Bốc Phệ Toàn Thư (bộ sách đầy đủ về bói toán; "bốc" là bói bằng mai rùa, "phệ" là bói bằng cỏ thi), quyển hai.
Quẻ và hào hiện ra hình tượng (quẻ: hình gồm sáu vạch xếp chồng lên nhau, dùng để bói; hào: mỗi vạch trong quẻ, vạch liền là hào dương, vạch đứt là hào âm) (kèm lời đoán chung và lời của từng hào).
Một, phép nạp giáp (phép gán thiên can và địa chi vào từng hào của quẻ để luận đoán):
Bài ca khẩu quyết về nạp giáp đã có trong phần "Khải mông tiết yếu" (Tóm lược điều cốt yếu cho người mới học) ở trước. Nay chép đầy đủ phép ấy để người học tiện xem kỹ.
Phép này đều xếp từ dưới lên trên. Quẻ dương thì địa chi cách một ngôi mà xếp xuôi theo vòng, quẻ âm thì địa chi cách một ngôi mà xếp ngược lại.
Cung quẻ (64 quẻ được chia thành tám nhóm gọi là tám cung; mỗi cung đứng đầu là một trong tám quẻ đơn ba vạch: Càn là Trời, Khảm là Nước, Cấn là Núi, Chấn là Sấm, Khôn là Đất, Tốn là Gió, Đoài là Đầm, Ly là Lửa; các quẻ trong cung đều theo ngũ hành của quẻ đứng đầu cung): Càn, Khảm, Cấn, Chấn (bốn quẻ thuộc dương) | Khôn, Tốn, Đoài, Ly (bốn quẻ thuộc âm)
Hào trên cùng (hào thứ sáu): Tuất, Tý, Dần, Tuất | Dậu, Mão, Mùi, Tỵ
Hào năm: Thân, Tuất, Tý, Thân | Hợi, Tỵ, Dậu, Mùi
Hào bốn: Ngọ, Thân, Tuất, Ngọ | Sửu, Mùi, Hợi, Dậu
Hào ba: Thìn, Ngọ, Thân, Thìn | Mão, Dậu, Sửu, Hợi
Hào hai: Dần, Thìn, Ngọ, Dần | Tỵ, Hợi, Mão, Sửu
Hào đầu (hào dưới cùng): Tý, Dần, Thìn, Tý | Mùi, Sửu, Tỵ, Mão
Chú thích: Để người học sau dễ hiểu, Hổ Dịch (người biên tập, hiệu đính bản này) đã thêm cung quẻ và vị trí hào vào phía bên trái. Dựa vào đó, người học có thể biết địa chi (mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng để chỉ thời gian, phương hướng và ngũ hành) của quẻ mỗi cung phải đặt vào hào nào.
Hai, lời hào của từng quẻ:
Chú thích: Hổ Dịch cho rằng cách trình bày của bản gốc không hợp lắm với thói quen đọc của người nay, lại dễ gây khó hiểu. Vì vậy, trên nguyên tắc không trái với ý gốc của nguyên tác, đã sửa đổi đôi chút.
1. Thêm tên cung quẻ vào trước tên quẻ. Các quẻ lục hợp (quẻ mà các hào trên và dưới đều tương hợp với nhau theo từng cặp địa chi, thường chủ về hòa hợp, thành tựu), lục xung (quẻ mà các hào trên và dưới đều xung khắc nhau theo từng cặp, thường chủ về tan rã, xung đột), du hồn (quẻ thứ bảy trong mỗi cung, chủ về lòng không yên, đi lại xa xôi), quy hồn (quẻ thứ tám trong mỗi cung, chủ về quay trở về) đều ghi thêm trong ngoặc ( ) sau tên quẻ. Phía trên hình quẻ thêm chữ [Bản quẻ] (quẻ gốc gieo được). Lục thân (năm loại quan hệ gán cho mỗi hào, dựa theo ngũ hành của hào so với ngũ hành của cung quẻ: Phụ Mẫu là hành sinh ra hành của cung, chỉ cha mẹ, bậc trên, nhà cửa, giấy tờ; Huynh Đệ là cùng hành với cung, chỉ anh em, bạn bè, kẻ tranh giành; Tử Tôn là hành do cung sinh ra, chỉ con cháu, điều phúc; Thê Tài là hành bị cung khắc, chỉ vợ, tiền của; Quan Quỷ là hành khắc cung, chỉ quan chức, chồng, tai họa, bệnh tật) nào không có mặt trên quẻ thì ghi bằng chữ "Phục thần" (hào lục thân ẩn, nằm khuất dưới một hào của quẻ) đặt trước bản quẻ để chỉ rõ.
2. Nguyên tác ghi thế thân (hào "thân" suy ra từ địa chi của hào Thế, dùng để xem bản thân sự việc hay người hỏi) kèm dưới các hào, mà không có nguyệt quái thân (hào "thân" tính theo tháng: nếu hào Thế là hào dương thì bắt đầu từ tháng Tý, nếu là hào âm thì bắt đầu từ tháng Ngọ, đếm từ hào đầu lên đến hào Thế, đến đâu được địa chi nào thì đó là quái thân), những hào ẩn không có trên quẻ cũng không nói rõ. Nay đều dùng cách [Hổ Dịch chú], đặt dưới mỗi quẻ để giải thích.
3. Hào ẩn thì lấy lục thân của quẻ đứng đầu trong tám cung làm phục thần; người học có thể tham khảo những phần bàn luận liên quan trong sách "Bốc Phệ Chính Tông".
3. "Kinh Dịch quẻ thứ xx" là theo thứ tự tên quẻ trong Thượng kinh và Hạ kinh (hai phần của Kinh Dịch) do Chu Hy (nhà Nho đời Tống) sắp xếp, khác với thứ tự chia quẻ theo tám cung; người học nên chú ý phân biệt.
4. Thêm lời quẻ, lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa của toàn quẻ), lời Tượng (lời giải thích dựa vào hình tượng của quẻ và của hào) trong Kinh Dịch. Phần đoán sáu hào thêm lời "Tượng nói". Tất cả những phần trên đều được nhập và đối chiếu theo bản do Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải in lần thứ hai tháng 8 năm 1996, Chu Hy đời Tống chú giải, Lý Kiếm Hùng chấm câu.
Kèm hình quẻ theo bản gốc:
Càn vi Thiên (quẻ Càn là Trời: hai quẻ đơn Càn chồng lên nhau)
Trên là Càn — thuộc hành Kim (ngũ hành là năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh khắc lẫn nhau) — dưới là Càn (quẻ sáu vạch gồm quẻ đơn ba vạch ở trên và quẻ đơn ba vạch ở dưới).
Nhâm (Nhâm là một trong mười thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng kết hợp với địa chi) Tuất ▅▅▅▅▅ Phụ Mẫu
Thế (hào đại diện cho người xem bói, bên mình)
Nhâm Thân ▅▅▅▅▅ Huynh Đệ
Thân (hào thế thân)
Nhâm Ngọ ▅▅▅▅▅ Quan Quỷ
Giáp Thìn ▅▅▅▅▅ Phụ Mẫu
Ứng (hào đại diện cho đối phương, cho bên kia của sự việc)
Giáp Dần ▅▅▅▅▅ Thê Tài
Giáp Tý ▅▅▅▅▅ Tử Tôn
Quẻ sáu rồng cưỡi trời,
tượng rộng lớn bao dung.
Lời đoán rằng: Càn nghĩa là mạnh mẽ. Lớn lao thay đức khởi đầu của Càn! Che chở không thiên vị, vận hành huyền diệu việc tạo hóa, muôn vật nhờ đó mà bắt đầu. Mây bay mưa rưới. Biến hóa mà không nói ra. Đông tây tùy ý, nam bắc yên ổn.
Lời đoán sáu hào: Sơ Cửu (hào đầu, là hào dương; trong Kinh Dịch số Chín chỉ hào dương, số Sáu chỉ hào âm; các hào kể từ dưới lên gọi là Sơ, Nhị, Tam, Tứ, Ngũ, Thượng): Rồng còn ẩn, chớ dùng. Cửu Nhị: Rồng hiện ra ở ngoài đồng, lợi gặp bậc đại nhân (người có đức lớn, địa vị cao). Cửu Tam: Người quân tử (người có đức hạnh) suốt ngày gắng gỏi không ngừng, đến tối vẫn lo sợ dè chừng; tuy nguy nhưng không lỗi (không mắc lỗi, không bị tai vạ). Cửu Tứ: Hoặc nhảy vọt lên, hoặc còn ở dưới vực, không lỗi. Cửu Ngũ: Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân. Thượng Cửu: Rồng lên quá cao, có hối (có điều phải ân hận). Dụng Cửu (lời riêng của quẻ Càn, dùng khi cả sáu hào dương đều biến): Thấy đàn rồng không con nào đứng đầu, tốt.
-----------------------------------------------------------------------------------
Hình quẻ theo cách trình bày hiện nay:
Cung Càn: "Càn vi Thiên" (Lục xung) — thuộc Kim — trên Càn dưới Càn
[Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Nhâm Tuất Thổ — Thế
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Nhâm Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Giáp Thìn Thổ — Ứng
▄▄▄▄▄ Thê Tài Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Giáp Tý Thủy
Quẻ sáu rồng cưỡi (1) trời,
tượng rộng lớn bao dung.
Lời đoán rằng: Càn nghĩa là mạnh mẽ. Lớn lao thay đức khởi đầu của Càn! Che chở (2) không thiên vị, vận hành huyền diệu việc tạo hóa, muôn vật nhờ đó mà bắt đầu. Mây bay mưa rưới. Biến hóa mà không nói ra. Đông tây tùy ý, nam bắc yên ổn.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào năm, nguyệt quái thân là Tỵ, không có trên quẻ. Quẻ này có đủ cả lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch quẻ thứ nhất — Càn — Càn vi Thiên — trên Càn dưới Càn
Càn: Nguyên, hanh, lợi, trinh (khởi đầu lớn lao, hanh thông suôn sẻ, thuận lợi, chính đáng và bền vững).
Lời Thoán (3) nói: Lớn lao thay đức khởi đầu của Càn! Muôn vật nhờ đó mà bắt đầu, nên đức ấy bao trùm cả trời. Mây bay mưa rưới, các loài vật thành hình. Hiểu thấu lẽ đầu cuối, sáu ngôi (sáu hào) theo thời mà thành, theo thời cưỡi sáu rồng để điều khiển trời. Đạo của Càn biến hóa, mỗi vật đều được đúng tính mệnh của mình, giữ gìn và hòa hợp cái hòa lớn, thế mới là lợi và trinh (4). Vượt lên đứng đầu muôn (5) vật, muôn nước đều yên ổn.
Lời Tượng nói: Trời vận hành mạnh mẽ; người quân tử theo đó tự gắng sức không ngừng.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Rồng còn ẩn, chớ dùng.
Lời Tượng nói: "Rồng còn ẩn, chớ dùng", vì khí dương còn ở dưới.
Cửu Nhị: Rồng hiện (chữ này ở đây đọc là "hiện") ra ở ngoài đồng, lợi gặp bậc đại nhân.
Lời Tượng nói: "Rồng hiện ra ở ngoài đồng", đức được ban ra khắp nơi.
Cửu Tam: Người quân tử suốt ngày gắng gỏi không ngừng, đến tối vẫn lo sợ dè chừng; tuy nguy nhưng không lỗi.
Lời Tượng nói: "Suốt ngày gắng gỏi không ngừng", là đi đi lại lại đều theo đúng đạo.
Cửu Tứ: Hoặc nhảy vọt lên, hoặc còn ở dưới vực (6), không lỗi.
Lời Tượng nói: "Hoặc nhảy vọt lên, hoặc còn ở dưới vực", tiến lên thì không lỗi.
Cửu Ngũ: Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân.
Lời Tượng nói: "Rồng bay trên trời", là bậc đại nhân làm nên sự nghiệp.
Thượng Cửu: Rồng lên quá cao (7), có điều ân hận.
Lời Tượng nói: "Rồng lên quá cao, có điều ân hận", vì đầy (8) quá thì không thể lâu bền.
Dụng Cửu: Thấy đàn rồng không con nào đứng đầu, tốt.
Lời Tượng nói: "Dụng Cửu", đức của trời không nên tự đứng làm đầu.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngự": đọc là yu, thanh bốn. Nghĩa: trong xã hội phong kiến chỉ việc bề trên cai quản hay sai khiến kẻ dưới; điều khiển xe ngựa; chống đỡ. (2) Chữ "ấm": đọc là yin, thanh bốn. Nghĩa: bóng cây; chỗ không có nắng, vừa mát vừa ẩm; che chở, v.v. (3) Chữ "thoán": đọc là tuan, thanh bốn. Nghĩa: lời luận đoán, phán đoán. (4) Chữ "trinh": đọc là zhen, thanh một. Nghĩa: bói (Chu Hy chú là "chính đáng mà bền vững"); trung thành với nguyên tắc mình giữ, kiên định không đổi. (5) Chữ "thứ": đọc là shu, thanh bốn. Nghĩa: đông nhiều; dân thường. (6) Chữ "uyên": đọc là yuan, thanh một. Nghĩa: sâu; nước sâu; vực, đầm. (7) Chữ "kháng": đọc là kang, thanh bốn. Nghĩa: cao; kiêu ngạo; tột cùng; quá mức. (8) Chữ "doanh": đọc là ying, thanh hai. Nghĩa: đầy; dôi ra; thừa.
Cung Càn: "Thiên Phong Cấu" (Trời trên Gió dưới, tên quẻ là Cấu nghĩa là gặp gỡ) — thuộc Kim — trên Càn dưới Tốn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Nhâm Tuất Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Nhâm Ngọ Hỏa — Ứng
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Tân Dậu Kim
Thê Tài Giáp Dần Mộc ▄▄▄▄▄ Tử Tôn Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Tân Sửu Thổ — Thế
Quẻ gió mây giúp nhau,
tượng vua tôi hội họp.
Lời đoán rằng: Cấu nghĩa là gặp. Lấy âm gặp dương, lấy mềm gặp cứng; vốn không trông mong gì mà bỗng nhiên gặp phải, không hẹn mà gặp. Người xem bói được quẻ này thì việc mưu tính không gì là không tốt.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào hai, nguyệt quái thân là Ngọ, ở hào bốn. Thê Tài Giáp Dần Mộc không có trên quẻ, ẩn dưới hào hai Tử Tôn Tân Hợi Thủy.
