Hội Bồ-tát Tạng thứ mười hai, phần năm — Phẩm "Tánh không thể nghĩ bàn của Như Lai" thứ tư, phần ba.
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử (tức Xá-lợi-phất, vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật): "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) đối với sự vô úy không thể nghĩ bàn của Như Lai (vô úy: sự không sợ hãi, tự tin trọn vẹn khi thuyết pháp giữa mọi người; Như Lai: danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) mà tin nhận, kính vâng, tâm chí trong sạch, không mê lầm, không nghi ngờ, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa và thấy đó là điều hiếm có lạ lùng?
Xá-lợi-tử! Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật: Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn khắp, bình đẳng) có bốn thứ vô úy không thể nghĩ bàn. Nhờ thành tựu bốn vô úy ấy, Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác ở giữa đại chúng tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên' (danh xưng chỉ Phật), chính thức cất tiếng rống sư tử (ví lời thuyết pháp quả quyết, không sợ ai, như sư tử rống khiến muôn thú khiếp phục), chuyển bánh xe Phạm (ví việc truyền giáo pháp thanh tịnh, lan khắp nơi như bánh xe lăn đi). Tất cả sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giới tu sĩ, tế tự của Ấn Độ), chư thiên (các vị trời), ma vương, Phạm thiên (vị trời cõi Phạm, được người Ấn Độ xưa xem là đấng sáng tạo) trong thế gian đều không thể chuyển được như vậy một cách đúng pháp.
Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là bốn điều không sợ hãi? Xá-lợi-tử! Vì Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thành tựu sức trí tuệ cao tột, nên ở giữa đại chúng tự xưng: 'Ta là bậc Chánh Đẳng Giác.' Trong đó, chư thiên và thế gian không thấy có ai có thể đứng trước Như Lai mà đưa ra lời bác bỏ rằng: 'Ngài đối với pháp này chưa phải là giác ngộ chân chính trọn vẹn.'
Xá-lợi-tử! Vì sao Như Lai được gọi là Chánh Đẳng Giác? Xá-lợi-tử! Như Lai đối với tất cả các pháp đều giác ngộ một cách bình đẳng, chân chính, không có gì là không bình đẳng. Dù là pháp của phàm phu (người thường chưa chứng ngộ), pháp của các bậc thánh, pháp của chư Phật, pháp của bậc hữu học (người đã chứng quả thánh nhưng còn phải tu học tiếp), pháp của bậc vô học (bậc A-la-hán, đã tu xong, không còn gì phải học), pháp của Độc giác (người tự giác ngộ không nhờ thầy, vào thời không có Phật ra đời), hay pháp của Bồ-tát — đều bình đẳng, bình đẳng. Dù là pháp thế gian hay pháp xuất thế gian (vượt khỏi thế gian), có tội hay không tội, hữu lưu hay vô lưu (còn hay đã hết dòng phiền não trôi chảy), hữu vi hay vô vi (do nhân duyên tạo tác mà có sinh diệt, hay không do tạo tác, không sinh diệt) — tất cả các pháp như thế, Như Lai đều giác ngộ một cách bình đẳng, chân chính. Vì vậy gọi là bậc Chánh Đẳng Giác.
Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là tánh bình đẳng? Xá-lợi-tử! Bản thể của các kiến chấp với tánh Không (bản chất trống rỗng, không có tự thể cố định của mọi pháp) — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của các tướng với vô tướng (không có hình tướng để bám vào) — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của tam giới (ba cõi luân hồi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) với vô nguyện (không còn mong cầu, tạo tác gì) — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của pháp sinh với vô sinh (không thật có sinh ra) — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của các hành (các pháp do tạo tác mà biến chuyển) với vô hành — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của pháp khởi lên với sự không khởi — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của tánh tham với không tham — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) với chân như (thực tánh như thật, không thay đổi của mọi pháp) — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của vô minh (sự mê muội không thấy sự thật) và hữu ái (lòng ham muốn được tồn tại) với minh (trí sáng suốt) và giải thoát — tánh của chúng bình đẳng. Bản thể của sinh tử lưu chuyển (trôi lăn trong vòng sinh rồi chết, chết rồi sinh) với Niết-bàn tịch tĩnh (cảnh giới vắng lặng, dứt hết phiền não và sinh tử) — tánh của chúng bình đẳng. Như vậy, Xá-lợi-tử, Như Lai đối với tất cả các pháp đều giác ngộ một cách bình đẳng, chân chính, vì thế Như Lai được gọi là Chánh Đẳng Giác.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Sự vô úy này của Như Lai không thể nghĩ bàn, lại lấy đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả chúng sinh) làm phương tiện (cách khéo léo để giáo hóa). Đó là chân như bình đẳng; là tánh chân thật, tánh như như; không phải là tánh chẳng như; là tánh không biến đổi, tánh không che giấu, tánh không sợ hãi, tánh không lui sụt, tánh không trái nghịch tranh cãi. Do như vậy nên làm sáng rỡ đại chúng, khiến mọi người hân hoan, khắp thân dễ chịu, trong tâm sinh lòng tin trong sạch, hớn hở vui mừng.
Xá-lợi-tử! Chúng sinh trong thế gian không ai có thể khởi sự chống trái, tranh cãi đối với sự vô úy của Như Lai. Vì sao? Vì sự vô úy của Như Lai không thể đem ra tranh cãi được. Nó là tánh như bình đẳng, ở nơi tánh pháp giới (toàn thể mọi pháp, cũng chỉ bản tánh chân thật chung của muôn pháp), lan tỏa trùm khắp các thế giới, không gì có thể chống phá.
Xá-lợi-tử! Như sự vô úy của Như Lai đã giác ngộ đúng đắn trọn vẹn tất cả các pháp sâu xa, vi tế, xen tạp mà có thể biết được, cũng vậy, Như Lai an trụ trong đại bi, dùng đủ loại lời nói, đủ loại pháp môn mà chỉ bày giáo pháp mầu nhiệm cho các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức). Nếu ai nương theo đó tu hạnh xa lìa (xa lìa dục lạc và phiền não) thì sẽ mau đến chỗ tận cùng của khổ đau. Nếu có chúng sinh nào thật chẳng phải Đại sư (bậc Thầy lớn, danh xưng của Phật) mà tự xưng là Đại sư, chẳng phải Chánh Đẳng Giác mà xưng là Chánh Đẳng Giác, thì do sự vô úy không thể nghĩ bàn của Như Lai, tất cả đều bị lấn át, mất hết ánh sáng, khiến sự kiêu mạn của họ tan nát, phải chạy trốn thật xa.
