẳng trong sạch;
Hoặc có người lời trong sạch và tâm trong sạch, mà nghiệp thân chưa từng trong sạch;
Hoặc thân, lời, tâm trong sạch hay không trong sạch, các hành trôi lăn hay vắng lặng tịch diệt,
Bậc có trí và thấy biết khắp cả đều biết như thật — đó là lực thứ sáu của Như Lai.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ sáu của Như Lai: trí biết các hành đi khắp mọi nẻo. Nhờ lực này, Như Lai tự xưng ở ngôi tôn quý của bậc Tiên, chuyển Phạm luân lớn, cho đến không ai có thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực của Như Lai biết sự phát khởi tạp nhiễm và thanh tịnh của tĩnh lự, giải thoát, tam-ma-địa, tam-ma-bát-để? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nhờ trí lực vô thượng mà biết rõ như thật mọi tĩnh lự, giải thoát, tam-ma-địa và tam-ma-bát-để của mình và của người, cùng những pháp làm phát khởi tạp nhiễm và thanh tịnh. Xá-lợi Tử, những tướng ấy biết thế nào? Là biết như thật: do nhân, do duyên (điều kiện hỗ trợ) mà tất cả hữu tình bị tạp nhiễm; lại biết như thật: do nhân duyên mà tất cả hữu tình được thanh tịnh.
Xá-lợi Tử, nhân gì duyên gì khiến bị tạp nhiễm? Xá-lợi Tử, lấy tác ý không hợp lý (suy nghĩ lệch lạc, không theo chánh lý) làm nhân, lấy vô minh làm duyên, khiến các hữu tình phát khởi tạp nhiễm. Cứ như thế: vô minh làm nhân, các hành (những tạo tác của thân, lời, ý) làm duyên; các hành làm nhân, thức (tâm thức đi vào đời sống mới) làm duyên; thức làm nhân, danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình) làm duyên; danh sắc làm nhân, sáu xứ (sáu giác quan) làm duyên; sáu xứ làm nhân, xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng) làm duyên; xúc làm nhân, thọ (cảm giác) làm duyên; thọ làm nhân, ái (khát ái, ham muốn) làm duyên; ái làm nhân, thủ (bám giữ) làm duyên; thủ làm nhân, hữu (sự hình thành đời sống mới do nghiệp) làm duyên; hữu làm nhân, sinh làm duyên; sinh làm nhân, già chết làm duyên. Phiền não làm nhân, các nghiệp làm duyên; các kiến chấp làm nhân, ái làm duyên; tùy miên làm nhân, các triền (phiền não hiện hành trói buộc tâm) làm duyên. Xá-lợi Tử, do những nhân duyên như thế mà khiến các hữu tình phát khởi tạp nhiễm. Những tướng như thế Như Lai cũng biết rõ như thật.
Xá-lợi Tử, nhân gì duyên gì khiến được thanh tịnh? Xá-lợi Tử, có hai nhân hai duyên khiến tất cả hữu tình được thanh tịnh: đó là do nghe tiếng thuận theo chánh pháp từ người khác, và do bên trong tự mình tác ý đúng lý; lại là xa-ma-tha (chỉ: lắng tâm chuyên chú vào một cảnh) và phương tiện khéo léo của tỳ-bát-xá-na (quán: quán sát sáng suốt thấy rõ thực tướng). Lại có hai nhân hai duyên khiến được thanh tịnh: đó là trí biết các pháp không từ đâu đến và trí biết các pháp không đi về đâu. Lại có hai nhân hai duyên khiến được thanh tịnh: đó là pháp quán vô sinh (quán các pháp vốn không sinh) và chứng chánh định. Lại có hai nhân hai duyên khiến được thanh tịnh: đó là hạnh đầy đủ, và chứng nghiệm sự giải thoát khỏi vô minh bằng minh (trí sáng suốt) (?). Lại có hai nhân hai duyên khiến được thanh tịnh: đó là tu các cửa giải thoát và trí biết tính giải thoát. Lại có hai nhân hai duyên khiến được thanh tịnh: đó là tùy giác ngộ chân lý (đế) và tùy chứng đắc chân lý. Xá-lợi Tử, những nhân những duyên như thế khiến tất cả hữu tình được thanh tịnh; Như Lai cũng biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết như thật cảnh giới tạp nhiễm của các hữu tình, biết cảnh giới thanh tịnh của các hữu tình. Có khi từ cảnh giới tạp nhiễm đi vào cảnh giới thanh tịnh, có khi từ cảnh giới thanh tịnh đi vào cảnh giới tạp nhiễm — như vậy đều do quán sát như thật. Có khi từ cảnh giới