Kinh Dịch quẻ thứ bốn mươi bốn — Cấu — Thiên Phong Cấu — trên Càn dưới Tốn
Cấu: Người con gái mạnh quá, chớ cưới người con gái ấy.
Lời Thoán nói: "Cấu" là gặp; mềm gặp cứng. "Chớ cưới người con gái ấy", vì không thể cùng nhau lâu dài. Trời đất gặp nhau thì muôn loài đều rực rỡ. Hào cứng gặp được chỗ trung chính (ở ngôi giữa của quẻ đơn và đúng với tính âm dương của ngôi ấy), nên đạo lớn được thi hành khắp thiên hạ. Ý nghĩa của thời Cấu lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Dưới trời có gió, là quẻ Cấu; bậc vua chúa theo đó ban mệnh lệnh, bố cáo khắp bốn phương.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Buộc vào cái chèn bánh xe (1) bằng kim loại, giữ chính bền thì tốt. Nếu có chỗ (2) đi tới thì gặp điều xấu; như con heo gầy (3) cứ giậm chân đi lại không yên (4).
Lời Tượng nói: "Buộc vào cái chèn bánh xe bằng kim loại", vì đạo mềm (khí âm) đang có sức lôi kéo, cần phải giữ lại.
Cửu Nhị: Trong bọc có cá, không lỗi, nhưng không lợi cho khách.
Lời Tượng nói: "Trong bọc có cá", theo lẽ không đến lượt khách.
Cửu Tam: Mông không còn da, đi đứng ngập ngừng khó nhọc; nguy, nhưng không có lỗi lớn.
Lời Tượng nói: "Đi đứng ngập ngừng khó nhọc", vì bước đi chưa bị ai lôi kéo.
Cửu Tứ: Trong bọc không có cá, dấy lên điều xấu.
Lời Tượng nói: Cái xấu của việc không có cá, là vì xa dân.
Cửu Ngũ: Lấy cây kỷ (5) che bao trái dưa, ngậm giữ vẻ đẹp bên trong, sẽ có điều từ trời rơi xuống.
Lời Tượng nói: Cửu Ngũ "ngậm giữ vẻ đẹp bên trong", vì ở chỗ trung chính. "Có điều từ trời rơi xuống", vì chí không bỏ mệnh trời.
Thượng Cửu: Gặp nhau ở chỗ sừng (chỗ cao tột, cứng nhọn), có lận (điều đáng tiếc, khó xử) (6), nhưng không lỗi.
Lời Tượng nói: "Gặp nhau ở chỗ sừng", vì ở trên cùng đã đến chỗ cùng nên đáng tiếc.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "nỉ": đọc là ni, thanh ba. Nghĩa: miếng gỗ chèn để dừng xe. (2) Chữ "du": đọc là you, thanh một. Nghĩa: chỗ, cái mà. (3) Chữ "luy": đọc là lei, thanh hai. Nghĩa: gầy, mệt mỏi. (4) Chữ "trịch trục": đọc là zhi, thanh hai; zhu, thanh hai. Nghĩa: đi qua đi lại, loanh quanh. (5) Chữ "kỷ": đọc là qi, thanh ba. Chu Hy giải chữ "kỷ" là loại cây cao lớn, chắc chắn. (6) Chữ "lận": đọc là lin, thanh bốn. Đây là một từ chuyên môn trong Kinh Dịch dùng để đoán điềm cát (tốt), hung (xấu), hối (ân hận), lận; đại để có nghĩa là đáng tiếc, phiền phức, gian nan, xấu hổ.
Cung Càn: "Thiên Sơn Độn" (Trời trên Núi dưới, tên quẻ là Độn nghĩa là lui ẩn) — thuộc Kim — trên Càn dưới Cấn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Nhâm Tuất Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Nhâm Thân Kim — Ứng
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Nhâm Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Bính Thân Kim
Thê Tài Giáp Dần Mộc ▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Bính Ngọ Hỏa — Thế
Tử Tôn Giáp Tý Thủy ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Bính Thìn Thổ
Quẻ con báo ẩn ở núi Nam,
tượng gần điều thiện, xa điều ác.
Lời đoán rằng: Độn nghĩa là lui. Ở vào lúc phải lui ẩn, đạo dương sắp suy hao, việc ác liền nổi lên, việc thiện sắp suy tàn. Muốn tiến lại muốn lui, ngờ vực khó làm; kẻ nhỏ đang chế ngự kẻ lớn, người quân tử nên lánh đi.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào đầu, nguyệt quái thân là Mùi, không có trên quẻ. Tử Tôn Giáp Tý Thủy không có trên quẻ, ẩn dưới hào đầu Phụ Mẫu Bính Thìn Thổ. Thê Tài Giáp Dần Mộc không có trên quẻ, ẩn dưới hào hai Quan Quỷ Bính Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch quẻ thứ ba mươi ba — Độn — Thiên Sơn Độn — trên Càn dưới Cấn
Độn: Hanh thông; lợi nhỏ ở sự chính bền.
Lời Thoán nói: "Độn, hanh thông", là lui ẩn thì được hanh thông. Hào cứng ở đúng ngôi mà có hào tương ứng (hào ở vị trí đối nhau giữa quẻ dưới và quẻ trên, khác tính âm dương nên hô ứng với nhau), biết đi theo thời. "Lợi nhỏ ở sự chính bền", vì khí âm đang dần dần lớn lên. Ý nghĩa của thời Độn lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Dưới trời có núi, là quẻ Độn; người quân tử theo đó xa kẻ tiểu nhân, không tỏ ra ghét bỏ mà vẫn nghiêm khắc.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Lui ẩn mà ở phía đuôi (chậm nhất, sau cùng), nguy, chớ có đi đâu.
Lời Tượng nói: Cái nguy của việc lui ẩn ở phía đuôi; nếu không đi thì có tai họa gì?
Lục Nhị: Trói giữ bằng da bò vàng, không ai cởi ra nổi.
Lời Tượng nói: Trói giữ bằng da bò vàng, là để giữ vững chí.
Cửu Tam: Lui ẩn mà bị ràng buộc, có bệnh, nguy; nuôi tôi tớ, hầu thiếp thì tốt.
Lời Tượng nói: Cái nguy của việc lui ẩn mà bị ràng buộc, là có bệnh mệt mỏi (1). "Nuôi tôi tớ, hầu thiếp thì tốt", nhưng không thể làm việc lớn.
Cửu Tứ: Dù có điều yêu thích vẫn dứt mà lui ẩn; người quân tử thì tốt, kẻ tiểu nhân thì không được.
Lời Tượng nói: Người quân tử dứt điều yêu thích mà lui ẩn, kẻ tiểu nhân thì không làm được.
Cửu Ngũ: Lui ẩn một cách tốt đẹp, giữ chính bền thì tốt.
Lời Tượng nói: "Lui ẩn một cách tốt đẹp, giữ chính bền thì tốt", vì lấy điều chính để giữ chí.
Thượng Cửu: Lui ẩn ung dung thư thái, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: "Lui ẩn ung dung thư thái, không gì là không lợi", vì không còn gì phải ngờ vực.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "bại": đọc là bei, thanh bốn; xưa đọc là bai, thanh bốn. Nghĩa: cực kỳ mệt mỏi.
Cung Càn: "Thiên Địa Bĩ" (Trời trên Đất dưới, tên quẻ là Bĩ nghĩa là bế tắc) (Lục hợp) — thuộc Kim — trên Càn dưới Khôn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Nhâm Tuất Thổ — Ứng
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Nhâm Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài Ất Mão Mộc — Thế
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Ất Tỵ Hỏa
Tử Tôn Giáp Tý Thủy ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ
Quẻ trời đất không giao nhau,
tượng người trong nhà không đoàn tụ.
Lời đoán rằng: Bĩ nghĩa là bế tắc. Trời đất không giao nhau, âm dương bế tắc. Vợ chồng không hòa, chia lìa mỗi người một ngả nam bắc. Đạo quân tử tiêu mòn, đạo tiểu nhân lớn mạnh. Người và vật trái nghịch nhau, là tượng không thông suốt.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào bốn, nguyệt quái thân là Thân, ở hào năm. Tử Tôn Giáp Tý Thủy không có trên quẻ, ẩn dưới hào đầu Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ.
Kinh Dịch quẻ thứ mười hai — Bĩ — Thiên Địa Bĩ — trên Càn dưới Khôn
Bĩ: Bế tắc là vì chẳng phải (1) đạo người; không lợi cho sự chính bền của người quân tử; cái lớn ra đi, cái nhỏ kéo đến.
Lời Thoán nói: "Bế tắc là vì chẳng phải đạo người; không lợi cho sự chính bền của người quân tử; cái lớn ra đi, cái nhỏ kéo đến." Thế là trời đất không giao nhau nên muôn vật không thông; trên dưới không giao nhau nên thiên hạ không còn ra nước. Bên trong âm mà bên ngoài dương, bên trong mềm mà bên ngoài cứng, bên trong là tiểu nhân mà bên ngoài là quân tử. Đạo tiểu nhân lớn mạnh, đạo quân tử tiêu mòn.
Lời Tượng nói: Trời đất không giao nhau, là quẻ Bĩ; người quân tử theo đó thu giữ đức của mình để tránh tai nạn, không thể lấy bổng lộc mà làm vinh hiển.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Nhổ cỏ tranh thì rễ liền nhau kéo theo cả đám cùng loại; giữ chính bền thì tốt, hanh thông.
Lời Tượng nói: Nhổ cỏ tranh mà giữ chính bền thì tốt, vì chí hướng về vua.
Lục Nhị: Bao dung mà vâng theo người trên, kẻ tiểu nhân thì tốt; bậc đại nhân thì chịu cảnh bế tắc mà đạo vẫn hanh thông.
Lời Tượng nói: "Bậc đại nhân chịu cảnh bế tắc mà đạo vẫn hanh thông", vì không để mình lẫn lộn vào bầy tiểu nhân.
Lục Tam: Ôm chứa điều xấu hổ.
Lời Tượng nói: "Ôm chứa điều xấu hổ", vì ngôi không đúng.
Cửu Tứ: Có mệnh trên, không lỗi; bạn cùng loại đều nương nhờ mà hưởng phúc (2).
Lời Tượng nói: "Có mệnh trên, không lỗi", vì chí được thực hiện.
Cửu Ngũ: Chấm dứt cảnh bế tắc, bậc đại nhân thì tốt. Luôn tự răn "sắp mất rồi, sắp mất rồi", thì vững chắc như buộc vào gốc dâu um tùm.
Lời Tượng nói: Cái tốt của bậc đại nhân, là vì ngôi chính đáng.
Thượng Cửu: Lật đổ cảnh bế tắc; trước bế tắc, sau vui mừng.
Lời Tượng nói: Bế tắc đến cùng thì đổ, sao có thể kéo dài được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "phỉ": đọc là fei, thanh ba. Nghĩa: không phải; trộm cướp. (2) Chữ "chỉ": đọc là zhi, thanh ba. Nghĩa: hạnh phúc.
Cung Càn: "Phong Địa Quan" (Gió trên Đất dưới, tên quẻ là Quan nghĩa là xem xét) — thuộc Kim — trên Tốn dưới Khôn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Thê Tài Tân Mão Mộc
Huynh Đệ Nhâm Thân Kim ▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Tân Mùi Thổ — Thế
▄▄ ▄▄ Thê Tài Ất Mão Mộc
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Ất Tỵ Hỏa
Tử Tôn Giáp Tý Thủy ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ — Ứng
Quẻ mây cuốn trời quang,
tượng hoa xuân đua nở.
Lời đoán rằng: Quan nghĩa là xem. Ngắm vẻ rực rỡ của đất nước, gió thổi trên mặt đất, muôn vật tươi tốt. Tiền của không hao tán, tước (1) lộc (2) càng thêm rạng rỡ (3).
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào hai, nguyệt quái thân là Dậu, không có trên quẻ. Tử Tôn Giáp Tý Thủy không có trên quẻ, ẩn dưới hào đầu Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ. Huynh Đệ Nhâm Thân Kim không có trên quẻ, ẩn dưới hào năm Quan Quỷ Tân Tỵ Hỏa.
Kinh Dịch quẻ thứ hai mươi — Quan — Phong Địa Quan — trên Tốn dưới Khôn
Quan: Như lúc đã rửa tay mà chưa dâng (4) lễ tế, có lòng thành kính, dáng vẻ trang nghiêm (5).
Lời Thoán nói: Cái đáng chiêm ngưỡng lớn lao ở trên, thuận theo và nhún nhường, ở chỗ trung chính để cho thiên hạ trông vào. "Quan: như lúc đã rửa tay mà chưa dâng lễ tế, có lòng thành kính, dáng vẻ trang nghiêm", kẻ dưới trông vào mà được cảm hóa. Xem đạo thần diệu của trời thì bốn mùa không hề sai lệch (6); thánh nhân dựa vào đạo thần diệu mà đặt ra sự giáo hóa, nên thiên hạ phục theo.
Lời Tượng nói: Gió đi trên mặt đất, là quẻ Quan; các vua đời trước theo đó đi xem xét (7) các phương, quan sát dân tình mà đặt ra giáo hóa.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Nhìn như trẻ con (thấy nông cạn), kẻ tiểu nhân thì không lỗi, người quân tử thì đáng tiếc.
Lời Tượng nói: Sơ Lục "nhìn như trẻ con", là đạo của kẻ tiểu nhân.
Lục Nhị: Nhìn trộm qua khe (8), lợi cho sự chính bền của người con gái.
Lời Tượng nói: Nhìn trộm qua khe mà chính bền như người con gái, (với bậc trượng phu) thì cũng đáng xấu hổ.
Lục Tam: Xem xét việc làm của chính mình để định tiến hay lui.
Lời Tượng nói: "Xem xét việc làm của chính mình để định tiến hay lui", nên chưa mất đạo.
Lục Tứ: Ngắm vẻ rực rỡ của đất nước, lợi làm khách quý của nhà vua (ra giúp vua).
