Thiên 47 — Hội 12 – Phẩm 5 Bốn tâm vô lượng

 Hội Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho các vị Bồ-tát, tức những người phát nguyện tu để thành Phật và cứu độ mọi loài) thứ mười hai, phần bảy: Phẩm thứ năm – Tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không có giới hạn: từ, bi, hỷ, xả).

 Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử (tức Xá-lợi-phất, vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật): Khi Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) đã an trụ vững trong niềm tin trong sạch như thế, thì Phật Bạc-già-phạm (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là Đức Thế Tôn, bậc đầy đủ mọi phúc đức) biết vị Bồ-tát ấy là cái đồ chứa xứng đáng cho pháp môn (cửa ngõ giáo pháp, phương pháp tu học) Bồ-tát tạng. Đã biết người ấy là đồ chứa xứng đáng cho chính pháp của chư Phật, Ngài liền đích thân đến chỗ người ấy để mở bày, chỉ rõ con đường của Bồ-tát.

 Này Xá-lợi-tử, nay ông nên biết những nét riêng biệt của pháp môn này, nghĩa là: khi Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong niềm tin trong sạch, Phật Bạc-già-phạm biết vị Bồ-tát ấy là đồ chứa xứng đáng cho pháp môn Bồ-tát tạng; đã biết người ấy là đồ chứa xứng đáng cho chính pháp của chư Phật, Ngài liền đích thân đến chỗ người ấy mà mở con đường Bồ-tát.

 Này Xá-lợi-tử, như thuở xa xưa, vượt qua vô số a-tăng-xí-da kiếp (a-tăng-kỳ kiếp, số kiếp nhiều đến mức không thể đếm; kiếp là một khoảng thời gian cực kỳ dài) rộng lớn, vô lượng, không thể nghĩ bàn, khi ấy có một vị Phật ra đời, hiệu là Đại Uẩn Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác, Minh Hạnh Viên Mãn, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Trượng Phu, Điều Ngự Sĩ, Thiên Nhân Sư, Phật Bạc-già-phạm (đây là mười danh hiệu chung của mọi vị Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý như thật; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ đúng đắn và trọn khắp; Minh Hạnh Viên Mãn là bậc trí sáng và đức hạnh đều đầy đủ; Thiện Thệ là bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát; Thế Gian Giải là bậc hiểu thấu thế gian; Vô Thượng Trượng Phu là bậc trượng phu cao nhất; Điều Ngự Sĩ là bậc khéo điều phục người khác; Thiên Nhân Sư là thầy của trời và người; Phật Bạc-già-phạm là bậc Giác ngộ, Thế Tôn).

 Ngài tự mình chứng ngộ, đầy đủ thần thông, vì vô lượng đại chúng trong các thế gian gồm trời, người, ma, Phạm (Phạm thiên, các vị trời ở cõi sắc giới thanh tịnh), sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giới tu sĩ, tư tế trong đạo Bà-la-môn của Ấn Độ), a-tố-lạc (a-tu-la, loài thần hay ghen ghét, hiếu chiến) v.v., mà giảng nói pháp mầu, mở bày, giải thích rộng rãi; phần đầu, phần giữa, phần cuối đều tốt lành, lời lẽ và ý nghĩa đều khéo léo, tuyệt diệu, thuần nhất, đầy đủ, trong sạch, phù hợp với phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch, dứt dâm dục).

 Này Xá-lợi-tử, bấy giờ Đại Uẩn Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác có bảy mươi hai na-dữu-đa (một đơn vị số cực lớn, hàng trăm tỷ) đệ tử thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) cùng tụ hội nghe pháp, tất cả đều là bậc đại A-la-hán (bậc đã dứt hết phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), các lậu (những ô nhiễm rỉ chảy trong tâm, tức phiền não) đã hết, không còn phiền não, cho đến tâm được tự tại, đã đến được bờ bên kia rốt ráo bậc nhất (tức chỗ giải thoát hoàn toàn).

 Này Xá-lợi-tử, lúc ấy có vị vua tên là Tối Thắng Thọ, trị nước đúng theo chính pháp, được gọi là vua Trì Chính. Kinh thành của vua tên là Tối Thắng Tràng, rộng lớn, trang nghiêm, tươi đẹp, yên ổn, giàu có, vui vẻ, rất đáng yêu thích; người và của cải đầy khắp, tấp nập, náo nhiệt, thịnh vượng.

 Này Xá-lợi-tử, bấy giờ vua Thắng Thọ có một người con tên là Tinh Tiến Hành, tuổi còn thơ ấu, dung mạo đoan nghiêm, có được sắc thân trong sạch, tròn đầy bậc nhất, được mọi người ưa nhìn. Cậu đã từng cúng dường và hầu hạ trăm nghìn câu-chi (một câu-chi là mười triệu) na-dữu-đa vị Phật, đích thân đến yết kiến, kính phụng, gieo trồng các căn lành (gốc rễ của điều thiện, những việc lành sẽ sinh ra quả tốt).