tạp nhiễm đi vào cảnh giới tạp nhiễm, có khi từ cảnh giới thanh tịnh đi vào cảnh giới thanh tịnh — như vậy đều do chấp trước của tăng thượng mạn (tự cho mình đã chứng đắc điều mình chưa chứng). Như Lai ở trong đó vận hành trí như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai nhờ biết như thật mà vận hành trong các tĩnh lự với sự vượt bậc, xen kẽ, sai khác. Đó là: lìa dục, lìa các pháp ác bất thiện, có tầm (sự suy xét thô) có tứ (sự suy xét tế), có niềm hỷ lạc sinh ra do xa lìa, đầy đủ an trụ tĩnh lự thứ nhất. Như Lai an trụ tĩnh lự thứ nhất rồi, ra khỏi từ diệt định (diệt tận định: định diệt hết tưởng và thọ); cứ như thế cho đến vào diệt định rồi ra khỏi từ tĩnh lự thứ nhất. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai nhờ biết như thật mà đối với tám giải thoát (tám tầng định giúp tâm thoát khỏi sự trói buộc), hoặc vào theo thứ tự xuôi, hoặc vào theo thứ tự ngược, hoặc vào cả xuôi lẫn ngược, hoặc vào xen kẽ. Xá-lợi Tử, tám giải thoát ấy là gì? Có sắc (còn tưởng về thân sắc) mà quán các sắc, là giải thoát thứ nhất. Bên trong không có tưởng về sắc mà bên ngoài quán các sắc, là giải thoát thứ hai. Đối với tịnh giải thoát, hoặc đối với tính trong sạch mà khởi hiểu biết trong sạch, là giải thoát thứ ba. Định Không vô biên xứ (định quán hư không vô tận), là giải thoát thứ tư. Định Thức vô biên xứ (định quán thức vô tận), là giải thoát thứ năm. Định Vô sở hữu xứ (định quán không có gì cả), là giải thoát thứ sáu. Định Phi tưởng phi phi tưởng xứ (định chẳng phải có tưởng, chẳng phải không có tưởng), là giải thoát thứ bảy. Diệt hết tưởng và thọ, là giải thoát thứ tám.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai nhờ trí như thật mà có khi an trụ trong một tam-ma-địa, lại thị hiện các tam-ma-địa và tam-ma-bát-để khác, lại thị hiện nhiều loại quán chiếu và hiểu biết; mà chư Như Lai đối với các đẳng trì (tức tam-ma-địa, trạng thái tâm định quân bình) chưa từng lẫn lộn. Lại nữa, Xá-lợi Tử, chư Phật Như Lai không cần nương vào tam-ma-địa mà vẫn vào tam-ma-địa; hoặc nương một tam-ma-địa mà thành tựu tất cả các tam-ma-địa khác; hoặc không rời khỏi một tam-ma-địa mà vẫn vào khắp các tam-ma-địa. Lại chư Như Lai tâm luôn trụ trong định, không chuyển từ đối tượng này sang đối tượng khác. Lại nơi chư Như Lai không thể tìm thấy tâm nào không ở trong định. Chư Phật Như Lai trụ trong định sâu mầu, không ai có thể thấy được tam-ma-địa mà Như Lai đạt được.
Xá-lợi Tử, tam-ma-địa mà Thanh văn đạt được bị tam-ma-địa của Độc giác che lấp (lấn át, làm lu mờ); tam-ma-địa mà Độc giác đạt được bị tam-ma-địa của các Bồ-tát che lấp; tam-ma-địa mà Bồ-tát đạt được bị tam-ma-địa của chư Phật che lấp; còn tam-ma-địa mà Như Lai đạt được thì không gì che lấp được. Vì sao? Vì chư Như Lai có trí không bị che lấp luôn hiện tiền vận hành. Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật rằng chỉ dạy như thế, khuyên răn như thế thì có thể phát khởi các tam-ma-địa của Thanh văn, Độc giác; lại chỉ dạy, khuyên răn như thế thì có thể phát khởi các tam-ma-địa vi diệu của các Bồ-tát. Chư Phật Như Lai biết như thật rồi, liền chỉ dạy, khuyên răn như vậy. Xá-lợi Tử, trí lực biết sự phát khởi tạp nhiễm và thanh tịnh của tĩnh lự, giải thoát, tam-ma-địa, tam-ma-bát-để của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của định lực của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực về các định không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Do đây mà hữu tình khởi tạp nhiễm, do đây mà hữu tình được thanh tịnh;
Bậc Đại Hùng (Phật, bậc anh hùng lớn) biết rõ như vậy rồi, vì chúng sinh tuyên dương rộng pháp vi diệu.