Lời Tượng nói: "Ngắm vẻ rực rỡ của đất nước", vì được nhà vua trọng đãi như khách quý.
Cửu Ngũ: Xem xét việc làm của chính mình, người quân tử thì không lỗi.
Lời Tượng nói: "Xem xét việc làm của chính mình", là nhìn vào dân (dân tốt hay xấu là do mình).
Thượng Cửu: Xem xét việc làm của mình (là người được thiên hạ trông vào), người quân tử thì không lỗi.
Lời Tượng nói: "Xem xét việc làm của mình", vì chí chưa được yên.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tước": đọc là jue, thanh hai. Nghĩa: tước vị; thời xưa có loại chén uống rượu ba chân cũng gọi là tước. (2) Chữ "lộc": đọc là lu, thanh bốn. Nghĩa: thời xưa gọi tiền lương của quan lại. (3) Chữ "chương": đọc là zhang, thanh một. Nghĩa: rõ ràng; biểu dương. (4) Chữ "tiến": đọc là jian, thanh bốn. Nghĩa: đề cử; dâng lễ tế. (5) Chữ "ngung": đọc là yong, thanh hai. Nghĩa: lớn; dáng nghiêm trang, ngay ngắn. (6) Chữ "thắc": đọc là te, thanh bốn. Nghĩa: sai lệch. (7) Chữ "tỉnh": đọc là xing, thanh ba. Nghĩa: tỉnh ngộ; tự xét lại suy nghĩ, hành vi của mình. (8) Chữ "khuy": đọc là kui, thanh một. Nghĩa: nhìn qua lỗ nhỏ hay khe hở; dò xét ngầm.
Cung Càn: "Sơn Địa Bác" (Núi trên Đất dưới, tên quẻ là Bác nghĩa là bóc mòn, rơi rụng) — thuộc Kim — trên Cấn dưới Khôn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Thê Tài Bính Dần Mộc
Huynh Đệ Nhâm Thân Kim ▄▄ ▄▄ Tử Tôn Bính Tý Thủy — Thế
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Bính Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Thê Tài Ất Mão Mộc
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Ất Tỵ Hỏa — Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ
Quẻ bỏ cũ sinh mới,
tượng các hào âm bóc mòn hết hào dương.
Lời đoán rằng: Bác nghĩa là rơi rụng. Núi cao chót vót (1), dáng như sắp lở. Đạo âm sắp đầy, đạo dương suy yếu. Quẻ ứng với tháng chín, lá gặp sương héo rụng. Người lìa tan, của hao tán; cầu quan thì mất tước.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào đầu, nguyệt quái thân là Tuất, ở hào bốn. Huynh Đệ Nhâm Thân Kim không có trên quẻ, ẩn dưới hào năm Tử Tôn Bính Tý Thủy.
Kinh Dịch quẻ thứ hai mươi ba — Bác — Sơn Địa Bác — trên Cấn dưới Khôn
Bác: Không lợi nếu có chỗ đi tới.
Lời Thoán nói: "Bác" là bóc mòn, tức hào mềm làm biến đổi hào cứng. "Không lợi nếu có chỗ đi tới", vì kẻ tiểu nhân đang lớn mạnh. Thuận theo thời mà dừng lại, là nhìn vào hình tượng của quẻ. Người quân tử coi trọng lẽ tiêu mòn và lớn lên, đầy và vơi, đó là sự vận hành của trời.
Lời Tượng nói: Núi bám vào đất, là quẻ Bác; người trên theo đó vun đắp dày cho kẻ dưới để yên chỗ ở.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Làm hư cái giường từ chân giường, diệt mất điều chính, xấu. (Chu Hy chú: "miệt" là diệt.)
Lời Tượng nói: "Làm hư cái giường từ chân giường", là để diệt từ dưới lên.
Lục Nhị: Làm hư cái giường đến thành giường, diệt mất điều chính, xấu. (Chu Hy chú: "biện" là khung, thân giường.)
Lời Tượng nói: "Làm hư cái giường đến thành giường", vì chưa có ai cùng phe giúp đỡ.
Lục Tam: Ở trong cảnh bóc mòn mà không lỗi.
Lời Tượng nói: "Ở trong cảnh bóc mòn mà không lỗi", vì đã lìa bỏ các hào âm ở trên và ở dưới.
Lục Tứ: Làm hư cái giường đến tận da thịt người nằm, xấu.
Lời Tượng nói: "Làm hư cái giường đến tận da thịt người nằm", là tai họa đã cận kề.
Lục Ngũ: Dẫn các cung nhân nối nhau như xâu cá để được vua yêu, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Dẫn các cung nhân để được vua yêu, rốt cuộc không có lỗi.
Thượng Cửu: Quả to không bị ăn mất, người quân tử được xe (2), kẻ tiểu nhân thì làm hư nát nhà mình.
Lời Tượng nói: "Người quân tử được xe", vì được dân nâng đỡ. "Kẻ tiểu nhân làm hư nát nhà mình", rốt cuộc không thể dùng được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngập ngập": đọc là ji, thanh hai. Tả thế núi cao vút; cũng tả sự cực kỳ nguy hiểm, sắp đổ hay sắp diệt vong. (2) Chữ "dư": đọc là yu, thanh hai. Nghĩa: xe.
Cung Càn: "Hỏa Địa Tấn" (Lửa trên Đất dưới, tên quẻ là Tấn nghĩa là tiến lên) (Du hồn) — thuộc Kim — trên Ly dưới Khôn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Kỷ Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Kỷ Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Kỷ Dậu Kim — Thế
▄▄ ▄▄ Thê Tài Ất Mão Mộc
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Ất Tỵ Hỏa
Tử Tôn Giáp Tý Thủy ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ — Ứng
Quẻ gươm báu ra khỏi hộp,
tượng bề tôi gặp được vua.
Lời đoán rằng: Tấn nghĩa là tiến. Mặt trời mọc lên từ mặt đất, mềm mà đi lên, xoay vần soi sáng, đưa ánh sáng tiến dần lên. Làm quan thì được thăng chức, họa tiêu phúc sinh, lợi gặp bậc vương hầu, tùy ý làm gì cũng hanh thông.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào bốn, nguyệt quái thân là Mão, ở hào ba. Tử Tôn Giáp Tý Thủy không có trên quẻ, ẩn dưới hào đầu Phụ Mẫu Ất Mùi Thổ.
Kinh Dịch quẻ thứ ba mươi lăm — Tấn — Hỏa Địa Tấn — trên Ly dưới Khôn
Tấn: Bậc hầu làm yên nước được vua ban (1) ngựa rất nhiều (2), trong một ngày được tiếp kiến ba lần.
Lời Thoán nói: "Tấn" là tiến. Ánh sáng hiện ra trên mặt đất, thuận theo mà bám vào ánh sáng lớn, hào mềm tiến lên mà đi lên trên. Vì thế mà "bậc hầu làm yên nước được vua ban ngựa rất nhiều, trong một ngày được tiếp kiến ba lần".
Lời Tượng nói: Ánh sáng hiện ra trên mặt đất, là quẻ Tấn; người quân tử theo đó tự làm sáng tỏ đức sáng của mình.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Muốn tiến lên mà bị dập lui, giữ chính bền thì tốt. Chưa được người tin, cứ thong thả rộng lòng thì không lỗi.
Lời Tượng nói: "Muốn tiến lên mà bị dập lui", là một mình làm điều chính. "Thong thả rộng lòng thì không lỗi", vì chưa nhận chức vụ.
Lục Nhị: Muốn tiến lên mà lo buồn, giữ chính bền thì tốt. Sẽ nhận được phúc lớn này từ bà nội (bậc vương mẫu).
Lời Tượng nói: "Nhận được phúc lớn này", vì ở chỗ trung chính.
Lục Tam: Mọi người đều tin theo, hối hận tiêu mất.
Lời Tượng nói: Chí của việc được mọi người tin theo, là muốn đi lên.
Cửu Tứ: Tiến lên như con chuột đồng (3) (tham lam mà nhút nhát), giữ cố như thế thì nguy.
Lời Tượng nói: Như chuột đồng, giữ cố thì nguy, vì ngôi không đúng.
Lục Ngũ: Hối hận tiêu mất, được hay mất đừng lo (4), đi tới thì tốt, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: "Được hay mất đừng lo", đi tới thì có điều vui mừng.
Thượng Cửu: Tiến đến chỗ sừng (chỗ tận cùng, cứng nhọn), chỉ nên dùng để đánh dẹp ấp (5) riêng của mình; nguy mà tốt, không lỗi; nhưng cứ giữ cố thì đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Chỉ nên dùng để đánh dẹp ấp riêng của mình", vì đạo chưa được sáng tỏ.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tích": đọc là xi, thanh một. Nghĩa: ban cho. (2) Chữ "phồn": đọc là fan, thanh một. Nghĩa: đồng nghĩa với chữ "phiên". (3) Chữ "thạch": đọc là shi, thanh hai. Sách xưa dùng để chỉ loài thạch thử (một loại chuột). (4) Chữ "tuất": đọc là xu, thanh bốn. Nghĩa: lo nghĩ; thương xót; cứu giúp. (5) Chữ "ấp": đọc là yi, thanh bốn. Nghĩa: tên gọi khác của huyện thời xưa; thành thị.
Cung Càn: "Hỏa Thiên Đại Hữu" (Lửa trên Trời dưới, tên quẻ là Đại Hữu nghĩa là có nhiều, giàu có lớn) (Quy hồn) — thuộc Kim — trên Ly dưới Càn
[Bản quẻ]
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Kỷ Tỵ Hỏa — Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Kỷ Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Kỷ Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Giáp Thìn Thổ — Thế
▄▄▄▄▄ Thê Tài Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Giáp Tý Thủy
Quẻ vàng ngọc đầy nhà,
tượng mặt trời sáng rực giữa trời.
Lời đoán rằng: Đại Hữu nghĩa là rộng rãi. Hào mềm được ngôi tôn quý, quan lộc ngày càng đầy đủ. Che điều xấu, nêu điều tốt, của cải dồi dào mà hợp đạo nghĩa, thu nhận rộng rãi, bao dung, làm nên điều tốt đẹp cho muôn vật. Có trời giúp (1) đỡ, tốt, không gì là không lợi.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào năm, nguyệt quái thân là Dần, ở hào hai. Quẻ này có đủ cả lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch quẻ thứ mười bốn — Đại Hữu — Hỏa Thiên Đại Hữu — trên Ly dưới Càn
Đại Hữu: Rất hanh thông.
Lời Thoán nói: "Đại Hữu" là hào mềm được ngôi tôn quý, ở chỗ giữa lớn lao, mà các hào trên dưới đều hô ứng theo, nên gọi là Đại Hữu. Đức của quẻ cứng mạnh mà sáng đẹp, ứng với trời mà làm theo thời, vì thế rất hanh thông.
Lời Tượng nói: Lửa ở trên trời, là quẻ Đại Hữu; người quân tử theo đó ngăn chặn (2) điều ác, nêu cao điều thiện, thuận theo mệnh tốt lành của trời.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Không dính dáng với điều có hại thì chẳng có lỗi. Biết giữ mình trong gian nan thì không lỗi.
Lời Tượng nói: Hào Sơ Cửu của quẻ Đại Hữu, là không dính dáng với điều có hại.
Cửu Nhị: Dùng xe lớn để chở, có chỗ đi tới, không lỗi.
Lời Tượng nói: "Dùng xe lớn để chở", vì chất chứa ở giữa mà không hư hỏng.
Cửu Tam: Bậc công hầu dâng lễ lên thiên tử, kẻ tiểu nhân thì không làm nổi.
Lời Tượng nói: "Bậc công hầu dâng lễ lên thiên tử", còn kẻ tiểu nhân (ở ngôi ấy) thì sinh hại.
Cửu Tứ: Không phô trương sự thịnh vượng của mình, không lỗi.
Lời Tượng nói: "Không phô trương sự thịnh vượng của mình, không lỗi", vì sáng suốt, phân biệt rõ ràng.
Lục Ngũ: Lòng thành tín của người ấy (3) giao cảm với kẻ dưới, lại có uy nghiêm, tốt.
Lời Tượng nói: "Lòng thành tín của người ấy giao cảm với kẻ dưới", là lấy lòng tin mà khơi dậy chí của người. Cái tốt của uy nghiêm, là vì nếu chỉ dễ dãi thì người ta sẽ không biết đề phòng giữ ý.
Thượng Cửu: Có trời giúp đỡ, tốt, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Hào trên cùng của quẻ Đại Hữu tốt, vì có trời giúp đỡ.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hựu": đọc là you, thanh bốn. Nghĩa: phù hộ. (2) Chữ "át": đọc là e, thanh bốn. Nghĩa: ngăn cản, cấm. (3) Chữ "quyết": đọc là jue, thanh hai. Nghĩa: của nó, của người ấy; bèn; mới, v.v. Ở đây nên hiểu là "của người ấy".
Cung Khảm: "Khảm vi Thủy" (quẻ Khảm là Nước: hai quẻ đơn Khảm chồng lên nhau) (Lục xung) — thuộc Thủy — trên Khảm dưới Khảm
[Bản quẻ]
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Mậu Tý Thủy — Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Mậu Thân Kim
▄▄ ▄▄ Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa — Ứng
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Mậu Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn Mậu Dần Mộc
Quẻ thuyền vượt nhiều lớp ghềnh,
tượng ngoài rỗng trong đặc.
Lời đoán rằng: Khảm nghĩa là sa hãm. Gặp dòng chảy thì đổ vào, gặp hố thì dừng lại. Ra vào khó khăn, cứ theo hố hiểm mãi không thôi. Buồn rầu u uất, ẩn nấp (1), cùng nhau mưu tính; phải rời nhà đi xa nghìn dặm mới tránh khỏi cảnh khốn đốn (2) bế tắc.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào đầu, nguyệt quái thân là Hợi, không có trên quẻ. Quẻ này có đủ cả lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch quẻ thứ hai mươi chín — Khảm — Khảm vi Thủy — trên Khảm dưới Khảm
Khảm: Hiểm nối tiếp hiểm; có lòng thành tín, chỉ cần trong lòng hanh thông, đi thì được khen chuộng.