 Này Xá-lợi-tử, bấy giờ đồng tử Tinh Tiến Hành cùng các người trong nội cung ra dạo chơi ngắm cảnh vườn. Lúc ấy Đại Uẩn Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác biết đồng tử này là đồ chứa xứng đáng cho pháp môn Bồ-tát tạng, lại là đồ chứa xứng đáng cho chính pháp của chư Phật, bèn đến khu vườn ấy, chỗ của Tinh Tiến Hành. Đến nơi rồi, Ngài đứng trên không trung, vì đồng tử mà mở con đường Bồ-tát.

 Ngài lại khen ngợi chư Phật trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) và nói: "Này đồng tử, nên biết, thế nào gọi là con đường Bồ-tát? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình (chúng sinh có tình thức) siêng năng tu tập bốn tâm vô lượng. Bốn là gì? Đó là đại từ ba-la-mật, đại bi ba-la-mật, đại hỷ ba-la-mật, đại xả ba-la-mật (ba-la-mật là pháp tu đã đạt đến chỗ hoàn hảo, có sức đưa người từ bờ sinh tử sang bờ giải thoát; từ là thương yêu, ban niềm vui; bi là xót thương, cứu khổ; hỷ là vui mừng; xả là buông bỏ, giữ tâm bình đẳng). Lại siêng năng tinh tấn, thuận theo mà tu học các nhiếp pháp (những phương pháp thu phục, lôi cuốn chúng sinh để dẫn dắt họ vào đạo). Này đồng tử, nếu có Bồ-tát tu hành như vậy, thì gọi là mở con đường Bồ-tát.

 Lại nữa, này đồng tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát siêng năng tu học đại từ vô lượng ba-la-mật đối với các chúng sinh? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát đi trên con đường Bồ-tát, vì đạt a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật), mà đem lòng từ trải khắp toàn bộ cõi chúng sinh. Lấy gì làm số lượng của cõi chúng sinh? Nghĩa là toàn bộ cõi hư không bao nhiêu thì chúng sinh bấy nhiêu.

 Này đồng tử, nên biết: như cõi hư không không đâu không trùm khắp, thì lòng đại từ vô lượng của Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, không có chúng sinh nào thuộc loài có tâm thức mà không được lòng từ ấy trùm khắp. Này đồng tử, nên biết: như cõi chúng sinh không có giới hạn, thì lòng từ mà Bồ-tát ma-ha-tát tu tập cũng không có giới hạn. Vì hư không không bờ bến nên chúng sinh không bờ bến; vì chúng sinh không bờ bến nên lòng từ cũng không bờ bến.

 Này đồng tử, nên biết: cõi chúng sinh nhiều hơn cả cõi đất, lại hơn cả cõi nước, cõi lửa, cõi gió. Nay ta sẽ vì con mà nói rộng một thí dụ, để con hiểu rõ ý nghĩa cõi chúng sinh không có giới hạn. Này đồng tử, nên biết: giả sử ở mười phương, mỗi phương có số thế giới nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ), tất cả cùng lúc hợp lại thành một biển lớn, chứa đầy nước. Lại có số chúng sinh nhiều như cát sông Căng-già như trên cùng tụ hội, chẻ một đầu sợi lông thành một trăm năm mươi phần, cùng dùng một phần ấy chấm lấy giọt nước thứ nhất trong biển. Lại có số chúng sinh khác nhiều như cát sông Căng-già, cùng tụ hội như trước, lấy một phần lông chấm lấy giọt nước thứ hai trong biển. Lại có số chúng sinh khác nhiều như cát sông Căng-già, cùng tụ hội như trước, lấy một phần lông chấm lấy giọt nước thứ ba trong biển.

 Này đồng tử, nên biết: giả sử dùng cách chấm từng giọt bằng sợi lông ấy mà còn có thể chấm cạn nước biển lớn này, thì giới hạn và số lượng của chúng sinh vẫn không cùng tận. Vì thế nên biết, chúng sinh nhiều vô lượng, vô biên, không thể nghĩ bàn, mà lòng từ của Bồ-tát đều trùm khắp tất cả.

 Này đồng tử, ý con nghĩ sao? Căn lành tu lòng từ vô lượng vô biên như thế, có thể tìm được bờ mé của nó chăng?" Đồng tử Tinh Tiến Hành bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, không thể." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế, căn lành tu lòng từ trùm khắp cõi chúng sinh, không có giới hạn.

 Lại nữa, này đồng tử, nay ta nói thêm về tướng trạng của lòng đại từ. Này đồng tử, nên biết: lòng từ vô lượng này có thể che chở cho tự thân. Lòng từ này như vậy làm phát sinh lợi ích cho người khác. Trong các pháp không tranh cãi, lòng từ là bậc nhất. Lòng từ có thể nhổ bỏ gốc rễ của giận dữ. Lòng từ có thể diệt hẳn mọi lỗi lầm. Lòng từ có thể xa lìa sự trói buộc của ái dục trong các cõi. Lòng từ này như vậy, chỉ thấy những đức tốt trong sạch, cao quý của chúng sinh mà không thấy những lầm lỗi, vi phạm của họ. Lòng từ có thể vượt khỏi sự xâm hại của nóng nảy, phiền muộn. Lòng từ có thể làm tăng trưởng niềm vui nơi thân, lời nói và tâm. Sức mạnh của lòng từ là như vậy: không bị bất cứ ai làm phiền não, hại hại. Bản tính của lòng từ là yên ổn, xa lìa mọi sợ hãi. Sức mạnh căn lành của lòng từ thuận theo con đường của bậc thánh. Lòng từ có thể khiến những chúng sinh hay giận dữ, hung ác, không biết nhẫn nhịn phát khởi niềm tin trong sạch. Lòng từ có thể cứu vớt các đám đông chúng sinh. Nhờ sức mạnh của lòng từ mà tự nhiên không cầm nắm dao gậy đối với người khác. Lòng từ có thể dẫn dắt mọi chúng sinh hướng đến giải thoát.