Do tác ý trái lý làm nhân, vô minh làm duyên mà sinh tạp nhiễm;
Lại nhân vô minh, các hành làm duyên, cho đến xoay vần sinh ra mọi khổ.
Tác ý trái lý và vô minh là gốc rễ sinh ra các chi của hữu (mười hai mắt xích dẫn đến tái sinh);
Chư Phật biết rõ như thật rồi, tùy chỗ thích hợp mà giảng pháp mầu.
Gốc rễ của mọi tạp nhiễm, chính là nghiệp hành và vô minh;
Lại từ duyên ấy sinh ra các thức, cứ thế xoay vần khởi lên mọi khổ.
Do lời thuận theo chánh pháp mà người khác nói, và do trong lòng quán xét đúng lý,
Vì hai nhân hai duyên như thế, tất cả loài có linh tính chứng được thanh tịnh.
Do xa-ma-tha làm nhân đúng lý, và do tỳ-bát-xá-na làm duyên,
Như vậy muôn loài chứng giải thoát — bậc Đại Sư đều biết rõ như thật.
Người tu hành an trụ trong thi-la (giới luật) thanh tịnh, quán xét các pháp đều trống rỗng vắng lặng,
Đã khéo tu tập các cửa giải thoát, xa lìa mọi khổ bức bách của các cõi.
Đó đều là hạnh thanh tịnh của tất cả hữu tình mà chư Phật biết như thật;
Các cửa giải thoát Không, Vô tướng (không bám vào hình tướng), Vô nguyện (không mong cầu tạo tác), bậc Thiện Thệ tùy căn cơ mà chỉ bày.
Các bậc Độc giác tối thắng và Thanh văn, xuôi ngược dạo qua các tĩnh lự;
Như Lai chỉ rõ những gì họ chứng vẫn còn như có gai độc và kẻ thù (còn sót phiền não và tập khí);
Còn định và giải thoát mà chư Phật chứng được thì rốt ráo không còn kẻ thù, không còn gai độc.
Nên biết đó là lực thứ bảy của Như Lai, không bị những chứng đắc khác khuất phục.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ bảy của Như Lai: trí biết các định. Nhờ đạt được lực này, Như Lai tự xưng ở ngôi tôn quý của bậc Tiên, chuyển Phạm luân lớn, cho đến không ai có thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực tùy niệm và tác chứng túc trụ (các đời sống trước kia) của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nhờ trí lực vô thượng mà tùy chỗ nhớ nghĩ đều biết rõ như thật. Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật vô lượng đời trước của mình và của tất cả hữu tình khác: hoặc nhớ một đời, mười đời, trăm đời, nghìn đời, cho đến vô lượng câu-chi (mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn) trăm nghìn đời, đều tùy niệm mà biết được. Lại tùy niệm biết kiếp hoại (kiếp: thời gian cực dài của một chu kỳ vũ trụ; kiếp hoại: thời kỳ thế giới tan rã), kiếp thành (thời kỳ thế giới hình thành), hoặc kiếp thành và hoại; hoặc vô lượng kiếp hoại, vô lượng kiếp thành, vô lượng kiếp thành hoại; hoặc lại tùy niệm trăm câu-chi kiếp, cho đến vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp, đều biết rõ được.