Xá-lợi-tử! Sự vô úy của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ví như hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của sự vô úy nơi Như Lai thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe Như Lai nói về sự vô úy không thể nghĩ bàn ấy rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, vui mừng hớn hở, thấy là điều hiếm có lạ lùng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là điều vô úy thứ nhất: vô úy về sự Chánh Đẳng Giác. Do Như Lai thành tựu sự vô úy này nên ở giữa đại chúng chính thức cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm, cho đến điều mà tất cả thế gian không ai chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thành tựu sức trí tuệ cao tột, nên ở giữa đại chúng tự xưng: 'Nay ta đã dứt sạch các lưu' (lưu: dòng chảy, tức các phiền não cuốn trôi chúng sinh trong sinh tử). Trong đó, chư thiên và thế gian không ai có thể đứng trước Như Lai mà đưa ra lời bác bỏ đúng pháp rằng: 'Ngài còn có những dòng phiền não như thế chưa dứt.'
Xá-lợi-tử! Thế nào là tánh dứt sạch các lưu của Như Lai? Xá-lợi-tử! Như Lai đối với dục lưu (dòng ham muốn ở cõi Dục) tâm đã khéo giải thoát, vì đã dứt hẳn mọi tập khí (thói quen, dư tập còn sót lại của phiền não) của hành vi tham. Như Lai đối với hữu lưu (dòng chấp vào sự hiện hữu, ham sống mãi) tâm đã khéo giải thoát, vì đã dứt hẳn mọi tập khí của hành vi sân giận. Như Lai đối với vô minh lưu (dòng mê muội) tâm đã khéo giải thoát, vì đã dứt hẳn mọi tập khí của hành vi si mê. Như Lai đối với kiến lưu (dòng các kiến chấp sai lầm) tâm đã khéo giải thoát, vì đã dứt hẳn mọi tập khí của hành vi phiền não. Vì nhân duyên ấy nên nói Như Lai đã dứt sạch các lưu.
Xá-lợi-tử! Nói pháp như vậy là theo thế tục (chân lý quy ước, cách nói thông thường của thế gian), chứ không phải theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng, đúng như thật tướng). Trong thắng nghĩa, không có một pháp nào hiện ra trước thánh trí (trí tuệ của bậc thánh) để có thể biết khắp, có thể dứt hẳn, có thể tu tập hay có thể chứng đắc. Vì sao? Xá-lợi-tử! Điều gọi là "dứt sạch" ấy là chưa từng không dứt, tánh vốn rốt ráo đã dứt; chẳng phải do đối trị (dùng pháp tu để chống lại và trừ diệt) mà gọi là dứt, mà là tánh như thật vốn đã dứt. Vì tánh như thật vốn đã dứt nên không có pháp nào để dứt. Vì không có pháp nào để dứt nên chính là vô vi. Vì là vô vi nên không sinh, không diệt, cũng không có trụ.
Vì vậy nói rằng: Như Lai ra đời hay không ra đời thì pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp) vẫn thường còn, pháp giới vẫn thường còn; ngay trong đó thánh trí tuệ vận hành. Tuy vận hành như thế mà không có vận hành, không có quay lại. Xá-lợi-tử! Do pháp môn này nên không có các lưu, cũng không có sự dứt sạch các lưu nào để có thể đạt được. Như vậy, Như Lai an trụ trong đại bi rồi, vì các loài hữu tình mà nói pháp dứt sạch các lưu.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Sự vô úy của Như Lai không thể nghĩ bàn, lại lấy đại bi làm phương tiện. Đó là chân như bình đẳng; là tánh chân thật, tánh như như; không phải tánh chẳng như; là tánh không biến đổi, tánh không che giấu, tánh không sợ hãi, tánh không lui sụt, tánh không trái nghịch tranh cãi. Do như vậy nên làm sáng rỡ đại chúng, khiến mọi người hân hoan, khắp thân dễ chịu, trong tâm sinh lòng tin trong sạch, vui mừng hớn hở.
Xá-lợi-tử! Chúng sinh trong thế gian không ai có thể khởi sự chống trái, tranh cãi đối với sự vô úy của Như Lai. Vì sao? Vì sự vô úy của Như Lai không thể đem ra tranh cãi được. Nó là chân như bình đẳng, ở nơi tánh pháp giới, lan tỏa trùm khắp các thế giới, không gì có thể chống phá. Như vậy, pháp mầu không thể nghĩ bàn, vô lượng, vô số, không có bờ mé đã được thành tựu. Do đại bi thấm đẫm tâm Như Lai nên Ngài vì các chúng sinh mà nói pháp dứt sạch các lưu, muốn khiến họ dứt hẳn các dòng phiền não ấy.
Xá-lợi-tử! Sự vô úy của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ví như hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của sự vô úy nơi Như Lai thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát ấy nghe Như Lai nói về sự vô úy không thể nghĩ bàn này rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là điều vô úy thứ hai: vô úy về sự dứt sạch các lưu. Do thành tựu sự vô úy này, Như Lai ở giữa đại chúng chính thức cất tiếng rống sư tử, tự xưng: 'Ta ở ngôi tôn quý của bậc Đại Tiên', chuyển bánh xe Phạm, cho đến điều mà tất cả thế gian không ai chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thành tựu sức trí tuệ cao tột, nên ở giữa đại chúng tuyên bố rằng: 'Những pháp chướng ngại mà ta nói thì chắc chắn có thể gây chướng ngại.' Trong đó, chư thiên và thế gian không ai có thể đứng trước Như Lai mà đưa ra lời bác bỏ đúng pháp rằng: 'Những pháp chướng ngại Ngài nói như thế không thể gây chướng ngại.'
Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là pháp có thể gây chướng ngại? Xá-lợi-tử! Có một pháp có thể gây chướng ngại. Một pháp gì? Đó là tâm không trong sạch. Lại có hai pháp có thể gây chướng ngại, đó là không biết tự hổ thẹn và không biết thẹn với người. Lại có ba pháp có thể gây chướng ngại, đó là việc làm ác của thân, lời nói ác của miệng, ý nghĩ ác của tâm. Lại có bốn pháp có thể gây chướng ngại: vì tham muốn mà làm điều không nên làm; vì giận dữ mà làm điều không nên làm; vì ngu si mà làm điều không nên làm; vì sợ hãi mà làm điều không nên làm. Lại có năm pháp có thể gây chướng ngại, đó là sát sinh, lấy của không cho (trộm cắp), tà dâm, nói dối và uống rượu.
Lại có sáu pháp có thể gây chướng ngại, đó là: không cung kính sự giác ngộ của Phật, không cung kính Pháp, không cung kính Tăng, không cung kính luật nghi (giới luật để giữ gìn thân miệng), không cung kính tam-ma-địa (định, trạng thái tâm chuyên chú, lắng yên), không cung kính những điều đã được thiết lập, đặt ra trong giáo pháp. Lại có bảy pháp có thể gây chướng ngại, đó là bảy thứ kiêu mạn: mạn (cho mình hơn người kém mình, hoặc bằng người ngang mình), thắng mạn (cho mình hơn người ngang mình), thắng thượng mạn (cho mình hơn cả người hơn mình), tăng thượng mạn (chưa chứng đắc mà tự cho là đã chứng), tà mạn (không có đức mà tự cho là có đức), hạ mạn (kém người rất nhiều mà cho là chỉ kém chút ít), ngã mạn (chấp có cái "ta" rồi tự cao).