Lời Thoán nói: "Hiểm nối tiếp hiểm", là hai lần hiểm chồng lên nhau. Nước chảy mà không tràn đầy, đi vào chỗ hiểm mà không mất lòng tin. "Chỉ cần trong lòng hanh thông", vì có đức cứng ở giữa. "Đi thì được khen chuộng", vì đi tới thì có công. Hiểm của trời thì không thể leo lên được; hiểm của đất là núi sông gò đống; bậc vương công đặt ra chỗ hiểm để giữ nước mình. Công dụng của thời Khảm lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Nước chảy đến lần nữa (3), là quẻ Khảm nối Khảm; người quân tử theo đó giữ đức hạnh bền bỉ, luyện tập việc dạy dỗ.
Lời đoán sáu hào
Sơ Lục: Hiểm nối tiếp hiểm, rơi vào chỗ sâu (4) trong hố, xấu.
Lời Tượng nói: Hiểm nối tiếp hiểm mà rơi vào hố, vì lạc mất đường nên xấu.
Cửu Nhị: Trong hố có hiểm, cầu thì chỉ được chút ít.
Lời Tượng nói: "Cầu thì chỉ được chút ít", vì chưa ra khỏi giữa chỗ hiểm.
Lục Tam: Đến hay đi đều gặp hố hiểm, đã hiểm lại còn tựa vào chỗ không yên; rơi vào chỗ sâu trong hố, chớ làm gì.
Lời Tượng nói: "Đến hay đi đều gặp hố hiểm", rốt cuộc không có công.
Lục Tứ: Một chén (5) rượu, một bát (6) cơm, thêm đồ sành (7), dâng lời giao ước qua cửa sổ (8), rốt cuộc không lỗi.
Lời Tượng nói: "Một chén rượu, một bát cơm, thêm đồ sành", là lúc cứng và mềm gặp gỡ nhau.
Cửu Ngũ: Hố chưa tràn đầy, chỉ cần đến khi bằng phẳng là không lỗi.
Lời Tượng nói: "Hố chưa tràn đầy", vì đức ở giữa chưa được rộng lớn.
Thượng Lục: Bị trói bằng dây thừng (9), bỏ (10) vào giữa bụi gai, ba năm không thoát được, xấu.
Lời Tượng nói: Thượng Lục lạc mất đường, nên xấu đến ba năm.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "nặc": đọc là ni, thanh bốn. Nghĩa: ẩn giấu. (2) Chữ "truân": đọc là zhun, thanh một. "Truân chiên": tả cảnh chậm chạp không tiến, khốn khó không đắc chí. (3) Chữ "tiến": đọc là jian, thanh bốn. Nghĩa: lại, vẫn. (4) Chữ "đạm": đọc là dan, thanh bốn. Nghĩa: hố nhỏ trong hố; hố sâu. (5) Chữ "tôn": đọc là zun, thanh một. Đồ đựng rượu thời xưa. (6) Chữ "quỹ": đọc là gui, thanh ba. Đồ đựng thức ăn thời xưa. (7) Chữ "phẫu": đọc là fou, thanh ba. Đồ sành bụng to miệng nhỏ thời xưa; cũng là một loại nhạc cụ gõ bằng sành thời xưa. (8) Chữ "dũ": đọc là you, thanh ba. Nghĩa: cửa sổ. (9) Chữ "mặc": đọc là mo, thanh bốn. Nghĩa: dây thừng. (10) Chữ "trí": đọc là zhi, thanh bốn. Nghĩa: đặt, để.
Cung Khảm: "Thủy Trạch Tiết" (Nước trên Đầm dưới, tên quẻ là Tiết nghĩa là tiết chế, có chừng mực) (Lục hợp) — thuộc Thủy — trên Khảm dưới Đoài
[Bản quẻ]
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Mậu Tý Thủy
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Mậu Thân Kim — Ứng
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Đinh Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Đinh Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Thê Tài Đinh Tỵ Hỏa — Thế
Quẻ thuyền đi gặp gió ngang,
tượng nóng lạnh có chừng mực.
Lời đoán rằng: Tiết nghĩa là dừng. Trời đất có chừng mực thì bốn mùa mới thành. Lấy sự tiết chế mà đặt ra phép tắc, nhờ tiết kiệm mà được dồi dào. Trong lo ngoài vui, không ra khỏi sân nhà; giữ mình cẩn thận có chừng mực thì không gì là không yên lành.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào sáu, nguyệt quái thân là Tý, ở hào sáu. Quẻ này có đủ cả lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch quẻ thứ sáu mươi — Tiết — Thủy Trạch Tiết — trên Khảm dưới Đoài
Tiết: Hanh thông; tiết chế quá khắt khe thì không thể giữ bền.
Lời Thoán nói: "Tiết, hanh thông", vì hào cứng và hào mềm chia đều mà hào cứng ở chỗ giữa. "Tiết chế quá khắt khe thì không thể giữ bền", vì đạo ấy đã đến chỗ cùng. Vui vẻ mà đi vào chỗ hiểm, ở đúng ngôi mà biết tiết chế, trung chính mà thông suốt. Trời đất có chừng mực nên bốn mùa thành; lấy sự tiết chế mà đặt ra phép tắc thì không tổn hại của cải, không làm hại dân.
Lời Tượng nói: Trên đầm có nước, là quẻ Tiết; người quân tử theo đó đặt ra số lượng, mức độ, bàn xét đức hạnh.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Không ra khỏi sân trong nhà, không lỗi.
Lời Tượng nói: "Không ra khỏi sân trong nhà", vì biết lúc nào thông, lúc nào tắc.
Cửu Nhị: Không ra khỏi sân ngoài cổng, xấu.
Lời Tượng nói: "Không ra khỏi sân ngoài cổng, xấu", vì lỡ mất thời cơ đến cùng cực.
Lục Tam: Không biết tiết chế thì phải than thở (1), (tự mình chuốc lấy) không trách ai được.
Lời Tượng nói: Than thở vì không biết tiết chế, còn trách được ai?
Lục Tứ: Yên ổn mà tiết chế, hanh thông.
Lời Tượng nói: Yên ổn mà tiết chế nên hanh thông, vì vâng theo đạo của người trên.
Cửu Ngũ: Tiết chế một cách dễ chịu, êm thuận, tốt. Đi thì được khen chuộng.
Lời Tượng nói: Tiết chế một cách dễ chịu mà tốt, vì ở ngôi giữa.
Thượng Lục: Tiết chế quá khắt khe, cứ giữ cố thì xấu, (biết sửa) thì hối hận tiêu mất.
Lời Tượng nói: "Tiết chế quá khắt khe, cứ giữ cố thì xấu", vì đạo ấy đã đến chỗ cùng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ta": đọc là jie, thanh một. Nghĩa: than thở.
Cung Khảm: "Thủy Lôi Truân" (Nước trên Sấm dưới, tên quẻ là Truân nghĩa là gian nan lúc khởi đầu) — thuộc Thủy — trên Khảm dưới Chấn
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Mậu Tý Thủy
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Mậu Tuất Thổ — Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Mậu Thân Kim
Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa ▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Canh Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn Canh Dần Mộc — Thế
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Canh Tý Thủy
Quẻ rồng ở chỗ nước cạn,
tượng muôn vật mới sinh.
Lời đoán rằng: Truân nghĩa là khó khăn. Lúc đang gặp cảnh khốn đốn, động thì sinh khó khăn; việc bình thường thì trước dễ sau sinh tranh chấp. Đang lúc gian truân, rất kỵ đi xa; hôn nhân thì tốt, còn mưu cầu thì không thông.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào ba, nguyệt quái thân là Mùi, không có trên quẻ. Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa không có trên quẻ, ẩn dưới hào ba Quan Quỷ Canh Thìn Thổ.
Kinh Dịch quẻ thứ ba — Truân — Thủy Lôi Truân — trên Khảm dưới Chấn
Truân: Rất hanh thông, lợi ở sự chính bền. Chớ có đi đâu, lợi ở việc lập chư hầu (lập người đứng đầu các vùng để cai quản).
Lời Thoán nói: "Truân" là lúc cứng và mềm mới giao nhau mà khó khăn nảy sinh. Động trong chỗ hiểm, giữ chính bền thì rất hanh thông. Sấm mưa chuyển động đầy khắp, trời tạo dựng lúc mọi thứ còn hỗn độn mờ mịt, nên lập chư hầu mà không được yên nghỉ.
Lời Tượng nói: Mây và sấm, là quẻ Truân; người quân tử theo đó sắp đặt, gây dựng mọi việc (như gỡ tơ dệt vải).
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Quanh quẩn (1) chưa tiến được. Lợi ở yên ổn giữ chính bền, lợi ở việc lập chư hầu.
Lời Tượng nói: Tuy quanh quẩn chưa tiến, nhưng chí vẫn làm điều chính. Lấy thân phận cao quý mà hạ mình trước kẻ thấp hèn, nên rất được lòng dân.
Lục Nhị: Khốn đốn, chần chừ (2), cưỡi ngựa mà dùng dằng không đi; chẳng phải giặc cướp mà là người đến cầu hôn (3); người con gái giữ chính chưa chịu hứa gả, mười năm sau mới hứa gả.
Lời Tượng nói: Cái khó của Lục Nhị, là vì nó cưỡi lên hào cứng. "Mười năm sau mới hứa gả", là trở lại lẽ thường.
Lục Tam: Đuổi theo con hươu mà không có người coi rừng dẫn đường, chỉ lạc vào giữa rừng; người quân tử thấy được cơ sự, chẳng bằng bỏ đi, cứ đi thì đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Đuổi theo con hươu mà không có người coi rừng dẫn đường", vì ham theo con thú. Người quân tử bỏ đi, vì cứ đi thì đáng tiếc, sẽ đến chỗ cùng quẫn.
Lục Tứ: Cưỡi ngựa dùng dằng, đi cầu hôn, đi thì tốt, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Được cầu rồi mới đi, là sáng suốt.
Cửu Ngũ: Ơn huệ bị ứ đọng không ban ra được. Việc nhỏ giữ chính bền thì tốt; việc lớn cứ giữ cố thì xấu.
Lời Tượng nói: "Ơn huệ bị ứ đọng không ban ra được", vì sự ban phát chưa rộng khắp.
Thượng Lục: Cưỡi ngựa dùng dằng, khóc ra máu ròng ròng.
Lời Tượng nói: "Khóc ra máu ròng ròng", sao có thể kéo dài được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "bàn": đọc là pan, thanh hai. Nghĩa: tảng đá lớn. (2) Chữ "chiên": đọc là zhan, thanh một. "Truân chiên": tả cảnh chậm chạp không tiến, khốn khó không đắc chí. (3) Chữ "cấu": đọc là gou, thanh bốn. Nghĩa: kết thành hôn nhân; giao hảo.
Cung Khảm: "Thủy Hỏa Ký Tế" (Nước trên Lửa dưới, tên quẻ là Ký Tế nghĩa là đã qua sông, việc đã thành) — thuộc Thủy — trên Khảm dưới Ly
Phục thần — [Bản quẻ]
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Mậu Tý Thủy — Ứng
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Mậu Thân Kim
Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa ▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Kỷ Hợi Thủy — Thế
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Kỷ Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Kỷ Mão Mộc
Quẻ chèo thuyền qua sông,
tượng âm dương phối hợp.
Lời đoán rằng: Ký Tế nghĩa là hợp. Nước và lửa gặp nhau, đó là nghĩa hội hợp. Muốn qua sông thì có thuyền, việc ắt thành công. Cầu điều gì ắt được theo, theo điều gì ắt được toại. Thế là không lỡ thời, nên gọi là Ký Tế.
Hổ Dịch chú: Thế thân ở hào sáu, nguyệt quái thân là Dần, không có trên quẻ. Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa không có trên quẻ, ẩn dưới hào ba Huynh Đệ Kỷ Hợi Thủy.
Kinh Dịch quẻ thứ sáu mươi ba — Ký Tế — Thủy Hỏa Ký Tế — trên Khảm dưới Ly
Ký Tế: Hanh thông ở việc nhỏ, lợi ở sự chính bền. Lúc đầu tốt, về sau rối loạn.
Lời Thoán (phần lời giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: "Ký Tế, hanh thông (thuận lợi, suôn sẻ)", nghĩa là những việc nhỏ được hanh thông. "Lợi về sự giữ vững chính đạo", vì cương và nhu (cương: hào dương, tính cứng; nhu: hào âm, tính mềm) đều chính, ở đúng vị trí của mình. "Ban đầu tốt lành", vì hào nhu được ở vị trí giữa. Đến cuối mà dừng lại thì sinh loạn, vì con đường ấy đã đi đến chỗ cùng tận.
Lời Tượng (phần lời giải thích dựa vào hình tượng của quẻ) nói: Nước ở trên lửa là quẻ Ký Tế; người quân tử theo đó mà nghĩ đến tai họa để phòng ngừa từ trước.
Lời đoán sáu hào (hào: mỗi vạch trong sáu vạch của quẻ, đếm từ dưới lên):
Sơ Cửu (hào thứ nhất tính từ dưới lên, là hào dương; trong Kinh Dịch "Cửu" chỉ hào dương, "Lục" chỉ hào âm, "Sơ" là hào đầu tiên, "Thượng" là hào trên cùng, còn "Nhị, Tam, Tứ, Ngũ" là hào thứ hai đến thứ năm): Kéo giữ bánh xe lại, làm ướt đuôi, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Kéo giữ bánh xe lại", xét theo lẽ phải thì không có lỗi.
Lục Nhị: Người đàn bà đánh mất tấm che xe, đừng đuổi tìm, bảy ngày sau sẽ được lại.
Lời Tượng nói: "Bảy ngày sau sẽ được lại", vì đi theo đường giữa (không thái quá, không bất cập).
Cửu Tam: Vua Cao Tông (tức vua Vũ Đinh nhà Thương) đánh nước Quỷ Phương (một bộ tộc ở vùng biên cương phía bắc thời cổ), ba năm mới thắng; kẻ tiểu nhân thì chớ dùng.
Lời Tượng nói: "Ba năm mới thắng", nghĩa là đã kiệt sức mệt mỏi.
Lục Tứ: Áo lụa đẹp cũng có lúc thành giẻ rách, nên suốt ngày phải răn giữ đề phòng.