Lại có thể tùy niệm: "Ta ở đời trước đã từng ở nơi này nơi kia, có tên như thế, họ như thế, chủng loại như thế, ăn uống như thế, màu da như thế, tướng mạo như thế, hình dáng như thế, tuổi thọ như thế, sống lâu như thế, khổ vui như thế; ta chết ở nơi này nơi kia, sinh ra ở nơi này nơi kia; lại chết ở nơi này nơi kia mà đến sinh ở nơi đây." Như vậy, vô lượng đời trước của mình và của người, cùng mọi hình tướng, nơi chốn, chủng loại, đều có thể tùy niệm mà biết cả. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật tất cả hữu tình theo nhân đã đi qua của họ, vì nhân ấy mà hữu tình như thế đến sinh ở đây; biết nhân ấy rồi, tùy chỗ thích hợp mà thuyết pháp. Lại có thể biết rõ các dòng tâm nối tiếp nhau của tất cả hữu tình trong đời quá khứ: ngay sau tâm này không gián cách, duyên vào cảnh như thế thì tâm như thế sinh; do đối tượng duyên không đầy đủ nên tâm như thế diệt. Tất cả như vậy Như Lai đều tùy niệm mà biết rõ như thật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, các tâm của một hữu tình sinh khởi xoay vần, từ tâm như thế không gián cách, theo thứ lớp nối tiếp như thế, dù trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà dùng đủ mọi lời nói cũng không thể nói hết. Tâm tướng của một hữu tình như thế, thì tâm của tất cả hữu tình cũng như vậy. Như Lai theo mọi tâm tướng của họ mà tùy niệm, đều biết rõ như thật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai nương vào các tâm xoay vần của các hữu tình cho đến tận đời vị lai, dù trải số câu-chi kiếp nói cũng không hết, mà trí của Như Lai cũng không có cùng tận.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, trí lực tùy niệm và tác chứng túc trụ của Như Lai không thể nghĩ bàn, không ai sánh bằng, là bậc sánh với cái không gì sánh được, vô lượng vô số, không thể nói ra, lại không thể nói là có bờ mé cùng tận. Xá-lợi Tử, Như Lai dùng thần lực của Phật gia hộ cho các hữu tình khiến họ nhớ được đời trước, và bảo họ rằng: "Nay các ngươi hãy nhớ lại ở đời quá khứ đã gieo những gốc lành như thế, hoặc ở chỗ Phật, hoặc ở chỗ Thanh văn, hoặc ở chỗ Độc giác, hoặc đối với chánh pháp mà gieo các căn lành; những căn lành như thế đều nên nhớ lại." Các hữu tình ấy nhờ sức của Như Lai mà tùy niệm đều biết. Xá-lợi Tử, như vậy Như Lai dùng thần lực của Phật gia hộ cho hữu tình kia, khiến họ biết được đối tượng của vô lượng căn lành trong đời trước rồi, tùy chỗ thích hợp mà vì họ thuyết pháp.
Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả Phật) đã được không thoái chuyển, tùy theo ý muốn và hiểu biết mà cầu xuất ly: hoặc nương Thanh văn thừa, hoặc nương Độc giác thừa, hoặc phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề — những điều như vậy Như Lai nhờ trí lực tùy niệm mà biết rõ như thật. Như vậy, Xá-lợi Tử, trí lực tùy niệm và tác chứng túc trụ của Như Lai không thể nghĩ bàn, vô lượng vô số, không có bờ mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của sự tùy niệm túc trụ của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực biết túc trụ này không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, không mê không nghi, cho đến hớn hở vui mừng, khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Không thể nghĩ bàn số na-dữu-đa câu-chi kiếp, ngọn đèn sáng soi thế gian đều tùy niệm được;
Cũng nhớ các đời đã qua của mình và người, như nhìn quả am-ma-lặc (một loại quả tròn nhỏ) trong lòng bàn tay.
Tùy niệm tên họ, hình sắc sai khác, tuổi thọ sống được, lúc mạng hết và các nẻo tái sinh;
Loài có linh tính đầy đủ nhân như thế, Ngài biết đúng thời, hợp cơ mà vì họ thuyết pháp.
Trong các đời quá khứ không bờ mé, tâm và tâm sở (các trạng thái đi kèm theo tâm) của chúng sinh,
Tâm này không gián cách thì tâm kia sinh — trí lớn của bậc Tối Thắng đều biết rõ.
Bậc Thiện Thệ biết rõ một hữu tình, dòng tâm nối tiếp không gián cách trong quá khứ,
Dù trải câu-chi kiếp như cát sông Hằng, cũng không thể nói hết bờ mé ấy.
Cho đến câu-chi kiếp đời vị lai, giảng nói những việc muôn loài đã làm,
Mà không gì sánh bằng, trí không cùng tận (?) — đó gọi là trí rộng như biển của chư Phật.
Tất cả hữu tình có lòng tin và ý muốn lành, từng cúng dường chư Thế Tôn,
Được thần lực của Phật gia hộ, khiến họ nhớ lại hạnh thanh tịnh đã tu trong quá khứ.