Lại có tám pháp có thể gây chướng ngại. Tám pháp gì? Đó là thấy biết sai, suy nghĩ sai, nói sai, làm sai, nuôi mạng sai (kiếm sống bằng nghề bất chính), siêng năng sai, ghi nhớ sai, định sai. Lại có chín pháp có thể gây chướng ngại. Chín pháp gì? Đó là nghĩ rằng: kẻ kia đối với thân ta, trong quá khứ đã, trong tương lai sẽ, trong hiện tại đang làm điều không lợi ích, rồi sinh lòng oán hại; kẻ kia đối với người ta thương, trong quá khứ, tương lai, hiện tại làm điều không lợi ích, rồi sinh lòng oán hại; kẻ kia đối với người ta ghét, trong quá khứ, tương lai, hiện tại lại làm điều lợi ích, rồi sinh lòng oán hại. Lại có mười pháp có thể gây chướng ngại, đó là mười con đường bất thiện (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói ác, nói thêu dệt, tham lam, sân giận, tà kiến). Vì vậy nói tóm lại: mười thứ pháp này có thể gây chướng ngại. Vì muốn làm cho những pháp chướng ngại như thế ngừng nghỉ, lắng yên và dứt hẳn, nên Như Lai vì các loài hữu tình mà giảng bày chánh pháp.
Xá-lợi-tử! Cho đến tất cả các kết (dây trói buộc, tên khác của phiền não) đi chung với tác ý (sự khởi tâm hướng đến đối tượng) trái lẽ, phạm tội; hoặc đối với các pháp mà an trụ trong cái nhìn đắm say mùi vị ham thích; đi chung với điên đảo, trái ngược với sự xuất ly (thoát ra khỏi sinh tử); chấp chặt theo lòng ham muốn và kiến giải sai; đắm vào mùi vị của sự hiện hữu; cùng những việc làm của thân, lời nói, ý nghĩ có chỗ nương dựa — tất cả những tướng ấy, Như Lai đều biết rõ là chướng ngại. Biết rõ rồi, Ngài nói đúng như thật rằng đó là pháp có thể gây chướng ngại.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Sự vô úy này của Như Lai không thể nghĩ bàn, lấy đại bi làm phương tiện. Đó là chân như bình đẳng; là tánh chân thật, tánh như như; không phải tánh chẳng như; là tánh không biến đổi, tánh không che giấu, tánh không sợ hãi, tánh không lui sụt, tánh không trái nghịch tranh cãi. Do như vậy nên làm sáng rỡ đại chúng, khiến mọi người hân hoan, khắp thân dễ chịu, trong tâm sinh lòng tin trong sạch, hớn hở vui mừng.
Xá-lợi-tử! Chúng sinh trong thế gian không ai có thể khởi sự chống trái, tranh cãi đối với sự vô úy của Như Lai. Vì sao? Vì sự vô úy của Như Lai không thể đem ra tranh cãi được. Nó là tánh như bình đẳng, ở nơi tánh pháp giới, lan tỏa trùm khắp các thế giới, không gì có thể chống phá. Như vậy, pháp mầu vô lượng, vô số, không thể nghĩ bàn, không gì sánh bằng, không thể nói hết đã được thành tựu. Nhưng vì đại bi thấm đẫm tâm Như Lai, nên Ngài vì các loài hữu tình mà nói các pháp chướng ngại, muốn khiến những pháp chướng ngại ấy ngừng nghỉ, lắng yên và dứt hẳn.
Xá-lợi-tử! Sự vô úy của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, ví như hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của sự vô úy nơi Như Lai thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát ấy nghe Như Lai nói về sự vô úy không thể nghĩ bàn giống như hư không này rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là điều vô úy thứ ba: vô úy về việc nói pháp chướng ngại. Do Như Lai thành tựu sự vô úy này nên ở giữa đại chúng chính thức cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm, cho đến điều mà tất cả thế gian không ai chuyển được.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thành tựu sức trí tuệ cao tột, nên ở giữa đại chúng tuyên bố rằng: 'Ta nói con đường mà bậc thánh tu tập để xuất ly, có thể chân chính chấm dứt khổ đau; nếu các loài hữu tình tu tập con đường này thì chắc chắn sẽ thoát ra.' Trong đó, chư thiên và thế gian không ai có thể đứng trước Như Lai mà đưa ra lời bác bỏ đúng pháp rằng: 'Con đường Ngài nói không thể đưa đến xuất ly.'
Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là con đường xuất ly của bậc thánh? Xá-lợi-tử! Đó là một con đường đi thẳng chân chính, có thể khiến chúng sinh rốt ráo trong sạch. Lại có hai pháp có thể khiến chúng sinh rốt ráo thoát ra, đó là xa-ma-tha (chỉ: làm cho tâm dừng lặng, chuyên nhất) và tỳ-bát-xá-na (quán: dùng trí tuệ quán chiếu thấy rõ sự thật). Lại có ba pháp có thể khiến thoát ra, đó là ba cửa giải thoát: Không, Vô tướng, Vô nguyện. Lại có bốn pháp có thể khiến thoát ra, đó là nhắm vào thân mà khởi niệm, nhắm vào cảm thọ mà khởi niệm, nhắm vào tâm mà khởi niệm, nhắm vào các pháp mà khởi niệm (niệm: sự ghi nhận, quán sát tỉnh thức liên tục). Lại có năm pháp có thể khiến thoát ra, đó là tín căn, cần căn, niệm căn, định căn, tuệ căn (căn: sức gốc rễ có thể sinh ra các điều lành — tức lòng tin, sự siêng năng, sự tỉnh thức ghi nhớ, sự định tâm và trí tuệ).
Lại có sáu pháp có thể khiến thoát ra, đó là niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm xả (nhớ nghĩ đến việc bố thí, buông bỏ) và niệm thiên (nhớ nghĩ đến các cõi trời là quả báo của điều lành). Lại có bảy pháp có thể khiến thoát ra, đó là bảy giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ): niệm giác chi, trạch pháp giác chi (dùng trí tuệ phân biệt pháp đúng sai), cần giác chi, hỷ giác chi (niềm vui do pháp), an tức giác chi (thân tâm nhẹ nhàng, an ổn), định giác chi, xả giác chi (tâm bình thản, quân bình, không thiên lệch). Lại có tám pháp có thể khiến thoát ra, đó là tám chi đạo của bậc thánh: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, nuôi mạng đúng, siêng năng đúng, ghi nhớ đúng, định đúng. Lại có chín pháp gốc của niềm vui có thể khiến thoát ra, đó là: hân hoan, hoan hỷ, an tức, an lạc, định, thấy biết đúng như thật, nhàm chán (sinh tử), lìa ham muốn và giải thoát. Lại có mười pháp có thể khiến thoát ra, đó là mười con đường nghiệp lành. Như vậy, Như Lai vì các loài hữu tình mà chỉ bày đúng như thật hạnh xuất ly của bậc thánh (?).