 Lòng từ này có thể diệt trừ các thứ giận dữ xấu ác. Lòng từ này xa lìa việc giả làm ra vẻ oai nghi, nịnh nọt, che đậy giả dối, ép buộc đòi hỏi, mà lại có thể làm tăng thêm những việc như được cúng dường, được cung kính, được danh tiếng. Nhờ sức mạnh của lòng từ mà được Phạm thiên vương và Đế Thích thiên vương (vua cõi trời Đao-lợi) lễ kính. Lấy lòng từ trang nghiêm thân thì có đủ uy đức. Người thực hành lòng từ được những người thông minh cùng khen ngợi. Lòng từ có thể che chở mọi kẻ ngu. Nhờ sức mạnh của lòng từ mà vượt khỏi dục giới (cõi của chúng sinh còn tham đắm ăn uống, dâm dục, ngủ nghỉ), thuận theo con đường lên Phạm thiên, mở ra con đường giải thoát. Lòng từ là người dẫn đường đứng đầu của Đại thừa (cỗ xe lớn, giáo pháp cứu độ tất cả chúng sinh). Lòng từ có thể thu nhiếp, điều khiển tất cả các thừa (các cỗ xe giáo pháp). Lòng từ có thể gom góp khối phúc đức không nhiễm ô. Sức mạnh thiện lành của lòng từ thì mọi việc làm phúc còn có chỗ nương dựa (còn dính mắc) đều không sánh kịp.

 Lòng từ có thể làm trang nghiêm ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) cùng các tướng tùy hiện (những vẻ đẹp phụ đi kèm). Lòng từ có thể lìa khỏi thân phận thấp hèn, kém cỏi, các giác quan không đầy đủ. Lòng từ là con đường bằng phẳng, đường lành, là nơi quay về của Niết-bàn (cảnh giới tắt hết phiền não, chấm dứt sinh tử). Lòng từ này có thể xa lìa mọi đường ác và tám nạn (tám hoàn cảnh khiến không gặp được Phật, không nghe được pháp). Nhờ sức mạnh của lòng từ mà ưa thích niềm vui của chính pháp, không tham đắm mọi giàu sang, ngôi vua và các đồ dùng hưởng thụ. Nhờ sức mạnh của lòng từ mà bố thí cho các chúng sinh với tâm bình đẳng. Lòng từ này có thể lìa khỏi các thứ vọng tưởng. Lòng từ là cửa ngõ, con đường mà mọi sự học thi-la (giới luật, sự giữ giới) đều phải đi qua. Lòng từ có thể cứu giúp những người phạm giới. Lòng từ này biểu hiện sức mạnh của nhẫn nhục. Lòng từ có thể xa lìa mọi kiêu mạn, khoe khoang, tự cao tự đại. Lòng từ có thể phát khởi sự tinh tấn không lay động. Lòng từ có thể khiến người tu các phương tiện chân chính mau chóng đạt đến rốt ráo.

 Lòng từ là gốc rễ của các tĩnh lự (thiền định, sự lắng tâm suy xét), giải thoát (các phép thiền giúp tâm thoát khỏi ràng buộc), tam-ma-địa (định, tâm chuyên chú vào một đối tượng) và tam-ma-bát-để (đẳng chí, trạng thái định sâu, tâm bình đẳng an trụ). Lòng từ có thể khiến tâm ra khỏi ngọn lửa phiền não hừng hực trong các cõi. Lòng từ là nhân sinh ra mọi trí tuệ. Do lòng từ vô lượng mà có thể nghe và ghi nhớ giữ gìn, nên mọi phần việc của mình và của người đều được quyết định chắc chắn. Lòng từ có thể trừ bỏ những phiền não thuận theo ma. Nhờ sức mạnh của lòng từ mà sống chung với nhau được an vui. Lòng từ có thể khiến người ta khi đứng dậy, khi đứng, khi ngồi, khi nằm đều giữ gìn kín đáo oai nghi. Lòng từ có thể làm giảm bớt các tính xao động và dục vọng. Lòng từ này như hương thơm quý xoa lên thân. Lòng từ này có thể tẩm vào áo xống của sự hổ thẹn (biết xấu hổ với mình và với người). Lòng từ này có thể xua tan mọi tai nạn, phiền não và đường ác. Lòng từ có thể cứu vớt mọi chúng sinh. Lòng đại từ vô lượng bỏ niềm vui riêng của mình, có thể ban cho mọi chúng sinh sự yên ổn vui sướng.

 Tướng trạng của lòng đại từ vô lượng không thể nghĩ bàn như thế, nay ta nói sơ lược. Này đồng tử, đó gọi là đại từ vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Bồ-tát ma-ha-tát nhờ thành tựu lòng đại từ vô lượng này, nên nhìn các chúng sinh luôn mang lòng từ thiện, siêng năng tìm cầu chính pháp không hề mệt mỏi.