Bậc Đại Sư tùy niệm những gì họ đã nhận, những phúc hành đã từng tu trong quá khứ,
Nhớ trí của ba thừa mà họ đã trụ, chỗ nương tựa của giải thoát không thoái chuyển.
Bậc Thiện Thệ dùng trí vô biên biết rõ quá khứ (?), cõi hữu tình khó nghĩ bàn;
Lực thứ tám có danh tiếng vô biên, người con trưởng của bậc Tối Thắng mới có thể tin nhận.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ tám của Như Lai: trí biết túc trụ. Nhờ đạt được lực này, Như Lai tự xưng ở ngôi tôn quý của bậc Tiên, chuyển Phạm luân lớn, cho đến không ai có thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực tác chứng bằng thiên nhãn thông (con mắt nhà trời, thần thông thấy được mọi nơi, mọi sự sống chết của chúng sinh) của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng trí lực vô thượng, dùng thiên nhãn thanh tịnh vượt hơn mắt người, thấy các hữu tình chết ở đây sinh ở kia, kẻ kém người hơn, sắc đẹp sắc xấu, tùy theo nghiệp đã tạo mà hoặc đi đến cõi lành, hoặc đi đến cõi ác — những tướng như thế Như Lai thấy rõ, biết như thật. Lại biết như thật những nghiệp hành mà muôn loài đã tạo: hữu tình như thế thành tựu việc ác của thân, thành tựu việc ác của lời, thành tựu việc ác của ý, phỉ báng bậc hiền thánh, khởi các tà kiến; họ do nhân của nghiệp tà kiến ấy, khi thân hoại mạng chung thì đọa vào các cõi ác, hoặc sinh vào địa ngục, hoặc sinh làm súc sinh, hoặc sinh vào cõi quỷ. Như Lai lại biết hữu tình như thế thành tựu việc tốt đẹp của thân, thành tựu việc tốt đẹp của lời, thành tựu việc tốt đẹp của ý, không phỉ báng bậc hiền thánh, tu hành chánh kiến; họ do nhân của nghiệp chánh kiến ấy, khi thân hoại mạng chung thì đi đến các cõi lành, được sinh lên cõi trời, trong thế giới an vui.
Lại nữa, Như Lai dùng thiên nhãn thanh tịnh quán khắp mười phương, nhiều không thể nói, vượt quá số cát sông Hằng, tận cùng bờ mé hư không, khắp hết pháp giới (toàn thể vũ trụ), thấy mọi hình tướng của các thế giới chư Phật: hoặc thấy có cõi Phật đang bốc cháy rực, hoặc thấy có cõi đang hoại diệt, hoặc thấy có cõi đang hình thành. Lại thấy rõ lúc chết, lúc sinh của tất cả chúng sinh. Hoặc thấy các vị đại Bồ-tát từ cõi trời Đổ-sử-đa (tức trời Đâu-suất, nơi Bồ-tát ở trước khi giáng sinh thành Phật) giáng thần vào thai mẹ; hoặc thấy lúc ra khỏi thai mẹ; hoặc thấy Ngài đi bảy bước về mỗi phương; hoặc thấy Ngài ở trong cung; hoặc thấy Ngài xuất gia, tu khổ hạnh; hoặc thấy chư Phật chứng ngộ đại Bồ-đề; hoặc thấy Ngài chuyển đại pháp luân (bắt đầu giảng dạy giáo pháp); hoặc thấy Ngài xả bỏ thọ hành (buông sức duy trì mạng sống) mà nhập đại Niết-bàn; hoặc thấy các chúng Thanh văn đều rốt ráo nhập bát-niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn); hoặc thấy tất cả Độc giác hiện các thần thông để đền đáp phúc của người bố thí trong sạch rồi nhập Niết-bàn.