Xá-lợi-tử! Cho đến tất cả những pháp bồ-đề phần chân chính, lành tốt (các pháp giúp đạt đến giác ngộ) — hoặc thuộc về nhóm giới, hoặc thuộc về nhóm định, nhóm tuệ, nhóm giải thoát, nhóm giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát), hoặc thuộc về thánh đế (chân lý của bậc thánh, tức bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường diệt khổ) — những pháp như thế gọi là hạnh có thể xuất ly.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Điều có thể xuất ly chính là chánh hạnh (sự tu hành chân chính). Nói chánh hạnh là: trong pháp này không có một pháp nào để thêm hay bớt, đến hay đi, nắm giữ hay buông bỏ. Vì sao? Vì người tu chánh hạnh không phải tu hành theo một loại hiểu biết riêng (?). Nếu có thể thấy biết đúng như thật rằng các pháp đều là tánh không hai, thì đó gọi là hạnh xuất ly của bậc thánh.
Xá-lợi-tử! Sự vô úy này của Như Lai không thể nghĩ bàn, lấy đại bi làm phương tiện. Đó là chân như bình đẳng; là tánh chân thật, tánh như như; không phải tánh chẳng như (?); là tánh không biến đổi, tánh không che giấu, tánh không sợ hãi, tánh không lui sụt, tánh không trái nghịch tranh cãi. Do như vậy nên làm sáng rỡ đại chúng, khiến mọi người hân hoan, khắp thân dễ chịu, trong tâm sinh lòng tin trong sạch, hớn hở vui mừng.
Xá-lợi-tử! Chúng sinh trong thế gian không ai có thể khởi sự chống trái, tranh cãi đối với sự vô úy của Như Lai. Vì sao? Vì sự vô úy của Như Lai không thể đem ra tranh cãi được. Nó là tánh như bình đẳng, ở nơi tánh pháp giới, lan tỏa trùm khắp các thế giới, không gì có thể chống phá. Như vậy, hạnh xuất ly của bậc thánh là pháp mầu vô lượng, vô số, không thể nghĩ bàn, không gì sánh bằng, không thể nói hết, đã được thành tựu. Nhưng vì đại bi thấm đẫm tâm Như Lai, nên Ngài vì các chúng sinh mà chỉ bày, giảng nói hạnh xuất ly của bậc thánh. Nếu có chúng sinh nào hiểu rõ đúng như thật và tu hành con đường chân chính thì chắc chắn sẽ thoát ra, mau chấm dứt mọi khổ đau.
Xá-lợi-tử! Sự vô úy của Như Lai không bờ không mé, ví như hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của sự vô úy nơi Như Lai thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe về sự vô úy không thể nghĩ bàn này của Như Lai rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là điều vô úy thứ tư: vô úy về việc nói con đường xuất ly của bậc thánh. Do Như Lai thành tựu sự vô úy này nên ở giữa đại chúng chính thức cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm, mà tất cả sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, Phạm thiên trong thế gian đều không thể chuyển được như vậy một cách đúng pháp.
Xá-lợi-tử! Bốn điều vô úy như thế của Như Lai không bờ không mé, ví như hư không, tất cả chúng sinh không thể nào tìm cho hết được bờ mé của nó. Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe về sự vô úy không thể nghĩ bàn giống như hư không ấy của Như Lai rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa, thấy là điều hiếm có lạ lùng."
Bấy giờ Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật) muốn nói lại ý nghĩa này nên nói bài kệ (bài thơ tụng trong kinh):
Tự nhiên mà giác ngộ chân chính
Tánh bình đẳng của tất cả các pháp,
Nên Như Lai thấy khắp tất cả
Được gọi là bậc Chánh Đẳng Giác.
Dù là pháp của hàng phàm phu,
Hay pháp của bậc hữu học, vô học,
Pháp Độc giác thù thắng, hay pháp Phật,
Hết thảy đều bình đẳng như nhau.
Tất cả các pháp của thế gian,
Cùng các pháp xuất thế gian,
Nghiệp lành, nghiệp chẳng lành, nghiệp bất động (nghiệp thiền định đưa đến sinh lên cõi Sắc và cõi Vô sắc),
Cho đến con đường Niết-bàn — đều bình đẳng.
Dù là Không, dù là Vô tướng,
Dù là lìa mọi mong cầu ưa thích,
Vô sinh và hữu vi,
Đều thấy là tánh bình đẳng.
Giác ngộ tánh bình đẳng rồi,
Tùy theo chỗ thích hợp mà giảng nói,
Giải thoát cho các loài hữu tình:
Đó là vô úy của bậc Đại Mâu-ni (bậc Thánh vắng lặng lớn, danh xưng của Phật Thích-ca).
Đã giải thoát khỏi tam hữu (ba cõi hiện hữu: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc),
Lại chỉ bày con đường giải thoát;
Đấng thánh tôn quý của người và trời
Bày tỏ điều vô úy thứ hai.
Đấng Tối Thắng biết rõ các pháp chướng ngại,
Ai theo đó tập quen thì không chứng giải thoát:
Tâm không trong sạch, thấp kém,
Không có lòng hổ thẹn với mình, với người,
Chưa từng giữ gìn thân,
Cũng không giữ gìn lời nói và ý nghĩ;
Tham lam, sân giận, ngu si, sợ hãi,
Giết hại mạng sống, làm tổn hại của cải người khác,
Làm việc tà dâm, nói dối,
Uống rượu, không cung kính;
Bảy thứ kiêu mạn, tám chi tà,
Đều chẳng phải là chỗ giải thoát.
Chín mối oán hại nhiều lỗi lầm,
Mười con đường nghiệp bất thiện,
Suy nghĩ không đúng lẽ,
Ngu si thì không có giải thoát.
Tu các hạnh một cách điên đảo,
Chấp vào điều hư dối, buông lung —
Phật biết rõ mà nói các pháp chướng ngại:
Đó là điều vô úy thứ ba.
Các cửa thanh tịnh nhiều vô lượng,
Tu tập thì chứng được bồ-đề (giác ngộ);
Phật tự nhiên thông suốt,
Nói pháp hướng về cam lộ (nước ngọt bất tử, ví cho Niết-bàn).
Cho đến tất cả mọi
Pháp lành mầu nhiệm đông nhiều,
Giúp thành tựu bồ-đề thanh tịnh,
Được Đấng Tối Thắng khen ngợi;
Nếu đã khéo tu tập
Mà không chứng giải thoát,
Thì quyết không có lẽ ấy —
Đó là lời chân thật của bậc Thập Lực (Phật, bậc có đủ mười sức trí tuệ đặc biệt).
Nếu suy nghĩ đúng lẽ,
Dứt các phiền não rộng lớn,
Quán thấy các pháp bình đẳng,
Khéo tu tập hạnh thánh,
Không chấp vào các tướng,
Dù là pháp hay chẳng phải pháp,
Thì giải thoát mọi lo âu, sợ hãi —
Đó là lời của Bậc Đại Thanh Tịnh.
Khéo biết đủ mọi loại pháp
Trống rỗng thênh thang như bầu trời trong,
Lại như huyễn, như mộng,
Thì giải thoát khỏi biển các cõi hiện hữu.