 Này đồng tử, nên biết: lòng từ của các vị thanh văn chỉ có thể tự cứu mình, còn lòng từ của các vị Bồ-tát thì rốt ráo độ thoát tất cả chúng sinh. Này đồng tử, nên biết: chúng sinh duyên từ (lòng từ hướng đến chúng sinh làm đối tượng) là điều mà Bồ-tát mới phát đại tâm đạt được; pháp duyên từ (lòng từ khởi lên từ chỗ thấy rõ chúng sinh chỉ là sự hợp thành của các pháp, không có cái tôi thật) là điều mà Bồ-tát đang hướng tới hạnh thánh đạt được; vô duyên từ (lòng từ không còn đối tượng, không còn phân biệt, tự nhiên trùm khắp) là điều mà Bồ-tát đã chứng vô sinh nhẫn (trí tuệ an nhiên chấp nhận chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt) đạt được. Này đồng tử, đó gọi là đại từ vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong đại từ ba-la-mật, thì lòng từ trùm khắp tất cả chúng sinh.

 Lại nữa, này đồng tử Tinh Tiến Hành, thế nào gọi là đại bi vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát? Này đồng tử, nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn chứng đắc a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên phải lấy lòng đại bi làm người dẫn đầu. Như mạng căn (sức sống duy trì thân mạng) của con người lấy hơi thở ra, hơi thở vào làm đầu; cũng vậy, này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát chứng đắc Đại thừa cũng như thế, ắt phải lấy lòng đại bi làm người dẫn đầu. Này đồng tử, như mọi báu vật của vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp) đều phải lấy bánh xe vàng (báu vật đứng đầu, bay trước dẫn đường cho vua) làm người dẫn đường phía trước; cũng vậy, này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế, tất cả chính pháp của chư Phật đều lấy lòng đại bi làm người dẫn đầu.

 Lại nữa, này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát vì a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để độ các chúng sinh mà thực hành đại bi, rốt cuộc không bỏ rơi một chúng sinh nào. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát khởi lòng đại bi đối với chúng sinh như thế nào? Này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh bị trói buộc bởi thân kiến (cái thấy sai lầm cho rằng thân và tâm này là "cái tôi" thật có) hư dối, bị các tà kiến che giấu. Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ dứt hẳn thân kiến hư dối, các thứ trói buộc và các tà kiến."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh an trụ trong sự điên đảo hư dối, không thật: trong cái vô thường lại lầm tưởng là thường còn; trong cái khổ lại lầm tưởng là vui; trong cái vô ngã (không có cái tôi thật) lại lầm tưởng là có ngã; trong cái bất tịnh lại lầm tưởng là trong sạch. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ dứt hẳn các điên đảo hư vọng không thật."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh ngu si điên đảo, đắm say ái dục, đến cả với mẹ, chị em còn sinh lòng xâm phạm cưỡng bức, huống chi đối với các chúng sinh khác. Bồ-tát ma-ha-tát quán việc ấy rồi, nghĩ thế này: "Khổ thay thế gian, lại có thể dung chứa một đám chẳng phải bậc thánh, nghiệp ác không biết hổ thẹn đầy dẫy trong đó." Lại nghĩ thế này: "Than ôi, khổ thay! Những chúng sinh này từng ở trong thai mẹ, nằm nghỉ ở đó, rồi sinh ra từ cửa sinh; sao lại không biết xấu hổ mà cùng làm việc ấy? Những chúng sinh như vậy mất mát rất lớn, rất đáng thương xót; các thứ lỗi lầm tai hại rất đáng chê trách. Vì sao? Vì bị tham, sân, si làm hại, lại bị sự không hiểu biết làm hại, bỏ chính pháp mà an trụ trong phi pháp, làm các điều ác, rơi vào địa ngục, súc sinh và cõi quỷ thuộc vua Diễm-ma (Diêm-ma, vua cõi chết; cõi quỷ đói). Những chúng sinh như vậy vì nghiệp ác lôi kéo, nên đi đến đâu cũng đi trên đường sai."

 Này đồng tử, ví như con chó rừng ở chốn mồ mả bị bầy chó săn đuổi, chạy trốn tán loạn, đến bên vách núi cao dựng đứng, bị dồn vào đường cùng, ban đêm tru tréo. Cũng vậy, này đồng tử, các chúng sinh kia cũng như thế, giống như con chó rừng. Lại nữa, này đồng tử, ví như người mù bẩm sinh bị bầy chó dồn đuổi, đến bên hố sâu khe vực. Cũng vậy, này đồng tử, các chúng sinh kia cũng như thế, giống như người mù bẩm sinh. Lại nữa, này đồng tử, ví như con heo trong chuồng đi lại chỗ phân dơ, lại còn ăn nữa, mà chẳng hề ghê tởm. Cũng vậy, này đồng tử, các chúng sinh kia cũng như thế, giống như con heo trong chuồng.