Lời Tượng nói: "Suốt ngày răn giữ", vì có điều đáng ngờ.
Cửu Ngũ: "Láng giềng phía đông giết bò để tế lễ lớn", không bằng lễ tế Thược (lễ tế mùa hạ, đơn sơ) của láng giềng phía tây, mà lại thật sự được hưởng phúc.
Lời Tượng nói: "Láng giềng phía đông giết bò", không hợp thời bằng láng giềng phía tây. "Thật sự được hưởng phúc", nghĩa là điều tốt lành lớn sẽ đến.
Thượng Lục: Ướt cả đầu, nguy hiểm.
Lời Tượng nói: "Ướt cả đầu, nguy hiểm", sao có thể kéo dài được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "duệ": âm đọc ye, thanh bốn. Nghĩa là: kéo, lôi, dắt. (2) Chữ "nhu": âm đọc ru, thanh hai. Nghĩa là: dính vào, thấm ướt, dừng lại, chậm trễ. (3) Chữ "phất": âm đọc fu, thanh hai. Nghĩa là: phúc. (Chu Hy chú là: "tấm che xe của đàn bà". Có thuyết cho là khăn trùm đầu của đàn bà, hoặc đồ trang sức trên tóc của phụ nữ. Bản Kinh Dịch chép trên lụa ghi là chữ "phát", nghĩa là tóc.) (4) Chữ "nhu": âm đọc xu, thanh một. Nghĩa là: lụa nhiều màu (lụa là tên gọi chung các loại hàng dệt bằng tơ thời cổ). Thời xưa đây cũng là giấy thông hành để ra vào cửa ải, làm bằng lụa. (5) Chữ "như": âm đọc ru, thanh hai. Nghĩa là: áo rách, bông cũ nát. (6) Chữ "thược": âm đọc yue, thanh bốn. Nghĩa là: lễ tế mùa hạ.
Cung Khảm (theo phép xếp tám cung, 64 quẻ được chia thành tám nhóm, mỗi nhóm có một quẻ thuần đứng đầu; quẻ này thuộc nhóm của quẻ Khảm): quẻ Trạch Hỏa Cách, thuộc hành Thủy (một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; quẻ mang hành của quẻ đứng đầu cung), Đoài trên Ly dưới (quẻ kép gồm quẻ đơn Đoài – tượng đầm nước – ở trên, và quẻ đơn Ly – tượng lửa – ở dưới).
Phục thần (hào ẩn: loại quan hệ không có mặt trong quẻ, được lấy từ quẻ đứng đầu cung và coi như nấp dưới hào cùng vị trí) | Bản quái (quẻ gốc được gieo ra)
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ (hào đại diện cho quan chức, chồng, tai họa, bệnh tật; là hành khắc hành của quẻ) – Đinh Mùi (thiên can Đinh, địa chi Mùi) – Thổ
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu (hào đại diện cho cha mẹ, bậc trên, nhà cửa, giấy tờ; là hành sinh ra hành của quẻ) – Đinh Dậu – Kim
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ (hào đại diện cho anh em, bạn bè, sự tranh giành, hao tốn tiền của; cùng hành với quẻ) – Đinh Hợi – Thủy Thế (hào Thế: đại diện cho bản thân người xem quẻ)
Thê Tài (hào đại diện cho vợ, tiền của; là hành bị hành của quẻ khắc) – Mậu Ngọ – Hỏa ▄▄▄▄▄ Huynh Đệ – Kỷ Hợi – Thủy
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Kỷ Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn (hào đại diện cho con cháu, phúc đức, điều vui; là hành do hành của quẻ sinh ra) – Kỷ Mão – Mộc Ứng (hào Ứng: đại diện cho đối phương hoặc sự việc được hỏi)
Quẻ báo hóa thành hổ,
hình tượng bỏ cũ theo mới.
Lời đoán: Cách là thay đổi. Bỏ cái cũ, theo cái mới, đó là đạo biến đổi. Đổi chỗ cho nhau, người quân tử thay đổi như con báo thay lông. Gặp lúc không gặp thời, đều nên cải cách. Giữ cái cũ thì xấu, theo cái mới thì tốt.
Lời chú của Hổ Dịch (người chú giải sách này): Thế thân (một điểm tính theo hào Thế, dùng làm chỗ dựa khi luận quẻ) ở hào thứ sáu; Nguyệt quái thân (còn gọi Quái thân: địa chi tính từ hào Thế theo tháng, đại diện cho chính sự việc được xem) là Mão, ở hào thứ nhất. Hào Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa không nhập quái (không có mặt trong quẻ), ẩn nấp dưới hào thứ ba là Huynh Đệ Kỷ Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi chín: Cách – Trạch Hỏa Cách – Đoài trên, Ly dưới.
Cách: Đến ngày Kỷ (ngày mang thiên can Kỷ; có bản hiểu là "ngày việc đã xong") mới được người tin, rất hanh thông, lợi về sự giữ vững chính đạo, mọi hối hận đều tiêu tan.
Lời Thoán nói: "Cách", là nước và lửa diệt lẫn nhau, hai cô gái (Đoài là thiếu nữ, Ly là trung nữ) ở chung một nhà mà chí hướng không hợp nhau, nên gọi là Cách. "Đến ngày Kỷ mới được người tin", nghĩa là thay đổi rồi người ta mới tin theo. Sáng suốt mà vui lòng, rất hanh thông nhờ chính đạo; thay đổi mà thỏa đáng thì hối hận mới tiêu tan. Trời đất biến đổi mà thành bốn mùa; vua Thang (người lập nhà Thương, lật đổ nhà Hạ) và vua Vũ (người lập nhà Chu, lật đổ nhà Thương) làm cách mạng (thay đổi mệnh trời, lập triều đại mới), thuận theo trời mà hợp lòng người. Ý nghĩa về thời của quẻ Cách thật lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Trong đầm có lửa, là quẻ Cách; người quân tử theo đó mà sửa định lịch pháp, làm rõ thời tiết bốn mùa.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Bó buộc chặt bằng da bò vàng.
Lời Tượng nói: Bó chặt bằng da bò vàng, nghĩa là chưa thể làm gì được.
Lục Nhị: Đến ngày Kỷ mới thay đổi, tiến lên thì tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Đến ngày Kỷ mới thay đổi, ra đi thì có điều tốt đẹp.
Cửu Tam: Tiến lên thì xấu, cố giữ thì nguy; lời bàn về thay đổi đã được bàn kỹ ba lần, thì được người tin.
Lời Tượng nói: "Lời bàn về thay đổi đã được bàn kỹ ba lần", còn phải đi đâu nữa.
Cửu Tứ: Hối hận tiêu tan, được người tin, thay đổi mệnh, tốt lành.
Lời Tượng nói: Thay đổi mệnh mà tốt lành, vì chí hướng được người tin.
Cửu Ngũ: Bậc đại nhân thay đổi như con hổ (vằn hổ rực rỡ, thay đổi lớn lao rõ ràng), chưa cần bói mà đã được người tin.
Lời Tượng nói: "Bậc đại nhân thay đổi như con hổ", vì vằn đẹp của nó rực rỡ.
Thượng Lục: Người quân tử thay đổi như con báo (đổi mới tốt đẹp), kẻ tiểu nhân thì chỉ đổi bộ mặt bên ngoài; tiến lên thì xấu, ở yên giữ chính đạo thì tốt.
Lời Tượng nói: "Người quân tử thay đổi như con báo", vì vằn đẹp của nó tươi tốt. "Kẻ tiểu nhân đổi bộ mặt", là thuận theo vua mà thôi.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "úy": âm đọc wei, thanh bốn. Nghĩa là: tươi tốt, lớn lao, có văn vẻ đẹp.
Cung Khảm: quẻ Lôi Hỏa Phong, thuộc hành Thủy, Chấn trên Ly dưới (quẻ đơn Chấn – tượng sấm – ở trên, quẻ đơn Ly – tượng lửa – ở dưới).
Bản quái
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Canh Tuất – Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu – Canh Thân – Kim Thế
▄▄▄▄▄ Thê Tài – Canh Ngọ – Hỏa
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ – Kỷ Hợi – Thủy
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Kỷ Sửu – Thổ Ứng
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Kỷ Mão – Mộc
Quẻ mặt trời rực rỡ giữa trời,
hình tượng quay lưng với bóng tối, hướng về ánh sáng.
Lời đoán: Phong là lớn. Giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu, tối tăm không sáng; việc này vừa lớn, lại che khuất hình dạng của nó. Thấy mặt trời trong nước, chẳng lấy được gì (?). Cầu tài chưa được, việc rốt cuộc khó sáng tỏ.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba, Nguyệt quái thân là Tuất, ở hào thứ sáu. Quẻ này có đủ lục thân (các loại quan hệ dùng để luận quẻ): Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi lăm: Phong – Lôi Hỏa Phong – Chấn trên, Ly dưới.
Phong: hanh thông, bậc vua đạt tới được; chớ lo, nên như mặt trời giữa trưa.
Lời Thoán nói: "Phong" là lớn. Sáng suốt mà hành động, nên được thịnh lớn. "Bậc vua đạt tới được", vì chuộng sự lớn lao. "Chớ lo, nên như mặt trời giữa trưa", là nên soi sáng khắp thiên hạ. Mặt trời đến giữa trưa thì xế bóng, mặt trăng tròn đầy thì khuyết; trời đất lúc đầy lúc vơi, theo thời mà suy tàn hay sinh trưởng, huống chi là con người? Huống chi là quỷ thần?
Lời Tượng nói: Sấm và chớp cùng đến, là quẻ Phong; người quân tử theo đó mà xét xử kiện tụng, thi hành hình phạt.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Gặp người chủ tương xứng với mình, tuy cùng nhau mười ngày cũng không có lỗi, đi thì được trọng vọng.
Lời Tượng nói: "Tuy mười ngày cũng không có lỗi", quá mười ngày thì có tai họa.
Lục Nhị: Màn che rộng dày, giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu; đi thì bị nghi ngờ ghét bỏ, nếu lấy lòng thành để khơi mở thì tốt.
Lời Tượng nói: "Lấy lòng thành để khơi mở", là dùng lòng tin để phát huy chí hướng.
Cửu Tam: Màn che dày đặc, giữa trưa mà thấy cả sao nhỏ; gãy cánh tay phải, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Màn che dày đặc", không thể làm việc lớn. "Gãy cánh tay phải", rốt cuộc không thể dùng được.
Cửu Tứ: Màn che rộng dày, giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu; gặp người chủ ngang hàng với mình, tốt.
Lời Tượng nói: "Màn che rộng dày", vì vị trí không thích đáng. "Giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu", vì tối tăm không sáng. "Gặp người chủ ngang hàng", đi thì tốt.
Lục Ngũ: Mời được người tài đến, có phúc và tiếng khen, tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của hào Lục Ngũ, là có phúc.
Thượng Lục: Làm nhà to lớn, che kín cả nhà, nhòm qua cửa thì vắng lặng không người, ba năm không thấy ai, xấu.
Lời Tượng nói: "Làm nhà to lớn", là cao như bay lượn tận chân trời. "Nhòm qua cửa thì vắng lặng không người", là tự giấu mình.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "trắc": âm đọc ze, thanh bốn. Nghĩa là: mặt trời xế về tây. (2) Chữ "bộ": âm đọc bu, thanh bốn. Nghĩa là: che lấp. (3) Chữ "bái": âm đọc pei, thanh bốn. Nghĩa là: lớn lao, thịnh vượng. (4) Chữ "muội": âm đọc mei, thanh bốn. Chu Hy chú là sao nhỏ. (5) Chữ "quăng": âm đọc gong, thanh một. Phần cánh tay từ vai đến khuỷu tay, cũng chỉ chung cánh tay. (6) Chữ "khuých": âm đọc qu, thanh bốn. Tả cảnh không có tiếng động. (7) Chữ "địch": âm đọc di, thanh hai. Nghĩa là: thấy.
Cung Khảm: quẻ Địa Hỏa Minh Di (quẻ du hồn: quẻ thứ bảy trong một cung theo phép xếp tám cung, chủ về sự trôi dạt, không yên), thuộc hành Thủy, Khôn trên Ly dưới (quẻ đơn Khôn – tượng đất – ở trên, quẻ đơn Ly – tượng lửa – ở dưới).
Phục thần | Bản quái
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu – Quý Dậu – Kim
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Quý Hợi – Thủy
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Quý Sửu – Thổ Thế
Thê Tài – Mậu Ngọ – Hỏa ▄▄▄▄▄ Huynh Đệ – Kỷ Hợi – Thủy
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Kỷ Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Kỷ Mão – Mộc Ứng
Quẻ chim phượng hoàng cụp cánh,
hình tượng ra khỏi chỗ sáng, đi vào chỗ tối.
Lời đoán: Minh Di là bị tổn thương. Lửa đi vào trong đất, đức sáng bị che lấp và tổn hại. Người quân tử gặp hoạn nạn, ba ngày không có gì ăn. Như Văn Vương gặp nạn, bị giam giữa bụi gai (chỉ việc Văn Vương nhà Chu bị vua Trụ giam ở ngục Dữu Lý). Mọi việc mưu tính mong cầu, nên tạm dừng lại.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai, Nguyệt quái thân là Dậu, ở hào thứ sáu. Hào Thê Tài Mậu Ngọ Hỏa không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ ba là Huynh Đệ Kỷ Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi sáu: Minh Di – Địa Hỏa Minh Di – Khôn trên, Ly dưới.
Minh Di: lợi về sự giữ vững chính đạo trong gian khó.
Lời Thoán nói: Ánh sáng đi vào trong đất, là Minh Di; bên trong sáng suốt mà bên ngoài mềm mỏng thuận theo, để chịu đựng tai nạn lớn, Văn Vương đã làm như vậy. "Lợi về sự giữ vững chính đạo trong gian khó", là che giấu sự sáng suốt của mình; bên trong có hoạn nạn mà vẫn giữ được chí hướng ngay chính, Cơ Tử (chú của vua Trụ, giả điên để giữ mình) đã làm như vậy.
Lời Tượng nói: Ánh sáng đi vào trong đất, là Minh Di; người quân tử theo đó mà cai quản dân chúng, dùng sự che giấu mà vẫn sáng suốt.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Chim bị thương khi đang bay, cụp cánh xuống. Người quân tử ra đi, ba ngày không có gì ăn. Có chỗ để đi, nhưng chủ nhà có lời trách móc.