Nếu buông lung mà tạo nghiệp
Thì luân hồi trong các nẻo hiện hữu;
Vì đại bi thương xót chúng sinh,
Muốn khiến họ chứng được giải thoát,
Đấng Mâu-ni Thập Lực tôn quý
Ở giữa sinh tử mà giáo hóa bằng chánh pháp:
Đó là điều vô úy thứ tư,
Thanh tịnh ngang bằng hư không.
"Như vậy, Xá-lợi-tử, đó gọi là sự vô úy không thể nghĩ bàn của Như Lai, mà Bồ-tát ma-ha-tát tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng."
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát đối với đại bi không thể nghĩ bàn của Như Lai mà tin nhận, kính vâng, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng? Xá-lợi-tử! Đại bi của chư Phật Như Lai luôn luôn vận hành. Vì sao? Vì chư Phật Như Lai không bỏ rơi một chúng sinh nào; ở mọi lúc đều vì làm cho tất cả chúng sinh được thuần thục, nên phải biết đại bi luôn khởi lên không ngừng nghỉ.
Xá-lợi-tử! Đại bi này của Như Lai vô lượng như thế, không thể nghĩ bàn như thế, không gì sánh bằng như thế, không bờ mé như thế, không thể nói hết như thế, mạnh mẽ mãnh liệt như thế, lâu dài như thế; dù dùng hết lời nói của tất cả chúng sinh cho đến tất cả lời nói của Như Lai cũng khó mà nói hết về đại bi ấy. Vì sao? Như việc Như Lai chứng đắc bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn) là không thể nghĩ bàn, thì đại bi mà Như Lai khởi lên đối với chúng sinh cũng không thể nghĩ bàn như vậy.
Xá-lợi-tử! Như Lai chứng đắc bồ-đề như thế nào? Xá-lợi-tử! Vì Như Lai thể nhập chỗ không có gốc, không có chỗ trụ như thế, nên chứng đắc bồ-đề. Xá-lợi-tử! Cái gì là gốc? Cái gì là chỗ trụ? Hữu thân (sự chấp rằng thân tâm này là "ta") là gốc; sự phân biệt hư dối là chỗ trụ. Như Lai hiểu rõ hai pháp ấy một cách bình đẳng, vì vậy nói rằng: vì Như Lai thể nhập chỗ không gốc, không trụ nên chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật). Tất cả chúng sinh không thể hiểu rõ hai pháp như thế, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ hiểu rõ pháp không gốc, không trụ như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề thì tánh nó vắng lặng. Thế nào gọi là hai pháp "vắng" và "lặng"? Xá-lợi-tử! Ở bên trong là "vắng", ở bên ngoài là "lặng". Vì sao? Tánh của mắt là không, lìa "ta" và "cái của ta"; cũng vậy, tánh của tai, mũi, lưỡi, thân, ý là không, lìa "ta" và "cái của ta". Nếu biết như thế thì gọi là "vắng". Đã biết đúng như thật tánh của mắt là không thì không chạy theo hình sắc; cho đến đã biết đúng như thật tánh của ý là không thì không chạy theo các pháp (đối tượng của ý). Nếu biết như thế thì gọi là "lặng". Tất cả chúng sinh không thể hiểu rõ hai pháp vắng và lặng này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ hiểu rõ hai pháp vắng lặng như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề mà ta chứng là tự tánh thanh tịnh. Thế nào gọi là tự tánh thanh tịnh? Xá-lợi-tử! Tánh của bồ-đề, bản thể không có nhiễm ô. Tánh của bồ-đề ngang bằng hư không. Tánh của bồ-đề là tánh hư không. Tánh của bồ-đề giống như hư không. Bồ-đề và hư không bình đẳng, bình đẳng, rốt ráo tánh vốn trong sạch. Phàm phu ngu si không nhận biết tự tánh thanh tịnh như thế, nên bị khách trần phiền não (phiền não như bụi bặm từ ngoài bám vào, không phải bản chất của tâm) làm nhiễm ô. Tất cả chúng sinh không thể hiểu rõ tự tánh thanh tịnh này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ hiểu rõ tự tánh thanh tịnh như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề mà ta chứng không vào không ra. Thế nào gọi là hai pháp vào và ra? Xá-lợi-tử! "Vào" nghĩa là chấp các pháp; "ra" nghĩa là không chấp các pháp. Như Lai thấy rõ pháp tánh bình đẳng không vào không ra, cũng như Như Lai thấy rõ không có bờ xa và không có bờ bên kia (?). Vì sao? Vì tánh của tất cả các pháp lìa xa bờ xa và bờ bên kia. Vì có thể chứng pháp ấy nên gọi là Như Lai. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ pháp tánh không vào không ra này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp không vào không ra như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề mà ta chứng không có tướng, không có cảnh. Thế nào gọi là không tướng, không cảnh? Xá-lợi-tử! Không nắm bắt được nhãn thức (sự nhận biết qua con mắt) gọi là không tướng; không quán nhìn hình sắc gọi là không cảnh; cho đến không nắm bắt được ý thức (sự nhận biết của tâm ý) gọi là không tướng; không quán nhìn các pháp gọi là không cảnh. Xá-lợi-tử! Không tướng, không cảnh là chỗ hành của các bậc thánh. Hành như thế nào? Phàm phu ngu si ở trong ba cõi không thể thực hành điều mà các bậc thánh thực hành, nên không thể giác ngộ chỗ không tướng, không cảnh. Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp không tướng, không cảnh như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề là chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại; ba đời bình đẳng, bánh xe ba tướng đã bị cắt đứt. Thế nào gọi là bánh xe ba tướng bị cắt đứt? Xá-lợi-tử! Đối với đời quá khứ, tâm không ngoảnh lại vướng víu; đối với đời vị lai, thức không hướng tới; đối với đời hiện tại, ý không khởi tạo tác. Tâm, ý, thức ấy không có chỗ an trụ: không phân biệt quá khứ, không chấp vào vị lai, không hý luận (bàn luận phân biệt suông, vô ích) về hiện tại. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ tánh bình đẳng của ba đời và sự thanh tịnh của ba vòng ấy, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ sự bình đẳng, thanh tịnh của ba đời, ba vòng như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề mà ta chứng là vô vi, không có tự tánh. Vì sao gọi là vô vi, không có tự tánh? Xá-lợi-tử! Tánh bồ-đề này không phải là cái mà nhãn thức nhận biết, cho đến không phải là cái mà ý thức nhận biết. Nói vô vi là không sinh, không diệt, cũng không có trụ; vì lìa hẳn ba tướng (sinh, trụ, diệt) nên gọi là vô vi. Xá-lợi-tử! Biết được tánh vô vi thì sẽ hiểu được hữu vi. Vì sao? Tự tánh của các pháp chính là không có tự tánh; mà đã không có tự tánh thì bản thể không có hai. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ sự không tự tánh, vô vi này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ sự không tự tánh, vô vi như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề mà ta chứng là dấu vết không sai khác. Vì sao gọi là dấu vết không sai khác? Xá-lợi-tử! Chân như và pháp tánh, cả hai đều gọi là dấu vết; tánh không khác biệt, tánh không an trụ gọi là không sai khác. Thực tế của các pháp (chân lý tột cùng, giới hạn chân thật của các pháp) gọi là dấu vết; tánh không lay động gọi là không sai khác. Tánh Không của các pháp gọi là dấu vết; tánh không thể nắm bắt gọi là không sai khác. Vô tướng của các pháp gọi là dấu vết; tánh không thể tìm kiếm gọi là không sai khác. Vô nguyện của các pháp gọi là dấu vết; tánh không khởi phát gọi là không sai khác. Tánh không có chúng sinh gọi là dấu vết; chính bản thể là không có tánh gọi là không sai khác. Tướng hư không gọi là dấu vết; tánh không thể nắm bắt gọi là không sai khác. Tánh không sinh gọi là dấu vết; tánh không diệt gọi là không sai khác. Tánh vô vi gọi là dấu vết; tánh không đi không đứng gọi là không sai khác. Là tướng bồ-đề gọi là dấu vết; tánh vắng lặng gọi là không sai khác. Là tướng Niết-bàn gọi là dấu vết; tánh không sinh gọi là không sai khác. Xá-lợi-tử! Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ dấu vết không sai khác, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ dấu vết không sai khác như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề là không thể dùng thân mà chứng, không thể dùng tâm mà chứng. Vì sao? Tánh của thân không có hiểu biết, không có tác dụng, ví như cỏ cây, vách tường, ánh sáng của đá mài (?). Tánh của tâm cũng vậy, ví như trò huyễn thuật, ảo ảnh nắng (ảo giác như có nước giữa trời nắng gắt), trăng dưới nước. Nếu có thể giác ngộ thân tâm như thế thì gọi là bồ-đề.