 Những chúng sinh như vậy rất đáng thương xót: bị dâm dục bức bách, không phân biệt người thân hay chẳng phải người thân; bị các phiền não làm hại; đi theo bè lũ ma, bị lưới bẫy của ma trói buộc, bị lưới mê lầm quấn chặt, chìm ngập trong bùn ái dục. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán việc ấy rồi, khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh ấy: "Ta sẽ vì họ giảng nói pháp mầu, khiến họ dứt hẳn các phiền não ái dục."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh bị năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, hôn trầm và ngủ nghỉ, xao động và hối hận, nghi ngờ) che phủ, bị mũi tên dục vọng bắn trúng, tham đắm sáu xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Mắt thấy sắc rồi thì bám chấp hình dáng, không thể buông bỏ. Cũng vậy, tiếng tai nghe, mùi mũi ngửi, vị lưỡi nếm, xúc chạm thân cảm biết, đều bám chấp hình tướng mà không thể buông bỏ.

 Các chúng sinh này phần nhiều giận dữ, oán thù lẫn nhau: nếu được lợi ích thì gọi là bạn tốt của ta, gặp điều bất lợi thì liền làm hại nhau. Các chúng sinh này phần nhiều hôn trầm (tâm mờ mịt nặng nề) và ngủ nghỉ, yếu kém ngu độn, bị màng vô trí che lấp. Các chúng sinh này bị xao động và hối hận bất thiện trói buộc, tâm thường bị các phiền não xấu ác làm nhiễm ô. Các chúng sinh này bị lưới nghi ngờ quấn chặt, đối với pháp sâu xa không thể quyết định. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ dứt hẳn các thứ che lấp."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh bị mạn (kiêu mạn, so sánh mình hơn người) làm hại, bị quá mạn (cho mình hơn người ngang mình) làm hại, bị ngã mạn (kiêu căng vì chấp có cái tôi) làm hại, bị tăng thượng mạn (chưa chứng đắc mà tưởng mình đã chứng đắc) làm hại, bị tà mạn (không có đức mà tự cho là có đức) làm hại. Đối với người thấp kém thì cho mình hơn; đối với người ngang mình thì cho mình hơn hết. Có chúng sinh cho sắc (thân xác) là ta, hoặc cho đến cho thức (tâm phân biệt) là ta. Điều chưa chứng thì cho rằng mình đã chứng.

 Vì cậy vào điều đó, nên chỗ đáng thăm hỏi thì không thăm hỏi, chỗ đáng lễ lạy thì không lễ lạy; đối với các bậc bề trên lâu năm thì lòng không kính thuận; đối với các bậc thầy tôn kính thì không ngưỡng mộ; đối với người thông minh sáng suốt thì không thưa hỏi: thế nào là thiện, thế nào là bất thiện; điều gì nên tu, điều gì không nên tu; điều gì nên làm, điều gì không nên làm; điều gì có tội, điều gì không tội; thế nào là đạo; thế nào là tam-ma-địa; thế nào là giải thoát. Những pháp như vậy chưa từng hiểu rõ, mà chỉ tự cho mình là hơn, là đáng tôn. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ dứt hẳn mọi hạt giống kiêu mạn."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh bị dây ái trói buộc, bị đầy tớ, vợ, thê thiếp, con trai con gái mà mình yêu thương cùng quấn chặt; bị những điều vô ích vây quanh; bị các tai họa trói buộc; bị then chốt của sinh tử ngăn cản, không thể ra khỏi địa ngục, bàng sinh (súc sinh, loài đi ngang), cõi quỷ của vua Diễm-ma; bị sự trói buộc của các cõi có (cõi còn sinh tử) giam giữ, không được tùy ý tự tại. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ được tùy ý tự tại, đi theo ý muốn mà hướng đến Niết-bàn."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh xa lìa bạn lành, bị bạn xấu (ác tri thức, người dẫn dắt vào đường sai) nắm giữ. Do gần gũi các bạn xấu, nên đắm say mọi nghiệp bất thiện, đó là: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói chia rẽ, nói thô ác, nói thêu dệt, tham lam, giận dữ, tà kiến. Vô số nghiệp ác như vậy được tạo ra hừng hực. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ được các bạn lành nhiếp hộ, bỏ mười nghiệp đạo bất thiện (mười con đường nghiệp ác vừa kể), đầy đủ thọ trì mười nghiệp thiện."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh bị ngu si che lấp, bị bóng tối vô minh (sự không hiểu biết chân lý) che chắn, bám chấp điên đảo: đối với tự thể của mình mà chấp có hữu tình, có mạng giả (cái sống thường còn), sinh giả (cái được sinh ra), nhân giả (con người), thiếu niên, trượng phu, số thủ thú (cái chủ thể cứ nhiều lần thọ lấy thân trong các cõi), tác giả (người làm), thọ giả (người nhận quả), ngã và ngã sở (cái tôi và cái thuộc về tôi). Những kiến chấp như vậy vô biên vô lượng, bám chặt không buông. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy rồi, liền khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến mắt tuệ của bậc thánh được trong sạch, và khiến họ dứt hẳn mọi kiến chấp."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các chúng sinh ưa đắm sinh tử, trôi lăn không ngừng; bị tên đao phủ năm uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác, thọ là cảm giác, tưởng là tri giác, hành là ý chí tạo tác, thức là tâm phân biệt; ví như đao phủ vì chúng đưa đến già chết) luôn luôn đuổi theo; chưa từng xa lìa nhà ngục ba cõi (cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc, toàn bộ thế giới còn sinh tử); bị cùm, gông, xiềng xích mà không nghĩ đến việc cởi mở. Bồ-tát ma-ha-tát quán thấy như vậy rồi, khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta sẽ vì họ nói pháp vi diệu, khiến họ thoát khỏi tên đao phủ năm uẩn, lại khiến họ vượt qua đồng hoang sinh tử và ra khỏi mọi trói buộc của nhà ngục ba cõi."