Lời Tượng nói: "Người quân tử ra đi", theo lẽ phải thì không ăn.
Lục Nhị: Ánh sáng bị tổn thương. Bị thương ở đùi trái, nhờ ngựa khỏe đến cứu, tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của hào Lục Nhị, là vì thuận theo phép tắc.
Cửu Tam: Khi ánh sáng bị tổn thương mà đi săn ở phương nam, bắt được tên đầu sỏ; không thể nóng vội muốn chấn chỉnh ngay.
Lời Tượng nói: Chí hướng đi săn ở phương nam, là đạt được điều lớn.
Lục Tứ: Đi vào phía bụng bên trái, biết được lòng dạ của kẻ làm tổn hại ánh sáng, bèn ra khỏi cửa nhà.
Lời Tượng nói: "Đi vào phía bụng bên trái", là biết được tâm ý.
Lục Ngũ: Như Cơ Tử che giấu sự sáng suốt của mình, lợi về sự giữ vững chính đạo.
Lời Tượng nói: Sự giữ chính đạo của Cơ Tử, cho thấy ánh sáng không thể bị dập tắt.
Thượng Lục: Không sáng mà tối tăm, ban đầu lên đến trời, sau rơi vào trong đất.
Lời Tượng nói: "Ban đầu lên đến trời", là soi sáng bốn phương. "Sau rơi vào trong đất", là vì đánh mất phép tắc.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "cức": âm đọc ji, thanh hai. Nghĩa là: gai, đâm, chích; cũng chỉ chung cây cỏ có gai. (2) Chữ "hối": âm đọc hui, thanh bốn. Nghĩa là: tối tăm, không rõ, che giấu. (3) Chữ "lỵ": âm đọc li, thanh bốn. Nghĩa là: đến. (4) Chữ "chửng": âm đọc zheng, thanh ba. Nghĩa là: cứu. (5) Chữ "thú": âm đọc shou, thanh bốn. Nghĩa là: đi săn.
Cung Khảm: quẻ Địa Thủy Sư (quẻ quy hồn: quẻ thứ tám, quẻ cuối cùng trong một cung theo phép xếp tám cung, chủ về sự quay về, trở lại), thuộc hành Thủy, Khôn trên Khảm dưới (quẻ đơn Khôn – tượng đất – ở trên, quẻ đơn Khảm – tượng nước – ở dưới).
Bản quái
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu – Quý Dậu – Kim Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Quý Hợi – Thủy
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Quý Sửu – Thổ
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Mậu Ngọ – Hỏa Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Mậu Thìn – Thổ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn – Mậu Dần – Mộc
Quẻ ngựa trời vượt khỏi bầy,
hình tượng lấy ít khuất phục nhiều.
Lời đoán: Sư là đông người. Đi một mình vượt lên trước cả đạo quân, rất không nên hành động. Người quân tử có mệnh lệnh, kẻ tiểu nhân chớ dùng. Cùng nhau đánh phạt lẫn nhau, việc cai trị thành ra kiện tụng.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ nhất, Nguyệt quái thân là Thân, không nhập quái. Quẻ này có đủ lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bảy: Sư – Địa Thủy Sư – Khôn trên, Khảm dưới.
Sư: giữ chính đạo, có bậc trượng nhân (người lớn tuổi, đức cao, có uy tín) cầm quân thì tốt, không có lỗi.
Lời Thoán nói: "Sư" là đông người. "Trinh" là ngay chính. Có thể dẫn dắt đông người đi theo lẽ chính thì có thể làm vua được. Hào cương ở vị trí giữa mà có hào ứng với mình, đi vào chỗ hiểm mà vẫn thuận, lấy cách ấy mà khiến thiên hạ phải chịu khổ (vì chiến tranh) mà dân vẫn theo, thì tốt lành, còn có lỗi gì nữa!
Lời Tượng nói: Trong đất có nước, là quẻ Sư; người quân tử theo đó mà bao dung dân, nuôi dưỡng đám đông.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Quân ra đi phải có kỷ luật, không giữ nghiêm thì xấu.
Lời Tượng nói: "Quân ra đi phải có kỷ luật", mất kỷ luật thì xấu.
Cửu Nhị: Ở giữa quân, tốt, không có lỗi. Nhà vua ba lần ban mệnh khen thưởng.
Lời Tượng nói: "Ở giữa quân, tốt", vì được nhận ân sủng của trời. "Nhà vua ba lần ban mệnh khen thưởng", là để vỗ về muôn nước.
Lục Tam: Quân có khi phải chở xác chết về, xấu.
Lời Tượng nói: "Quân có khi phải chở xác chết về", là hoàn toàn không có công.
Lục Tứ: Quân lui về đóng trại, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Lui về đóng trại mà không có lỗi, vì chưa trái với lẽ thường.
Lục Ngũ: Ruộng có thú dữ, nên bắt lấy, có lý do để lên tiếng, không có lỗi. Người con trưởng cầm quân, những kẻ em thì chở xác về; cứ cố giữ như vậy thì xấu.
Lời Tượng nói: "Người con trưởng cầm quân", vì đi theo đường giữa. Những kẻ em chở quân (?) về, là vì sai khiến không đúng người.
Thượng Lục: Bậc vua lớn có mệnh lệnh, ban tước mở nước, cho nối dõi nhà; kẻ tiểu nhân chớ dùng.
Lời Tượng nói: "Bậc vua lớn có mệnh lệnh", là để định công lao cho đúng. "Kẻ tiểu nhân chớ dùng", vì dùng thì ắt làm loạn nước.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tang": âm đọc zang, thanh một. Nghĩa giống chữ "tàng" (cất giấu). (2) Chữ "sủng": âm đọc chong, thanh ba. Nghĩa là: thiên vị, yêu chiều.
Cung Cấn: quẻ Cấn Vi Sơn (quẻ lục xung: quẻ mà các hào từng cặp 1 với 4, 2 với 5, 3 với 6 đều xung khắc nhau, thường chủ về sự tan rã, không bền), thuộc hành Thổ, Cấn trên Cấn dưới (cả hai quẻ đơn đều là Cấn – tượng núi).
Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Bính Dần – Mộc Thế
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Bính Tý – Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Tuất – Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Bính Thân – Kim Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu – Bính Ngọ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Thìn – Thổ
Quẻ cá bơi tránh lưới,
hình tượng gom cái nhỏ thành cái cao.
Lời đoán: Cấn là dừng lại. Cấn thuần (hai núi chồng nhau) cao vòi vọi, yên tĩnh thì không tổn hại. Lúc nên dừng thì dừng, lúc thời thế thay đổi thì đổi theo. Tiền của bị thất lạc, mất là do trẻ nhỏ, tìm không thấy, nên tìm về hướng đông bắc.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba, Nguyệt quái thân là Tỵ, không nhập quái. Quẻ này có đủ lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi hai: Cấn – Cấn Vi Sơn – Cấn trên, Cấn dưới.
Cấn: Dừng lại ở sau lưng, không thấy được thân mình; đi trong sân, không thấy người kia; không có lỗi.
Lời Thoán nói: "Cấn" là dừng lại. Lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi, động hay tĩnh đều không sai thời, thì con đường ấy sáng sủa. "Dừng ở chỗ dừng", là dừng đúng chỗ của nó. Trên dưới đối chọi nhau, không hòa hợp với nhau. Vì vậy mà "không thấy được thân mình, đi trong sân, không thấy người kia, không có lỗi".
Lời Tượng nói: Hai núi chồng lên nhau, là quẻ Cấn; người quân tử theo đó mà suy nghĩ không vượt ra ngoài cương vị của mình.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Dừng ở ngón chân, không có lỗi, lợi về sự giữ vững chính đạo lâu dài.
Lời Tượng nói: "Dừng ở ngón chân", là chưa mất lẽ chính.
Lục Nhị: Dừng ở bắp chân, không cứu được người mà mình đi theo, trong lòng không vui.
Lời Tượng nói: "Không cứu được người mình đi theo", vì người kia chưa chịu lui lại nghe theo.
Cửu Tam: Dừng ở ngang lưng, đứt lìa thịt dọc sống lưng, nguy hiểm như lửa hun đốt trong lòng.
Lời Tượng nói: "Dừng ở ngang lưng", là nguy như lửa hun trong lòng.
Lục Tứ: Dừng ở thân mình, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Dừng ở thân mình", là tự kiềm chế bản thân.
Lục Ngũ: Dừng ở hàm má (giữ miệng), lời nói có trật tự, hối hận tiêu tan.
Lời Tượng nói: "Dừng ở hàm má", vì ở vị trí giữa và ngay chính.
Thượng Cửu: Dừng lại một cách đôn hậu, tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của việc dừng lại một cách đôn hậu, là giữ được sự đôn hậu đến cuối cùng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "phì": âm đọc fei, thanh hai. Nghĩa là: bắp chân. (2) Chữ "dần": âm đọc yin, thanh hai. Nghĩa là: kính sợ, sâu. Chu Hy chú là thịt dọc sống lưng (xương sống). (3) Chữ "cung": âm đọc gong, thanh một. Nghĩa là: cúi mình xuống.
Cung Cấn: quẻ Sơn Hỏa Bí, thuộc hành Thổ, Cấn trên Ly dưới.
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Bính Dần – Mộc
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Bính Tý – Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Tuất – Thổ Ứng
Tử Tôn – Bính Thân – Kim ▄▄▄▄▄ Thê Tài – Kỷ Hợi – Thủy
Phụ Mẫu – Bính Ngọ – Hỏa ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Kỷ Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Kỷ Mão – Mộc Thế
Quẻ hổ dữ dựa vào góc núi,
hình tượng sáng sủa, thông suốt, yên ổn.
Lời đoán: Bí là trang sức. Ánh sáng rực rỡ lớn lao, sắc lửa ngậm màu đỏ, văn vẻ đan xen nhau, hào Ứng xen vào giữa; tiến hay lui đều được vinh hiển và lợi ích, bó lụa ít ỏi (lễ vật đơn sơ).
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư, Nguyệt quái thân là Tý, ở hào thứ năm. Hào Phụ Mẫu Bính Ngọ Hỏa không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ hai là Huynh Đệ Kỷ Sửu Thổ. Hào Tử Tôn Bính Thân Kim không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ ba là Thê Tài Kỷ Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ hai mươi hai: Bí – Sơn Hỏa Bí – Cấn trên, Ly dưới.
Bí: hanh thông. Có lợi nhỏ khi có nơi để đi.
Lời Thoán nói: "Bí, hanh thông", vì hào nhu đến tô điểm cho hào cương, nên "hanh thông". Tách hào cương lên trên để tô điểm cho hào nhu, nên "có lợi nhỏ khi có nơi để đi". Đó là văn vẻ của trời. Sáng suốt văn minh mà biết dừng đúng chỗ, đó là văn vẻ của người. Xem văn vẻ của trời để biết sự đổi thay của thời tiết, xem văn vẻ của người để giáo hóa, làm nên thiên hạ tốt đẹp.
Lời Tượng nói: Dưới núi có lửa, là quẻ Bí; người quân tử theo đó mà làm sáng tỏ các việc chính sự, nhưng không dám xử đoán kiện tụng một cách tùy tiện.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Tô điểm cho ngón chân, bỏ xe mà đi bộ.
Lời Tượng nói: "Bỏ xe mà đi bộ", là theo lẽ phải thì không nên ngồi xe.
Lục Nhị: Tô điểm cho chòm râu.
Lời Tượng nói: "Tô điểm cho chòm râu", là cùng người ở trên mà hưng khởi.
Cửu Tam: Tô điểm rực rỡ, thấm nhuần tươi tốt, giữ chính đạo lâu dài thì tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của việc giữ chính đạo lâu dài, là rốt cuộc không ai lấn át được.
Lục Tứ: Trang điểm mà vẫn trắng trong mộc mạc, ngựa trắng phi như bay; không phải giặc cướp, mà là đến cầu hôn.
Lời Tượng nói: Hào Lục Tứ, ở vị trí đáng ngờ. "Không phải giặc cướp, mà là đến cầu hôn", rốt cuộc không có gì oán trách.
Lục Ngũ: Tô điểm nơi gò vườn, bó lụa ít ỏi, có điều đáng tiếc nhưng cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của hào Lục Ngũ, là có điều vui mừng.
Thượng Cửu: Trang sức bằng màu trắng (trở về mộc mạc), không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Trang sức bằng màu trắng, không có lỗi", là ở trên mà đạt được chí hướng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngung": âm đọc yu, thanh hai. Nghĩa là: chỗ núi uốn cong, góc khuất. (2) Chữ "huyên": âm đọc xuan, thanh ba. Nghĩa là: lớn lao, rực rỡ. (3) Chữ "bạch": âm đọc bo, thanh hai. Nghĩa là: hàng dệt bằng tơ. (4) Chữ "tiên": âm đọc jian, thanh một. Nghĩa là: ít, nhỏ nhặt. Chu Hy chú hai chữ "tiên tiên" là có ý nông cạn, nhỏ bé. (5) Chữ "bà": âm đọc po, thanh hai. Nghĩa là: màu trắng.
Cung Cấn: quẻ Sơn Thiên Đại Súc, thuộc hành Thổ, Cấn trên Càn dưới (quẻ đơn Cấn – tượng núi – ở trên, quẻ đơn Càn – tượng trời – ở dưới).
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Bính Dần – Mộc
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Bính Tý – Thủy Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Tuất – Thổ
Tử Tôn – Bính Thân – Kim ▄▄▄▄▄ Huynh Đệ – Giáp Thìn – Thổ
Phụ Mẫu – Bính Ngọ – Hỏa ▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Giáp Dần – Mộc Thế
▄▄▄▄▄ Thê Tài – Giáp Tý – Thủy
Quẻ gom cái nhỏ thành cái cao,
hình tượng rồng ẩn dưới khe sâu.