Xá-lợi-tử! Chỉ dùng lời nói thế tục mà tạm gọi là bồ-đề; tánh thật của bồ-đề thì không thể nói ra. Không thể dùng thân mà được, không thể dùng tâm mà được, không thể dùng pháp mà được, không thể dùng phi pháp mà được, không thể dùng cái chân thật mà được, không thể dùng cái không chân thật mà được, không thể dùng sự thật mà được, không thể dùng điều hư dối mà được. Vì sao? Vì tánh bồ-đề lìa ngôn ngữ, cũng lìa tướng của tất cả các pháp. Lại vì bồ-đề không có hình tướng nên chỉ tạm dùng lời nói chung mà nói (?); ví như hư không không có hình dáng, chỗ chốn nên không thể nói ra. Xá-lợi-tử! Tìm cầu đúng như thật thì tất cả các pháp đều không có lời nói. Vì sao? Vì trong các pháp không có lời nói, trong lời nói cũng không có các pháp. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ lý lẽ của các pháp như thế, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày lý lẽ của các pháp để họ giác ngộ ý nghĩa chân thật như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề là không nắm lấy, không cất chứa. Thế nào gọi là không nắm lấy, không cất chứa? Xá-lợi-tử! Biết rõ con mắt nên gọi là không có gì để nắm lấy; không quán nhìn hình sắc nên gọi là không cất chứa. Xá-lợi-tử! Vì Như Lai chứng bồ-đề không nắm lấy, không cất chứa ấy, nên không nắm lấy con mắt, không cất chứa hình sắc, không trụ vào thức; cho đến không nắm lấy ý, không cất chứa các pháp, không trụ vào thức. Tuy không trụ vào thức mà có thể biết rõ chỗ trụ của tâm tất cả chúng sinh. Biết rõ như thế nào? Tâm của chúng sinh trụ vào bốn pháp. Bốn pháp gì? Tâm của tất cả chúng sinh trụ vào thức (sự nhận biết), tâm trụ vào thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tâm trụ vào tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), tâm trụ vào hành (các hoạt động tạo tác của tâm). Như Lai biết rõ đúng như thật chỗ trụ và không trụ như thế. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ thực tế không trụ, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp thực tế không trụ như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề là tên khác của Không. Vì cái Không cũng là không, nên bồ-đề cũng không; vì bồ-đề là không, nên các pháp cũng không. Vì vậy Như Lai giác ngộ tất cả các pháp đúng như tánh Không của chúng. Không phải nhờ cái Không mà giác ngộ tánh Không của pháp, mà nhờ trí tuệ về một lý lẽ duy nhất nên giác ngộ tánh của pháp là Không. Không và bồ-đề, tánh không có hai. Vì không có hai nên không thể nói rằng: "Đây là bồ-đề, đây là tánh Không." Nếu có hai thì mới có thể nói: "Đây là bồ-đề, đây là tánh Không." Vì pháp không hai, không có tướng hai, không tên, không tướng, không vận hành, rốt ráo không vận hành cũng không hiện ra vận hành.
Điều gọi là Không là xa lìa sự nắm giữ, chấp trước; trong thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng) không có pháp nào có thể nắm bắt. Vì tánh vốn không nên gọi là Không. Như nói khoảng trời trống gọi là hư không, mà tánh của khoảng trời trống ấy không thể nói ra; cũng vậy, pháp Không gọi là Không, mà tánh Không ấy không thể nói ra. Như thế, hiểu thấu rằng các pháp thật không có tên, chỉ tạm đặt tên mà nói. Nhưng tên của các pháp không có phương hướng, không có chỗ chốn; như tên dùng để diễn tả các pháp, thì pháp này cũng không có phương hướng, không có chỗ chốn như vậy. Như Lai biết rõ tất cả các pháp từ xưa đến nay không sinh, không khởi; biết như thế rồi mà chứng giải thoát, nhưng tánh thật của nó thì không có trói buộc, không có giải thoát. Phàm phu ngu si không thể giác ngộ tánh bồ-đề này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Ta phải chỉ bày để họ giác ngộ tánh thật của bồ-đề như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tánh của bồ-đề ngang bằng với khoảng trời trống; nhưng tánh của khoảng trời trống thì không có bằng hay không bằng, bồ-đề cũng thế, không có bằng hay không bằng. Như tánh của các pháp không có thật, không thể nói là bằng hay không bằng; cũng vậy, Xá-lợi-tử, Như Lai giác ngộ tất cả các pháp, tánh của chúng bình đẳng, không có gì không bình đẳng. Giác ngộ đúng như thật thì không có chút pháp nào để là bình đẳng hay không bình đẳng. Như vậy, trí tuệ như thật của Như Lai đo đến tận cùng mọi lượng của các pháp.