 Lại nữa, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán thấy các loài có tâm thức sinh ra từ điều bất thiện, như quả cầu, như bánh xe, lăn tròn không cố định. Do nghiệp ấy, từ thế gian này đến thế gian kia, lại từ thế gian kia đến thế gian này, trôi lăn nhanh chóng, chạy về năm đường (năm nẻo tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời), quay lưng với con đường Niết-bàn. Này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán việc ấy rồi, khởi lòng đại bi đối với các chúng sinh: "Ta nên vì họ nói pháp vi diệu, sẽ vì họ mở cửa cung điện Niết-bàn, khiến họ đi vào."

 Như vậy, này đồng tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành đại bi, quán xét bản tính chúng sinh mà khởi mười thứ đại bi vô lượng. Lại nữa, này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát lại có mười tướng vận hành của lòng đại bi, đó là: Lòng đại bi như vậy do không dua nịnh mà sinh khởi, ví như hư không, vì ra khỏi hẳn (mọi ràng buộc). Lòng đại bi như vậy do không lừa dối mà sinh khởi, vì từ ý chí cao vượt mà ra khỏi. Lòng đại bi như vậy không do giả dối mà phát khởi, vì từ con đường như thật, tâm ngay thẳng mà ra khỏi. Lòng đại bi như vậy do không cong vạy mà sinh khởi, vì khéo an trụ trong tâm không cong vạy mà ra khỏi. Lòng đại bi như vậy do không kiêu căng cũng không khiếp nhược mà sinh khởi, vì khéo ra khỏi sự kiêu mạn và thoái lui của mọi hữu tình. Lòng đại bi như vậy do che chở người khác mà sinh khởi, vì từ tâm mình trong sạch mà ra khỏi. Lòng đại bi như vậy do trí tuệ kiên cố mà sinh khởi, vì xa lìa hẳn mọi tâm động và không động, khéo an trụ tâm một cách mầu nhiệm mà khéo ra khỏi. Lòng đại bi như vậy do bỏ niềm vui của mình mà sinh khởi, vì ban niềm vui cho người khác mà khéo ra khỏi. Lòng đại bi như vậy do muốn gánh vác các chúng sinh mà sinh khởi, vì tinh tấn kiên cố mà khéo ra khỏi. (?)

 Lại nữa, này đồng tử, lòng đại bi vô lượng của Bồ-tát ma-ha-tát lại có mười tướng vận hành như sau: Mọi sự ra khỏi (giải thoát) của Đại thừa đều nhờ đại bi mà được ra khỏi; vì nguyên nhân ấy nên gọi là đại bi. Lòng đại bi như vậy thiết lập tất cả bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, tĩnh lự, trí tuệ; vì nguyên nhân ấy nên gọi là đại bi. Lòng đại bi như vậy thiết lập niệm xứ (bốn chỗ an trú chánh niệm: quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp), chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu do định mà có). Lòng đại bi như vậy thiết lập căn (năm căn: tín, tấn, niệm, định, tuệ), lực (năm sức mạnh tương ứng), giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), tùy niệm (các pháp luôn nhớ nghĩ như nhớ Phật, Pháp, Tăng...), pháp bất cộng (những đức riêng chỉ Phật mới có), giác chi (?), và đạo chi (tám nhánh của con đường chính), nghiệp gốc của sự hoan hỷ (?), thứ lớp các định, mười nghiệp đạo thiện, cho đến các tướng đều nói như vậy; vì nguyên nhân ấy nên gọi là đại bi. Lòng đại bi như vậy thiết lập trí tuệ tự nhiên của Như Lai; vì nguyên nhân ấy nên gọi là đại bi.

 Này đồng tử, nên biết: lòng đại bi như vậy làm việc mình phải làm, khéo làm những việc cần làm, làm mà không đổi khác, vì các chúng sinh mà làm những việc nên làm. Lòng đại bi như vậy khiến mọi chúng sinh được toại nguyện tròn đầy. Này đồng tử, đó gọi là đại bi vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Nhờ thành tựu đại bi ba-la-mật này, Bồ-tát ma-ha-tát quán thấy các chúng sinh ở trong hoàn cảnh như vậy, lại càng khởi lòng thương xót đối với họ.