Lại có những hữu tình không thể thấy được bằng mắt thường, mà thiên nhãn của Như Lai thấy được; cũng không phải mắt của các tiên ngoại đạo có năm thần thông thấy được, cũng không phải mắt của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát thấy được — tất cả những điều ấy thiên nhãn của Như Lai đều thấy rõ. Những chúng sinh vi tế không thể thấy như vậy, trong một khoảng chừng bằng bánh xe (?), Như Lai dùng thiên nhãn quán thấy số lượng còn nhiều hơn tất cả người và trời trong tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thống vũ trụ gồm một tỷ thế giới nhỏ). Tất cả như vậy vô lượng vô biên, không thể nghĩ bàn, Như Lai đều thấy rõ như thật. Xá-lợi Tử, Như Lai dùng thiên nhãn thanh tịnh quán sát tính của muôn loài trong tất cả vô lượng cõi Phật: chúng sinh nào là đối tượng Như Lai giáo hóa, chúng sinh nào phải thấy Như Lai rồi mới được điều phục. Lúc ấy Như Lai tùy chỗ thích hợp mà làm lợi ích, liền hiện đến trước mặt khiến họ tỏ ngộ, điều mà các chúng sinh khác không thể biết. Như vậy, Xá-lợi Tử, trí lực tùy niệm tác chứng bằng thiên nhãn của Như Lai không thể nghĩ bàn, không có bờ mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực thiên nhãn của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe lực như thế không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, cho đến khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Thiên nhãn của bậc Thiện Thệ trong sạch không nhơ, đã tu sửa bằng nghiệp thanh tịnh trải vô lượng kiếp;
Bậc Tối Thắng nhờ đó quán khắp mười phương, các cõi Phật không nhơ, khó nghĩ bàn.
Hoặc hoại, hoặc thành, hoặc thành rồi hoại, cho đến khởi lên, trụ lại, lửa cháy rực,
Hoặc có Phật ở, hoặc không có Phật, mắt của bậc Tự Nhiên Tôn (Phật, bậc tự mình giác ngộ không thầy) đều thấy được.
Tính hữu tình rộng lớn khó nghĩ bàn, cho đến loài có sắc và loài không sắc,
Kẻ đọa cõi ác, người sinh cõi lành, mắt của bậc Tự Nhiên Tôn đều thấy được.
Hoặc nhiều câu-chi Phật đang hiện tại, hoặc thấy Như Lai nhập Niết-bàn,
Cùng với Duyên giác (tức Độc giác) và Thanh văn, mắt của bậc Tự Nhiên Tôn đều thấy được.
Hoặc các Bồ-tát làm lợi ích chúng sinh, hoặc đang tu hạnh gần đến Bồ-đề vi diệu,
An trụ nơi không chướng ngại của chư Như Lai, bậc Đạo Sư tự nhiên đều thấy được.
Mắt của bậc Thiện Thệ không nhơ như vậy, thấy được cả chúng sinh cực kỳ nhỏ bé;
Lực mắt thứ chín không thể nghĩ bàn, bậc Tối Thắng sáng suốt biết rõ, có thể tin được.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ chín của Như Lai: trí thiên nhãn. Nhờ lực này, Ngài tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên, chuyển Phạm luân lớn,' cho đến tất cả thế gian không thể đúng pháp mà chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, thế nào là trí lực tác chứng lưu tận (tức lậu tận: dứt sạch mọi dòng phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) của Như Lai? Xá-lợi Tử, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng trí lực vô thượng biết rõ như thật: vì dứt hết các lậu nên đạt vô lậu (không còn phiền não), tâm giải thoát (tâm thoát khỏi tham ái), tuệ giải thoát (trí tuệ thoát khỏi vô minh), trí thần thông tự nhiên, tự thân chứng nghiệm đầy đủ mà an trụ; biết rõ như thật: "Sự sinh của ta đã dứt, phạm hạnh (đời sống trong sạch) đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn thọ thân đời sau nữa." Xá-lợi Tử, trí lực lậu tận của Như Lai thanh tịnh không nhơ, sáng trong soi tròn khắp, dứt hẳn mọi tập khí tương tục. Hàng Thanh văn tuy cũng lậu tận, nhưng chỉ dứt được một phần nhỏ tập khí; hàng Độc giác tuy cũng lậu tận, cũng chỉ dứt được một phần nhỏ tập khí, lại xa rời lòng đại bi và tài biện luận. Chỉ có Như Lai là các lậu dứt hẳn, đầy đủ mọi pháp Phật vi diệu, dứt trừ mọi tập khí tương tục, được đại bi thâu nhiếp, được sự không sợ hãi và tài biện luận quán sát; tất cả muôn loài trong thế gian không thể che lấp được. Tâm trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) mà luôn đầy đủ, tương ưng không khác. Vì sao? Vì Như Lai không có nghiệp, không có phiền não, không quên mất, và không có tập khí nơi oai nghi (cử chỉ đi đứng nằm ngồi).