Thế nào gọi là trí như thật? Là biết rằng các pháp vốn không mà sinh, sinh rồi thì tan rã; không có chủ mà sinh, không có chủ mà tan; dù sinh hay tan đều chuyển theo các duyên. Trong đó không có một pháp nào chuyển đi, quay lại, hay chạy theo mà chuyển. Vì vậy nói rằng Như Lai vì để cắt đứt mọi lối đi (?) mà nói pháp vi diệu. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ pháp cắt đứt mọi lối đi, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Ta phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp cắt đứt mọi lối đi như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề tức là "câu Như" (lời chỉ bày chân như). Thế nào là tướng của câu Như? Xá-lợi-tử! Như tướng của bồ-đề, các hình sắc cũng vậy, đồng với chân như, không có lui lại mà cũng không phải không đến khắp. Cảm thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy, như chân như ấy, không chỗ nào không đến khắp. Xá-lợi-tử! Như tướng của bồ-đề đồng với chân như, tánh của tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) cũng như vậy, như chân như ấy, không có lui lại mà cũng không phải không đến khắp. Như tánh của bồ-đề đồng với chân như, nhãn giới, sắc giới và nhãn thức giới, cho đến ý giới, pháp giới và ý thức giới cũng như vậy (giới: các yếu tố cấu thành kinh nghiệm, gồm giác quan, đối tượng và sự nhận biết tương ứng). Như tướng của bồ-đề chỉ là tạm đặt ra, tất cả các pháp như uẩn, giới, xứ (uẩn: năm nhóm hợp thành thân tâm — sắc, thọ, tưởng, hành, thức; giới: mười tám yếu tố; xứ: mười hai chỗ, gồm sáu giác quan và sáu đối tượng) cũng chỉ là tạm đặt ra như vậy. Biết tướng như thế gọi là câu Như.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Như Lai giác ngộ tất cả đúng như thật, giác ngộ không điên đảo: như thời trước, thì thời giữa và thời sau cũng vậy. Vì sao? Thời trước không sinh, thời sau không đi tới, thời giữa xa lìa. Tất cả như vậy gọi là câu Như. Như một câu thì tất cả cũng thế; như tất cả thì một câu cũng thế. Trong tánh Như không thể nắm bắt được tánh một hay tánh nhiều. Tất cả chúng sinh không thể giác ngộ câu Như này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Ta phải chỉ bày để họ giác ngộ câu pháp chân như như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói bồ-đề là vào nơi hành và vào nơi không hành. Thế nào là hành và không hành? Xá-lợi-tử! Khởi phát các pháp lành gọi là hành; tất cả các pháp đều không thể nắm bắt gọi là không hành. Trụ hay không trụ nơi tâm gọi là hành (?); cửa giải thoát của định vô tướng gọi là không hành. Xá-lợi-tử! Điều gọi là hành là cân lường, tính đếm, quán sát nơi tâm; điều gọi là không hành là vượt qua sự cân lường v.v. Thế nào gọi là vượt qua sự cân lường v.v.? Vì ở mọi chỗ đều không có tác dụng, việc làm của các thức. Xá-lợi-tử! Điều gọi là hành là ở chỗ ấy quán sát pháp hữu vi; điều gọi là không hành là ở chỗ ấy chứng pháp vô vi. Phàm phu ngu si không thể giác ngộ sự vào hành và không hành, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Ta phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp vào hành và không hành như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề thì không có lưu, không có thủ (thủ: sự chấp lấy, bám víu). Thế nào gọi là không lưu, không thủ? Xá-lợi-tử! Vì lìa tánh của bốn lưu nên gọi là không lưu. Bốn lưu là gì? Lìa tánh dục lưu, lìa tánh hữu lưu, lìa tánh vô minh lưu, lìa tánh kiến lưu. Xá-lợi-tử! Vì lìa tánh của bốn thủ nên gọi là không thủ. Bốn thủ là gì? Lìa tánh dục thủ (bám chấp vào dục lạc), lìa tánh hữu thủ (bám chấp vào sự hiện hữu), lìa tánh kiến thủ (bám chấp vào kiến giải sai), lìa tánh giới thủ (bám chấp vào giới cấm, nghi lễ sai lầm mà cho là đường giải thoát).
Xá-lợi-tử! Bốn thủ như thế đều do vô minh làm cho mù tối, bị ao hào nước ái (lòng ham muốn) ngăn lấp. Do chấp có "ta" nên nhận lấy uẩn, giới, xứ. Như Lai ở trong đó biết rõ đúng như thật, tự chứng sự thanh tịnh nơi gốc rễ của sự chấp lấy "ta", và cũng khiến chúng sinh chứng được thanh tịnh. Xá-lợi-tử! Vì Như Lai đã chứng sự thanh tịnh ấy nên đối với các pháp không còn phân biệt. Vì sao? Xá-lợi-tử! Vì từ sự phân biệt mà khởi lên suy nghĩ không đúng lẽ. Ở đây chỉ tương ưng với suy nghĩ đúng lẽ nên không khởi vô minh. Vì không khởi vô minh nên không thể phát khởi mười hai hữu chi (mười hai khâu nối tiếp tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu giác quan, xúc chạm, cảm thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết). Nếu không phát khởi mười hai hữu chi thì đó chính là không sinh. Nếu không sinh thì đó chính là quyết định. Nếu quyết định thì đó chính là liễu nghĩa (nghĩa rốt ráo, trọn vẹn, không cần giải thích thêm). Nếu là liễu nghĩa thì đó chính là thắng nghĩa. Nếu là thắng nghĩa thì đó chính là nghĩa không có con người. Nghĩa không có con người chính là nghĩa không thể nói. Nghĩa không thể nói chính là nghĩa duyên khởi (mọi pháp do nhân duyên hợp lại mà sinh khởi). Nghĩa duyên khởi chính là nghĩa của pháp. Nghĩa của các pháp chính là nghĩa của Như Lai.
Xá-lợi-tử! Nếu có thể quán duyên khởi như thế thì chính là quán pháp; nếu quán pháp thì chính là quán Như Lai. Quán như thế thì ngoài chân như ra không có gì để quán. Trong đây, cái gì gọi là "có sở hữu"? Đó là tướng và duyên — hai pháp như thế. Nếu có thể quán sát thấy không tướng, không duyên, thì chính là thật sự quán Như Lai, giác ngộ các pháp bình đẳng như thế nên là bình đẳng. Phàm phu ngu si không thể giác ngộ tánh không lưu, không thủ này, nên Như Lai đối với họ khởi lòng đại bi: 'Ta phải chỉ bày để họ giác ngộ tánh không lưu, không thủ như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-đề thì tánh nó thanh tịnh, không cấu bẩn, không chấp giữ. Thế nào gọi là thanh tịnh, không cấu bẩn và không chấp giữ? Xá-lợi-tử! Vì là Không nên thanh tịnh; vì vô tướng nên không cấu bẩn; vì vô nguyện nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì không sinh nên thanh tịnh; vì không tạo tác nên không cấu bẩn; vì không nắm lấy nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì là tự tánh nên thanh tịnh; vì trong sạch khắp nơi nên không cấu bẩn; vì sáng sạch nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì không hý luận nên thanh tịnh; vì lìa hý luận nên không cấu bẩn; vì hý luận đã lắng yên nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì là chân như nên thanh tịnh; vì là pháp giới nên không cấu bẩn; vì là thực tế nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì trống lặng nên thanh tịnh; vì không ngăn ngại nên không cấu bẩn; vì không tịch nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì bên trong biết khắp nên thanh tịnh; vì bên ngoài không chạy theo nên không cấu bẩn; vì trong ngoài đều không thể nắm bắt nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì biết khắp các uẩn nên thanh tịnh; vì là tự thể của các giới nên không cấu bẩn; vì các xứ đã giảm bớt (?) nên không chấp giữ. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Vì có tận trí đối với quá khứ (trí biết rằng phiền não đã dứt hết) nên thanh tịnh; vì có vô sinh trí đối với vị lai (trí biết rằng không còn sinh lại nữa) nên không cấu bẩn; vì có trí an trụ nơi pháp giới đối với hiện tại nên không chấp giữ.