 Lại nữa, này đồng tử Tinh Tiến Hành, thế nào gọi là đại hỷ vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát? Này đồng tử, nên biết: khi Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà cầu a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì tu hành đại hỷ. Niềm hỷ ấy có vô lượng tướng. Này đồng tử, nên biết: niềm hỷ của Bồ-tát gọi là niềm vui mầu nhiệm, trong sạch, hân hoan khi nhớ nghĩ đến các pháp thiện. Vì sao? Vì đối với các pháp thiện không có tính buồn rầu, không có tính thoái lui, không có tính mệt mỏi. Niềm hỷ này gọi là xa lìa mọi tính ưa thích thế gian. Vì sao? Vì an trụ trong tính ưa thích niềm vui của chính pháp. Niềm hỷ này có thể khiến bên trong hân hoan, sức thân hăng hái mạnh mẽ. Vì sao? Vì sự hiểu biết của trí tuệ thư thái, tâm ý phấn khởi. Niềm hỷ này ưa thích thân Như Lai. Vì sao? Vì ưa cầu sự trang nghiêm của các tướng tốt và vẻ đẹp. Niềm hỷ này nghe pháp không hề chán mỏi. Vì sao? Vì vui thích nương theo pháp mà thực hành đúng đắn. Nhờ niềm hỷ này mà vui mừng, hăng hái đối với pháp; đối với các chúng sinh, lòng không làm tổn hại; vui thích bồ-đề (sự giác ngộ), đối với pháp rộng lớn đều có thể tin hiểu, phát tâm xa lìa thừa nhỏ hẹp.

 Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ chế phục lòng keo kiệt. Vì sao? Vì đối với những người đến xin, nhất định bố thí. Nhờ niềm hỷ này mà đối với những người phạm giới thì đem lòng thương mà thu nhận, đối với những người giữ giới thì lòng thường trong sạch, lại có thể khiến giới hạnh của chính mình trong sạch. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ yên ổn, vượt qua mọi nỗi sợ hãi về đường ác. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ chịu đựng được những lời ác, lời lẽ thô bỉ của người khác. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ không trả thù. Vì sao? Vì nếu gặp lúc bị móc mắt, chặt tay, chặt chân, chém các khớp xương, tâm vẫn chịu đựng được. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ kính trọng. Vì sao? Vì đối với các bậc bề trên lâu năm, giữ đầy đủ oai nghi, cúi mình cung kính, quỳ lạy tôn nghiêm. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ luôn tươi vui nét mặt. Vì sao? Vì tâm chí hòa nhã, thư thái, xa lìa sự cau mày, và chủ động thăm hỏi trước. Niềm hỷ này gọi là niềm hỷ xa lìa mọi sự giả làm ra vẻ oai nghi, nịnh nọt, lừa dối che đậy, ép buộc đòi hỏi. Vì sao? Vì niềm hỷ này hướng đến con đường của chính pháp chắc thật.

 Nhờ niềm hỷ này, đối với các Bồ-tát khởi lòng yêu kính sâu xa như đối với bậc Đại sư; đối với chính pháp khởi lòng yêu thích như đối với thân mình; đối với Như Lai khởi lòng yêu thích như đối với mạng sống của mình; đối với các bậc thầy tôn kính khởi lòng yêu thích như đối với cha mẹ; đối với các chúng sinh khởi lòng yêu thích, xem như con một; đối với bậc a-già-lợi-da (a-xà-lê, vị thầy dạy dỗ, chỉ bảo phép tắc) là thầy truyền dạy, khởi lòng yêu thích, kính như con mắt; đối với các hạnh chân chính khởi lòng yêu thích như đầu của thân; đối với các ba-la-mật khởi lòng yêu thích như tay chân; đối với pháp sư (người giảng pháp) khởi lòng yêu thích như các báu vật quý giá; đối với chính pháp mình tìm cầu khởi lòng yêu thích như thuốc hay; đối với người có thể chỉ ra lỗi lầm và nhắc nhở mình khởi lòng yêu thích như thầy thuốc giỏi. Như vậy, này đồng tử, đó gọi là đại hỷ vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát. Các Bồ-tát ma-ha-tát nhờ an trụ trong đại hỷ ba-la-mật này, nên thực hành hạnh Bồ-tát luôn mang niềm vui mừng, siêng năng cầu chính pháp không hề chán mỏi.

 Lại nữa, này đồng tử Tinh Tiến Hành, thế nào gọi là đại xả vô lượng ba-la-mật của Bồ-tát ma-ha-tát? Này đồng tử, nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà phát tâm a-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi, thì phải thực hành đại xả. Nên biết sự xả này có ba loại. Ba loại là gì? Đó là: xả buông bỏ phiền não, xả che chở mình và người, xả đúng lúc và không đúng lúc.

 Thế nào gọi là xả buông bỏ phiền não? Này đồng tử, nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát ở chỗ được kính trọng thì tâm không tự cao; ở chỗ không được kính trọng thì tâm không tự ti. Nếu được cúng dường thì tâm không kiêu căng; không được cúng dường thì tâm không buồn bực. Đối với người giữ giới và người phạm giới đều khởi cái biết bình đẳng. Được danh tiếng tốt đẹp thì tâm không mong thích; bị chê bai phỉ báng thì lòng không lo buồn; nếu bị chỉ trích thì chí không sa sút. Ở chỗ được khen ngợi thì khéo an trụ nơi pháp tính (bản chất chân thật của các pháp). Đối với những việc khổ thì có sức mạnh của trí tuệ phân biệt chọn lựa; đối với những việc vui thì có sức mạnh của sự quán hiểu là vô thường, là khổ. Bỏ ái dục, dứt giận dữ. Đối với kẻ oán người thân, tâm bình đẳng; đối với việc làm tốt hay việc làm xấu, tâm không phân hai. Đối với điều đáng yêu hay không đáng yêu, lòng không để ý. Đối với tiếng tốt hay tiếng xấu, không sinh bám chấp. Đối với lời nói hay hay lời nói dở, tâm không thương không ghét. Đối với vị ngọt của các dục và tai hại của chúng, cân nhắc một cách bình đẳng. Đối với thân mình và các chúng sinh khác, khởi ý tin tưởng và mong muốn bình đẳng. Đối với thân mạng, lòng không luyến tiếc. Đối với các chúng sinh bậc dưới, bậc giữa, bậc trên, khởi sự soi chiếu bình đẳng. Đối với pháp ẩn và pháp hiện, khởi tính bình đẳng. Đối với chân lý và chẳng phải chân lý, tự thể thanh tịnh. Như vậy, này đồng tử, Bồ-tát ma-ha-tát nếu có thể tự nhiên khởi lên phép đối trị (cách chữa trị phiền não) thù thắng, thì đó gọi là xả buông bỏ phiền não của Bồ-tát ma-ha-tát.