Lời đoán: Đại Súc là tích tụ. Cứng rắn mạnh mẽ, thật thà chắc chắn, tích tụ được nhiều. Làm quan hưởng lộc, lập nên công lao. Bàn việc kiện tụng thì có lợi. Đạo lý hanh thông. Lợi khi vượt sông lớn, trước xấu sau tốt.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba, Nguyệt quái thân là Sửu, không nhập quái. Hào Phụ Mẫu Bính Ngọ Hỏa không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ hai là Quan Quỷ Giáp Dần Mộc. Hào Tử Tôn Bính Thân Kim không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ ba là Huynh Đệ Giáp Thìn Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ hai mươi sáu: Đại Súc – Sơn Thiên Đại Súc – Cấn trên, Càn dưới.
Đại Súc: lợi về sự giữ vững chính đạo. Không ăn ở nhà (ra làm việc, hưởng lộc của nhà nước) thì tốt, lợi khi vượt sông lớn.
Lời Thoán nói: "Đại Súc", cứng rắn mạnh mẽ, thật thà chắc chắn, rực rỡ sáng ngời, mỗi ngày đổi mới đức của mình. Hào cương ở trên mà biết tôn trọng người hiền, kìm giữ được sức mạnh, đó là rất ngay chính. "Không ăn ở nhà thì tốt", là nuôi dưỡng người hiền. "Lợi khi vượt sông lớn", là ứng hợp với trời.
Lời Tượng nói: Trời ở trong núi, là quẻ Đại Súc; người quân tử theo đó mà ghi nhớ nhiều lời nói và việc làm của người xưa, để tích tụ đức của mình.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Có nguy hiểm, nên dừng lại.
Lời Tượng nói: "Có nguy hiểm, nên dừng lại", để không phạm vào tai họa.
Cửu Nhị: Xe tuột dây buộc trục.
Lời Tượng nói: "Xe tuột dây buộc trục", vì ở vị trí giữa nên không có gì đáng trách.
Cửu Tam: Ngựa tốt đuổi theo nhau, lợi về sự giữ vững chính đạo trong gian khó, ngày ngày luyện tập việc đánh xe và phòng vệ. Lợi khi có nơi để đi.
Lời Tượng nói: "Lợi khi có nơi để đi", vì hợp chí hướng với người ở trên.
Lục Tứ: Gióng gỗ buộc ngang sừng con bò non, rất tốt.
Lời Tượng nói: Hào Lục Tứ "rất tốt", vì có điều vui mừng.
Lục Ngũ: Nanh của con heo đực đã bị thiến, tốt.
Lời Tượng nói: Hào Lục Ngũ "tốt", vì có phúc.
Thượng Cửu: Gánh vác con đường lớn của trời, hanh thông.
Lời Tượng nói: "Gánh vác con đường lớn của trời", là đạo được thi hành rộng khắp.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hác": âm đọc he, thanh bốn. Nghĩa là: khe núi hoặc hố nước lớn. (2) Chữ "đốc": âm đọc du, thanh ba. Nghĩa là: trung thực. (3) Chữ "phúc": âm đọc fu, thanh bốn. Nghĩa là: dây buộc trục xe. (4) Chữ "cốc": âm đọc gu, thanh bốn. Nghĩa là: thanh gỗ ngang buộc vào sừng bò để bò không húc được người. (5) Chữ "phần": âm đọc fen, thanh hai. Nghĩa là: con vật nuôi giống đực. (6) Chữ "thỉ": âm đọc shi, thanh ba. Nghĩa là: con heo. (7) Chữ "cù": âm đọc qu, thanh hai. Nghĩa là: đường lớn.
Cung Cấn: quẻ Sơn Trạch Tổn, thuộc hành Thổ, Cấn trên Đoài dưới.
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Bính Dần – Mộc Ứng
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Bính Tý – Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Tuất – Thổ
Tử Tôn – Bính Thân – Kim ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Đinh Sửu – Thổ Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Đinh Mão – Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Đinh Tỵ – Hỏa
Quẻ đục đá thấy ngọc,
hình tượng nắm đất đắp thành núi.
Lời đoán: Tổn tức là ích (bớt đi cũng là thêm vào). Bớt của trên thêm cho dưới, trước khó sau dễ. Vốn không phải bỏ đi thất lạc, việc chủ về lo chuyện quan. Ắt phải chịu tổn hao mà thôi, lấy gì mà được yên.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai, Nguyệt quái thân là Thân, không nhập quái. Hào Tử Tôn Bính Thân Kim không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ ba là Huynh Đệ Đinh Sửu Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi mốt: Tổn – Sơn Trạch Tổn – Cấn trên, Đoài dưới.
Tổn: có lòng thành, rất tốt, không có lỗi, có thể giữ vững, lợi khi có nơi để đi. Dùng gì để cúng? Hai cái quỹ (đồ đựng thức ăn dâng cúng thời cổ) cũng đủ để dâng cúng.
Lời Thoán nói: "Tổn", là bớt của dưới thêm cho trên, đạo ấy đi lên. Bớt mà có lòng thành, thì rất tốt, không có lỗi, có thể giữ vững, lợi khi có nơi để đi. Dùng gì để cúng? Hai cái quỹ cũng đủ để dâng cúng. Dùng hai cái quỹ phải tùy theo lúc. Bớt cái cứng để thêm cho cái mềm cũng phải tùy lúc; bớt và thêm, đầy và vơi, đều cùng đi theo thời.
Lời Tượng nói: Dưới núi có đầm, là quẻ Tổn; người quân tử theo đó mà răn cơn giận, ngăn lòng ham muốn.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Xong việc của mình thì mau đi giúp người, không có lỗi; nên cân nhắc mà bớt cho vừa.
Lời Tượng nói: "Xong việc thì mau đi", vì hợp chí hướng với người trên.
Cửu Nhị: Lợi về sự giữ vững chính đạo, tiến lên thì xấu; không bớt của mình mà vẫn làm lợi cho người.
Lời Tượng nói: Hào Cửu Nhị "lợi về sự giữ vững chính đạo", vì lấy sự giữ mức trung làm chí hướng.
Lục Tam: Ba người cùng đi thì bớt mất một người; một người đi một mình thì được bạn.
Lời Tượng nói: Một người đi thì được bạn, ba người thì sinh nghi ngờ nhau.
Lục Tứ: Bớt được bệnh của mình, khiến mau có niềm vui, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Bớt được bệnh của mình", cũng là điều đáng mừng.
Lục Ngũ: Có người tặng thêm con rùa quý trị giá mười bằng (bằng: đơn vị tiền bằng vỏ sò thời cổ), không thể từ chối, rất tốt.
Lời Tượng nói: Hào Lục Ngũ "rất tốt", vì được trời trên phù hộ.
Thượng Cửu: Không bớt của mình mà vẫn làm lợi cho người, không có lỗi, giữ chính đạo thì tốt, lợi khi có nơi để đi, được bề tôi một lòng vì việc chung mà không kể đến nhà riêng.
Lời Tượng nói: "Không bớt mà vẫn làm lợi cho người", là rất đạt được chí hướng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hạt": âm đọc he, thanh hai. Nghĩa là: làm sao, bao giờ. (2) Chữ "phẫn": âm đọc fen, thanh bốn. Nghĩa giống chữ "phẫn" (giận). (3) Chữ "trất": âm đọc zhi, thanh bốn. Nghĩa là: bị tắc nghẽn, không thông. (4) Chữ "thuyên": âm đọc chuan, thanh hai. Nghĩa là: một cách nhanh chóng.
Cung Cấn: quẻ Hỏa Trạch Khuê, thuộc hành Thổ, Ly trên Đoài dưới.
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Kỷ Tỵ – Hỏa
Thê Tài – Bính Tý – Thủy ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Kỷ Mùi – Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Kỷ Dậu – Kim Thế
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Đinh Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Đinh Mão – Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Đinh Tỵ – Hỏa Ứng
Quẻ hổ dữ sa xuống giếng,
hình tượng hai cô gái ở chung một nhà.
Lời đoán: Khuê là quay lưng trái ngược nhau. Chí hướng không hợp, làm việc trái lệch. Cãi cọ thị phi đi kèm, tiền của tan, người lìa xa. Người bệnh khó khỏi, người đi xa không về.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư, Nguyệt quái thân là Mão, ở hào thứ hai. Hào Thê Tài Bính Tý Thủy không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ năm là Huynh Đệ Kỷ Mùi Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi tám: Khuê – Hỏa Trạch Khuê – Ly trên, Đoài dưới.
Khuê: việc nhỏ thì tốt.
Lời Thoán nói: "Khuê", lửa động thì bốc lên, đầm động thì chảy xuống; hai cô gái ở chung mà chí hướng không cùng đi một đường. Vui vẻ mà nương theo sự sáng suốt, hào nhu tiến lên trên, được ở vị trí giữa mà ứng với hào cương, vì thế việc nhỏ thì tốt. Trời đất cách biệt mà công việc thì như nhau; nam nữ khác biệt mà chí hướng thông với nhau; muôn vật khác nhau mà việc của chúng cùng một loại. Thời và công dụng của quẻ Khuê thật lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Trên là lửa, dưới là đầm, là quẻ Khuê; người quân tử theo đó mà hòa đồng nhưng vẫn giữ chỗ khác biệt.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Hối hận tiêu tan. Mất ngựa đừng đuổi theo, nó sẽ tự quay về. Gặp kẻ ác, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Gặp kẻ ác", là để tránh lỗi.
Cửu Nhị: Gặp chủ trong ngõ hẹp, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Gặp chủ trong ngõ hẹp", là chưa trái đạo.
Lục Tam: Thấy xe bị kéo lại, con bò bị níu giữ; người đánh xe bị thích chữ lên trán và bị cắt mũi; lúc đầu không tốt nhưng kết cục tốt.
Lời Tượng nói: "Thấy xe bị kéo lại", vì vị trí không thích đáng. "Lúc đầu không tốt nhưng kết cục tốt", vì gặp được hào cương.
Cửu Tứ: Trái lìa mà cô độc; gặp được người tốt, cùng tin nhau, tuy nguy mà không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cùng tin nhau mà không có lỗi, là chí hướng được thực hiện.
Lục Ngũ: Hối hận tiêu tan, người cùng tông tộc gần gũi dễ hợp như cắn vào thịt mềm, đi thì có lỗi gì?
Lời Tượng nói: "Người cùng tông tộc cắn vào thịt mềm", đi thì có phúc.
Thượng Cửu: Trái lìa mà cô độc; thấy con heo lấm đầy bùn, một xe chở đầy ma quỷ; lúc đầu giương cung định bắn, sau lại buông cung; không phải giặc cướp, mà là đến cầu hôn. Đi mà gặp mưa thì tốt.
Lời Tượng nói: Sự tốt lành của việc gặp mưa, là mọi nghi ngờ đều tan biến.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "sái": âm đọc chai, thanh bốn. Nghĩa là: khỏi bệnh. (2) Chữ "xế": âm đọc che, thanh bốn. Nghĩa là: kéo, giật, rút, lóe qua. (3) Chữ "tị": âm đọc yi, thanh bốn. Nghĩa là: hình phạt tàn khốc thời cổ, cắt mũi.
Cung Cấn: quẻ Thiên Trạch Lý, thuộc hành Thổ, Càn trên Đoài dưới.
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ – Nhâm Tuất – Thổ
Thê Tài – Bính Tý – Thủy ▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Nhâm Thân – Kim Thế
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Nhâm Ngọ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Đinh Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Đinh Mão – Mộc Ứng
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Đinh Tỵ – Hỏa
Quẻ như giẫm lên đuôi hổ,
hình tượng trong lúc yên ổn phải phòng nguy hiểm.
Lời đoán: Lý là lễ. Như giẫm lên đuôi hổ, nên lo liệu phòng bị thật kỹ. Họa của lớp băng cứng (thấy sương là biết băng cứng sắp tới, tức phải thấy trước mầm họa), phải răn giữ dè dặt nơm nớp. Trong yên ổn phải phòng nguy, trong lo âu vẫn mong điều vui. Mắt chột mà vẫn nhìn được, chân què mà vẫn đi được.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba, Nguyệt quái thân là Thìn, không nhập quái. Hào Thê Tài Bính Tý Thủy không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ năm là Tử Tôn Nhâm Thân Kim.
Kinh Dịch, quẻ thứ mười: Lý – Thiên Trạch Lý – Càn trên, Đoài dưới.
Lý: Giẫm lên đuôi hổ, hổ không cắn người, hanh thông.
Lời Thoán nói: Lý, là cái mềm giẫm lên cái cứng. Vui vẻ mà ứng hợp với Càn, vì thế "giẫm lên đuôi hổ, hổ không cắn người, hanh thông". Cứng rắn, ở vị trí giữa và ngay chính, lên ngôi vua mà không có gì phải áy náy, đó là sáng suốt vậy.
Lời Tượng nói: Trên là trời, dưới là đầm, là quẻ Lý; người quân tử theo đó mà phân rõ trên dưới, làm yên lòng dân.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Bước đi mộc mạc giản dị, đi thì không có lỗi.
Lời Tượng nói: Bước đi mộc mạc mà tiến lên, là một mình làm theo ý nguyện của mình.
Cửu Nhị: Con đường đi bằng phẳng rộng rãi, người ẩn dật giữ chính đạo thì tốt.
Lời Tượng nói: "Người ẩn dật giữ chính đạo thì tốt", vì ở mức trung nên không tự làm rối mình.
Lục Tam: Mắt chột mà cho là nhìn được, chân què mà cho là đi được. Giẫm lên đuôi hổ, hổ cắn người, xấu. Kẻ võ biền mà muốn làm việc của bậc vua lớn.
Lời Tượng nói: "Mắt chột mà cho là nhìn được", thì không đủ để thấy rõ. "Chân què mà cho là đi được", thì không đủ để cùng đi đường. Cái xấu của việc hổ cắn người, là vì vị trí không thích đáng. "Kẻ võ biền mà muốn làm việc của bậc vua lớn", là vì chí hướng quá cứng cỏi.
Cửu Tứ: Giẫm lên đuôi hổ, sợ hãi dè dặt, cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: "Sợ hãi dè dặt, cuối cùng tốt", là chí hướng được thực hiện.
Cửu Ngũ: Quyết đoán mà bước đi, dù giữ chính đạo cũng vẫn nguy.
Lời Tượng nói: "Quyết đoán mà bước đi, dù giữ chính đạo cũng vẫn nguy", vì ở vị trí ngay chính thích đáng (nên dễ quá cứng).