Xá-lợi-tử! Tánh thanh tịnh, không cấu bẩn, không chấp giữ như thế cùng hướng về một câu. Nói một câu là câu vắng lặng. Cái vắng lặng ấy tức là cực kỳ vắng lặng; cực kỳ vắng lặng tức là vắng lặng khắp cả; vắng lặng khắp cả gọi là Đại Mâu-ni. Xá-lợi-tử! Như khoảng trời trống, bồ-đề cũng vậy; như tánh bồ-đề, các pháp cũng vậy; như tánh các pháp, sự chân thật cũng vậy; như tánh chân thật, cõi nước cũng vậy; như tánh cõi nước, Niết-bàn cũng vậy. Vì thế nói Niết-bàn và các pháp bình đẳng, cũng gọi là rốt ráo; vì là tướng không bờ mé nên không có đối trị, vì lìa tướng đối trị. Như thế, các pháp xưa nay vốn thanh tịnh, không cấu bẩn, không chấp giữ. Xá-lợi-tử! Như Lai đối với tất cả các pháp, như sắc và vô sắc v.v., giác ngộ đúng như thật, quán sát tánh của hữu tình, tự tại dạo chơi trong sự thanh tịnh, không cấu bẩn, không chấp giữ, mà khởi lòng đại bi: 'Nay ta nhất định phải chỉ bày để họ giác ngộ pháp thanh tịnh, không cấu bẩn, không chấp giữ như thế.'
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Đại bi không thể nghĩ bàn như thế của Như Lai không cần gắng sức mà tự nhiên luôn vận hành, lan tỏa trùm khắp mười phương thế giới, không có gì ngăn ngại. Xá-lợi-tử! Đại bi của Như Lai không thể nghĩ bàn, không bờ không mé, giống như hư không. Nếu có ai muốn tìm bờ mé của đại bi nơi Như Lai thì chẳng khác gì người đi tìm bờ mé của hư không. Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát ấy nghe về đại bi không thể nghĩ bàn, đồng như hư không của Như Lai rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, cho đến thấy là điều hiếm có lạ lùng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý nghĩa này nên nói bài kệ:
Chư Phật chứng bồ-đề
Không gốc, không chỗ trụ;
Đúng như điều Phật đã chứng,
Vì các chúng sinh mà nói.
Chư Phật chứng bồ-đề
Vắng lặng, cực kỳ vắng lặng,
Quán thấy bên trong như mắt v.v. là không,
Bên ngoài như hình sắc v.v. tánh cũng không.
Hữu tình không giác ngộ
Sự vắng lặng, cực kỳ vắng lặng ấy;
Như Lai biết rõ nghĩa của câu ấy,
Nên đối với họ khởi lòng đại bi.
Tánh bồ-đề sáng sạch,
Thanh tịnh ngang bằng hư không;
Chúng sinh ấy không hiểu rõ,
Nên đối với họ khởi lòng đại bi.
Chư Phật chứng bồ-đề
Không đi, không đến, không nắm lấy, không buông bỏ;
Chúng sinh ấy không hiểu rõ,
Nên đối với họ khởi lòng đại bi.
Chư Phật chứng bồ-đề
Không tướng, không cảnh giới,
Là chỗ hành của các bậc thánh,
Chẳng phải chỗ kẻ ngu bước tới.
Hàng phàm phu không biết,
Dù có biết cũng không thấu suốt;
Như Lai đối với hạng ấy
Khởi lên lòng đại bi.
Tự tánh của vô vi
Không sinh cũng không diệt,
Ở nơi đó cũng không trụ,
Ba vòng mãi mãi giải thoát.
Kẻ ngu không thể giác ngộ
Tự tánh của các pháp hữu vi;
Đối với họ khởi lòng đại bi,
Mở bày lý lẽ như thế.
Bồ-đề không do thân mà chứng,
Cũng không do tâm mà chứng;
Tự tánh của thân không hiểu biết,
Tâm như trò huyễn thuật v.v.
Kẻ ngu không thể giác ngộ
Tự thể, tự tánh của thân tâm;
Đối với họ khởi lòng đại bi,
Mở bày lý mầu như thế.
Chư Phật tự nhiên chứng
Bồ-đề thù thắng rộng lớn,
Ngồi yên dưới vua của các loài cây (cây bồ-đề),
Quán sát tánh của các loài có linh tánh:
Leo lên bánh xe sinh tử,
Xoay vòng trong đủ mọi nẻo;
Như Lai thấy họ rồi,
Khởi lòng đại bi mãnh liệt.
Bị kiêu mạn phá hoại,
Lưới tà kiến luôn quấn chặt,
Trong khổ mà tưởng là vui,
Vô thường mà tưởng là thường,
Bị phá hoại bởi các kiến chấp tranh cãi
Về "ta", về "chúng sinh", về "người có mạng sống";
Như Lai quán thấy họ rồi,
Khởi lòng đại bi mãnh liệt.
Tánh của tất cả chúng sinh
Bị màng si mê che lấp,
Không có ánh sáng trí tuệ,
Như mây dày che mặt trời;
Như Lai thấy họ rồi,
Khởi lòng đại bi mãnh liệt:
"Ta sẽ dùng ánh sáng trí tuệ không vết nhơ
Để soi sáng cho họ."
Đã vào các nẻo ác,
Luôn mê lạc mất đường chánh,
Hoặc rơi vào nẻo địa ngục,
Trong nẻo súc sinh, ngạ quỷ;
Chư Phật quá khứ đã biết,
Dẫn dắt mở con đường chánh phía trước;
Nay Phật thấy họ rồi,
Khởi lòng đại bi mãnh liệt.
Phật biết tất cả các pháp
Là chân như và thật tánh,
Thanh tịnh ngang bằng hư không,
Chứng thành giải thoát chân thật.
Các chúng sinh không biết
Pháp mầu trong sạch như thế;
Như Lai thấy họ rồi,
Khởi lòng đại bi mãnh liệt.
"Như vậy, Xá-lợi-tử, đó gọi là đại bi không thể nghĩ bàn của Như Lai. Các Bồ-tát ma-ha-tát nghe về đại bi không thể nghĩ bàn ấy rồi, tin nhận, kính vâng, trong sạch không nghi, lại càng hớn hở, sinh lòng vui mừng sâu xa, thấy là điều hiếm có lạ lùng."
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi chín.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ bốn mươi.
Đời Đại Đường, Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt ba tạng kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video