 Lại nữa, này đồng tử, thế nào gọi là xả che chở mình và người? Này đồng tử, nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát khi bị người khác chặt từng khúc tay chân, cắt da xẻ thịt, vẫn luôn tự quán tâm, an trụ trong đại xả. Dù bị chặt tay chân, cắt thịt da, nhưng trong tâm chỉ an trụ nơi xả, không có mong cầu, cũng không đòi hỏi; dù thân và lời nói có biến đổi khác thường, đều có thể chịu đựng. Đó gọi là xả che chở mình và người. Bấy giờ Bồ-tát lại quán hai thứ, tâm không tổn hại. Hai thứ là gì? Nghĩa là không do tướng của mắt và tướng của sắc, cho đến không do tướng của ý và tướng của pháp (đối tượng của ý) mà tâm sinh tổn hại, mà an trụ nơi xả. Vì sao? Vì không tổn không hại, đó mới gọi là xả che chở mình và người.

 Lại nữa, thế nào gọi là xả che chở mình và người? Vì bị người khác làm tổn hại mà không trả đũa, đối với mình và người đều có thể nhẫn chịu, đó gọi là xả. Đối với người có ơn và người không có ơn, dùng phương tiện bình đẳng, đó gọi là xả. Sự xả này gọi là xả tột cùng không tranh cãi, xả diệt tâm mình, xả quán tự thể, xả không hại người. Đối với các việc thuộc về định, Bồ-tát có thể xả; nhưng Phật Thế Tôn không cho phép các Bồ-tát chỉ tu xả mà thôi. Vì sao? Vì Bồ-tát ma-ha-tát còn phải tu tập các hạnh và công dụng, ngày đêm luôn nghĩ đến việc phát khởi tinh tấn, tìm cầu các pháp thiện; phải tùy lúc nên hay không nên mà tu xả.

 Lại nữa, này đồng tử, thế nào gọi là xả đúng lúc và không đúng lúc? Này đồng tử, nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát có đầy đủ trí tuệ lớn, khéo tu tập đúng lúc và không đúng lúc. Nghĩa là đối với các chúng sinh không phải là đồ chứa của pháp thì nên khởi xả; đối với chỗ không cung kính thì nên khởi xả; đối với sự chê bai, khổ não vô ích thì nên khởi xả; đối với việc hướng đến quả quyết định chân chính của thừa thanh văn thì nên khởi xả. Khi tu bố thí thì nên tạm gác việc tu giới; khi tu giới thì nên tạm gác việc tu bố thí; khi tu nhẫn nhục thì nên tạm gác việc lôi kéo bố thí, trì giới, tinh tấn; khi tu tinh tấn thì nên tạm gác việc tu giới; khi tu tĩnh lự thì nên tạm gác bố thí ba-la-mật; khi tu tập trí tuệ thì nên tạm gác việc duyên theo mà phát khởi năm ba-la-mật-đa kia.

 Này đồng tử, đó gọi là xả đúng lúc và không đúng lúc của Bồ-tát ma-ha-tát. Vì sao? Vì đối với pháp không nên làm thì không có tính tạo tác. Cho nên Bồ-tát biết sâu xa điều gì không có lợi ích mà thực hành xả. Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong đại xả ba-la-mật mà thực hành hạnh Bồ-tát, thì đối với mọi pháp ác bất thiện đều có thể khởi đại xả. Này đồng tử, những tướng trạng như vậy gọi là đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả của Bồ-tát ma-ha-tát. Nếu các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong bốn vô lượng ba-la-mật như vậy, nên biết đó là đồ chứa xứng đáng cho pháp môn Bồ-tát tạng, lại là đồ chứa xứng đáng cho chính pháp của chư Phật."

 Như vậy, này Xá-lợi-tử, đức Bạc-già-phạm Đại Uẩn Như Lai ấy, sau khi vì đồng tử Tinh Tiến Hành mở bày rộng rãi bốn vô lượng này, lại vì cậu giảng giải sáu ba-la-mật-đa và các nhiếp pháp, khiến đồng tử ấy thuận theo mà tu học. Này Xá-lợi-tử, đồng tử Tinh Tiến Hành ấy siêng năng tu tập đúng như pháp đã nghe, sẽ nói rộng ở phần sau.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video