Xá-lợi Tử, ví như hư không trong sạch không cùng ở chung với khói bụi, mây mù; cũng vậy, trí lực lậu tận của Như Lai không cùng ở chung với mọi phiền não tập khí. Xá-lợi Tử, chư Phật Như Lai an trụ trong trí lậu tận như thế rồi, lại có thể vì tất cả chúng sinh còn lậu, còn thủ (bám chấp) mà nói pháp lậu tận và nói pháp dứt hẳn mọi sự bám chấp. Các lậu, các thủ của tất cả chúng sinh đều từ sự phân biệt khắp nơi hư vọng mà khởi. Như Lai quán sát như thật điều ấy rồi, muốn khiến tất cả không còn khởi lên nữa, nên tùy chỗ thích hợp dùng các thí dụ mà thuyết pháp, khiến họ biết như thật các lậu đều hư vọng. Nhờ biết như vậy mà không bám chấp các pháp; nhờ không bám chấp nên có thể rốt ráo nhập bát-niết-bàn. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Như Lai biết rõ như thật sự khởi lên và diệt đi của các lậu, và các nẻo mà các lậu đưa tới, của tất cả hữu tình; biết như vậy rồi, vì các hữu tình tùy chỗ thích hợp mà thuyết pháp. Như vậy, Xá-lợi Tử, trí lực tác chứng lậu tận của Như Lai không thể nghĩ bàn, không có bờ mé, ngang bằng hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của trí lực lậu tận của Như Lai, thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe trí lực tác chứng lậu tận của Như Lai không thể nghĩ bàn như hư không rồi, liền tin nhận, kính vâng chân thật, lòng ý trong sạch, không mê không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng." Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Trí lậu tận của bậc Đạo Sư không nhơ, vô lượng rộng lớn, trong sạch không chướng ngại;
Nhờ thành tựu lực thứ mười như thế, nên nói Bồ-đề vi diệu vắng lặng.
Trí lậu tận của hàng Thanh văn, còn bị tập khí có giới hạn trói buộc theo;
Bậc Đại Đạo Sư tối thắng trong loài người, vô lượng kết sử (phiền não trói buộc) và tập khí đều như tro tàn.
Người chứng Bồ-đề của Duyên giác, xa rời đại bi, tài năng và biện luận;
Chỉ bậc Bạc-già-phạm là các lậu dứt sạch, đại bi, tài năng, biện luận không có hạn lượng.
Chư Phật an trụ trong trí lậu tận, biết rõ tướng lậu và thủ của chúng sinh,
Đều từ các pháp hư vọng mà sinh, họ chưa hiểu được ý nghĩa của chân lý này.
Như Lai khởi lòng bi mà giảng bày pháp vô thường, bất tịnh, vô ngã;
Họ quán các pháp trống rỗng không có tự tính, sẽ chứng được địa vị vắng lặng của Như Lai.
Không có ngã, không có thọ giả (kẻ sống lâu), không có số thủ thú, không có nhân (con người thật), không có ma-nạp (chàng thanh niên, chỉ cái "ta" thường còn), không có tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận);
Hư vọng thấm khắp trong các pháp, Ngài khởi tâm đại bi nói pháp để họ thoát ra.
Lòng từ bi của bậc Thiện Thệ không mỏi mệt, trí chân thật luôn tuôn chảy không quên mất;
Vì thế bậc Tối Thắng luôn dùng phương tiện, vì lợi ích chúng sinh mà mở bày pháp mầu.
Lực thứ mười hàng phục được luận thuyết của người khác, không có bờ mé, ngang bằng hư không;
Thế Tôn thường trụ trong mười lực, nên bánh xe pháp không gì sánh bằng luôn chuyển khắp thế gian.
"Xá-lợi Tử, đó gọi là trí lực thứ mười của Như Lai: trí lậu tận. Nhờ thành tựu lực này, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên,' ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, chuyển Phạm luân lớn; tất cả sa-môn, bà-la-môn trong thế gian cùng chư thiên, ma, Phạm thiên đều không thể đúng pháp mà chuyển được. Như vậy, Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nhờ nghe công đức không thể nghĩ bàn của Như Lai, nên đối với mười lực của Như Lai tin nhận, kính vâng chân thật, lòng ý trong sạch, không mê không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và khởi ý tưởng hiếm có lạ lùng."
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi tám.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi chín.
Tam tạng Pháp sư (vị pháp sư thông suốt ba tạng kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video