Thượng Cửu: Nhìn lại những bước đã đi, xét điềm lành dữ, quay trở về thì rất tốt.
Lời Tượng nói: Rất tốt ở vị trí trên cùng, là có phúc lớn.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "miễu": âm đọc miao, thanh ba. Ban đầu chỉ mù một mắt, về sau cũng chỉ mù cả hai mắt. (2) Chữ "bả": âm đọc bo, thanh ba. Nghĩa là: chân hoặc bàn chân có tật. (3) Chữ "điệt": âm đọc die, thanh hai. Nghĩa là: cắn. (4) Chữ "cứu": âm đọc jiu, thanh bốn. Nghĩa là: day dứt đau khổ trong lòng vì lỗi lầm của mình. (5) Chữ "sách": âm đọc se, thanh bốn. Nghĩa là: kinh sợ.
Cung Cấn: quẻ Phong Trạch Trung Phu (quẻ du hồn), thuộc hành Thổ, Tốn trên Đoài dưới (quẻ đơn Tốn – tượng gió – ở trên, quẻ đơn Đoài – tượng đầm – ở dưới).
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Tân Mão – Mộc
Thê Tài – Bính Tý – Thủy ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Tân Tỵ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Tân Mùi – Thổ Thế
Tử Tôn – Bính Thân – Kim ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Đinh Sửu – Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Đinh Mão – Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Đinh Tỵ – Hỏa Ứng
Quẻ hạc mẹ kêu, hạc con họa theo,
hình tượng việc có kỳ hạn nhất định.
Lời đoán: Trung Phu là lòng tin. Trời đất nuôi dưỡng, muôn vật yên ổn, ơn mưa móc thấm đến cỏ cây, lòng tin cảm đến cả heo và cá. Lợi khi vượt sông lớn, tai ách đều tiêu trừ.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai, Nguyệt quái thân là Dậu, không nhập quái. Hào Tử Tôn Bính Thân Kim không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ ba là Huynh Đệ Đinh Sửu Thổ. Hào Thê Tài Bính Tý Thủy không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ năm là Phụ Mẫu Tân Tỵ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ sáu mươi mốt: Trung Phu – Phong Trạch Trung Phu – Tốn trên, Đoài dưới.
Trung Phu: lòng thành cảm đến cả heo và cá thì tốt, lợi khi vượt sông lớn, lợi về sự giữ vững chính đạo.
Lời Thoán nói: "Trung Phu", hào nhu ở bên trong mà hào cương được vị trí giữa, vui vẻ mà thuận theo, lòng tin ấy bèn cảm hóa được cả nước. "Heo và cá thì tốt", là lòng tin cảm đến cả heo và cá. "Lợi khi vượt sông lớn", là như cưỡi chiếc thuyền gỗ rỗng lòng. Lòng tin bên trong mà lợi về sự giữ vững chính đạo, đó là ứng hợp với trời.
Lời Tượng nói: Trên đầm có gió, là quẻ Trung Phu; người quân tử theo đó mà xem xét kỹ các vụ án, hoãn lại việc xử tử.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Biết lo liệu cân nhắc thì tốt, có lòng khác thì không yên.
Lời Tượng nói: Hào Sơ Cửu "biết lo liệu thì tốt", vì chí hướng chưa thay đổi.
Cửu Nhị: Hạc mẹ kêu ở chỗ khuất bóng, hạc con cất tiếng họa theo. Ta có chén rượu ngon, ta cùng ngươi chia nhau.
Lời Tượng nói: "Hạc con cất tiếng họa theo", là ước nguyện từ đáy lòng.
Lục Tam: Gặp đối thủ, khi thì đánh trống tiến lên, khi thì dừng lại, khi thì khóc, khi thì hát.
Lời Tượng nói: "Khi thì đánh trống, khi thì dừng lại", vì vị trí không thích đáng.
Lục Tứ: Trăng gần tròn, con ngựa mất bạn đôi, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Con ngựa mất bạn đôi", là dứt bỏ đồng loại để theo người ở trên.
Cửu Ngũ: Có lòng tin gắn bó chặt chẽ với nhau, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Có lòng tin gắn bó chặt chẽ", vì ở vị trí ngay chính thích đáng.
Thượng Cửu: Tiếng gà gáy vang lên tận trời, cứ cố giữ như vậy thì xấu.
Lời Tượng nói: "Tiếng gà gáy vang lên tận trời", sao có thể lâu dài được!
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "đồn": âm đọc tun, thanh hai. Nghĩa là: heo con, cũng chỉ chung loài heo. (2) Chữ "ngu": âm đọc yu, thanh hai. Nghĩa là: đoán trước, lường trước, lo lắng, lừa dối. (3) Chữ "mĩ": âm đọc mi, thanh hai. Nghĩa là: phung phí, mịn màng, không có. (4) Chữ "luyến": âm đọc luan, thanh hai. Nghĩa là: sinh đôi, liền nhau.
Cung Cấn: quẻ Phong Sơn Tiệm (quẻ quy hồn), thuộc hành Thổ, Tốn trên Cấn dưới.
Phục thần | Bản quái
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ – Tân Mão – Mộc Ứng
Thê Tài – Bính Tý – Thủy ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Tân Tỵ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Tân Mùi – Thổ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Bính Thân – Kim Thế
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu – Bính Ngọ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Bính Thìn – Thổ
Quẻ trồng cây trên núi cao,
hình tượng gom cái nhỏ thành cái lớn.
Lời đoán: Tiệm là tiến lên. Theo lẽ tiến dần từng bước, thì động hay tĩnh đều thích hợp. Ăn không cầu no, ân cần chu đáo mà làm việc, hôn nhân hòa hợp, người đi xa sắp trở về.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba, Nguyệt quái thân là Dần, không nhập quái. Hào Thê Tài Bính Tý Thủy không nhập quái, ẩn nấp dưới hào thứ năm là Phụ Mẫu Tân Tỵ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi ba: Tiệm – Phong Sơn Tiệm – Tốn trên, Cấn dưới.
Tiệm: con gái về nhà chồng thì tốt, lợi về sự giữ vững chính đạo.
Lời Thoán nói: Tiến lên theo cách tiến dần, như con gái về nhà chồng thì tốt. Tiến lên mà được vị trí, đi thì có công; tiến lên theo lẽ chính, có thể làm cho đất nước ngay chính. Vị trí ấy là hào cương được ở giữa. Biết dừng mà lại thuận theo, nên hành động không bao giờ cùng tận.
Lời Tượng nói: Trên núi có cây, là quẻ Tiệm; người quân tử theo đó mà giữ đức hiền, làm cho phong tục tốt đẹp.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Chim hồng (ngỗng trời) tiến dần đến bờ nước; người nhỏ tuổi gặp nguy, bị lời trách móc, nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: Sự nguy của người nhỏ tuổi, xét theo lẽ phải thì không có lỗi.
Lục Nhị: Chim hồng tiến dần đến tảng đá lớn; ăn uống vui vẻ, tốt.
Lời Tượng nói: "Ăn uống vui vẻ", là không ăn không ngồi rồi.
Cửu Tam: Chim hồng tiến dần đến đất bằng; chồng ra đi không trở về, vợ có thai mà không nuôi được con, xấu; lợi về việc chống giặc.
Lời Tượng nói: "Chồng ra đi không trở về", là lìa bỏ bầy bạn. "Vợ có thai mà không nuôi được con", là đã mất đạo. Lợi về việc chống giặc, là thuận theo nhau để bảo vệ lẫn nhau.
Lục Tứ: Chim hồng tiến dần đến cây, may tìm được cành ngang bằng phẳng để đậu, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "May tìm được cành ngang", vì thuận theo mà khiêm nhường.
Cửu Ngũ: Chim hồng tiến dần đến gò cao; vợ ba năm không có thai, rốt cuộc không gì thắng được, tốt.
Lời Tượng nói: "Rốt cuộc không gì thắng được, tốt", là đạt được điều mong muốn.
Thượng Cửu: Chim hồng tiến dần đến đất bằng; lông của nó có thể dùng làm đồ trang trí trong nghi lễ, tốt.
Lời Tượng nói: "Lông của nó có thể dùng làm đồ trang trí trong nghi lễ, tốt", vì không thể làm rối loạn được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "khản": âm đọc kan, thanh bốn. Nghĩa là: vui vẻ, cương trực. (2) Chữ "giốc": âm đọc jue, thanh hai. Nghĩa là: cây rui vuông (chữ "rui" đọc chuan, thanh hai).
Cung Chấn: quẻ Chấn Vi Lôi (quẻ lục xung), thuộc hành Mộc, Chấn trên Chấn dưới (cả hai quẻ đơn đều là Chấn – tượng sấm).
Bản quái
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Canh Tuất – Thổ Thế
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ – Canh Thân – Kim
▄▄▄▄▄ Tử Tôn – Canh Ngọ – Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài – Canh Thìn – Thổ Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ – Canh Dần – Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu – Canh Tý – Thủy
Quẻ sấm vang làm kinh động trăm dặm,
hình tượng có tiếng mà không có hình.
Lời đoán: Chấn là động. Sấm nối sấm vang dội, tiếng bay xa trăm dặm, người không có việc gì cũng sững sờ kinh sợ. Mưu cầu thì hòa thuận thành công, nhưng việc quan tước thì khó thành. Chỉ nghe tiếng vang, không thấy hình dạng.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ năm, Nguyệt quái thân là Hợi, không nhập quái. Quẻ này có đủ lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi mốt: Chấn – Chấn Vi Lôi – Chấn trên, Chấn dưới.
Quẻ Chấn (quẻ sấm động): hanh thông (mọi việc thuận lợi, suôn sẻ). Sấm động kéo đến thì người ta sợ hãi run rẩy, sau đó lại cười nói vui vẻ. Sấm vang làm kinh động khắp trăm dặm, nhưng người chủ tế vẫn không đánh rơi muỗng múc đồ cúng và chén rượu tế.
Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa tên quẻ và lời quẻ) nói: "Chấn" thì hanh thông. "Sấm động kéo đến thì sợ hãi run rẩy" nghĩa là biết sợ hãi, giữ mình thì sẽ đem lại phúc. "Sau đó cười nói vui vẻ" nghĩa là sau khi sợ hãi thì biết giữ phép tắc. "Sấm vang làm kinh động trăm dặm" nghĩa là làm kinh động người ở xa và khiến người ở gần phải sợ. Người như thế ra gánh vác thì có thể giữ được tông miếu (nhà thờ tổ tiên của nhà vua) và xã tắc (đàn tế thần đất và thần lúa, tượng trưng cho đất nước), đứng làm chủ các lễ tế.
Lời Tượng (lời bàn về hình tượng của quẻ) nói: Sấm nối tiếp sấm, ấy là quẻ Chấn. Người quân tử (người có đức hạnh) theo đó mà biết sợ hãi, tu sửa bản thân và tự xét lỗi mình (chữ "tỉnh" ở đây đọc là xin, thanh ba).
Lời đoán sáu hào (hào: mỗi vạch trong sáu vạch tạo nên một quẻ, đếm từ dưới lên):
Sơ Cửu (tên hào: "Sơ" là hào thứ nhất, dưới cùng; "Cửu" chỉ hào dương, tức vạch liền): Sấm động kéo đến thì sợ hãi run rẩy, sau đó cười nói vui vẻ, tốt.
Lời Tượng nói: "Sấm động kéo đến thì sợ hãi run rẩy", là biết sợ thì đem lại phúc. "Cười nói vui vẻ", là sau đó biết giữ phép tắc.
Lục Nhị ("Lục" chỉ hào âm, tức vạch đứt; "Nhị" là hào thứ hai): Sấm kéo đến, nguy hiểm; liệu chừng sẽ mất tiền của, phải leo lên chín ngọn gò cao; đừng đuổi theo, bảy ngày sau sẽ lấy lại được.
Lời Tượng nói: "Sấm kéo đến, nguy hiểm", là vì hào này cưỡi lên trên hào cứng (hào âm mềm yếu nằm ngay trên hào dương cứng mạnh).
Lục Tam (hào thứ ba, hào âm): Sấm làm người ta bủn rủn rã rời; nhân lúc sấm động mà đi thì không gặp tai họa.
Lời Tượng nói: "Sấm làm bủn rủn rã rời", là vì vị trí không thích đáng.
Cửu Tứ (hào thứ tư, hào dương): Sấm sa vào bùn lầy (không phát ra được).
Lời Tượng nói: "Sấm sa vào bùn lầy", là vì chưa sáng tỏ, chưa rạng rỡ.
Lục Ngũ (hào thứ năm, hào âm): Sấm qua lại, nguy hiểm; liệu chừng không mất mát gì, vẫn giữ được việc của mình.
Lời Tượng nói: "Sấm qua lại, nguy hiểm", là đi trong chốn nguy. Việc của nó ở chỗ giữa (giữ được mức vừa phải), nên hoàn toàn không mất mát gì.
Thượng Lục (hào trên cùng, tức hào thứ sáu, là hào âm): Sấm làm run lẩy bẩy, mắt nhìn hoảng hốt, tiến lên hành động thì xấu. Sấm không đánh vào bản thân mình mà đánh vào nhà hàng xóm, (biết răn mình) thì không có lỗi. Chuyện cưới hỏi sẽ có lời ra tiếng vào.
Lời Tượng nói: "Sấm làm run lẩy bẩy", là vì chưa đạt được chỗ giữa. Tuy xấu mà không có lỗi, là vì thấy hàng xóm gặp nạn mà biết sợ, tự răn mình.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngạc": đọc là e, thanh bốn. Nghĩa là: kinh ngạc, ngẩn người. (2) Chữ "hách": đọc là xi, thanh bốn. Tả vẻ sợ hãi. (3) Chữ "sưởng": đọc là chang, thanh bốn. Nghĩa là: một loại rượu dùng trong lễ tế thời xưa. (4) Chữ "nhĩ": đọc là er, thanh ba. Nghĩa là: gần. (5) Chữ "tê": đọc là ji, thanh một. Nghĩa là: leo, đi lên. (6) Chữ "sảnh": đọc là sheng, thanh ba. Nghĩa là: tai họa, điều quái lạ, lỗi lầm. (7) Chữ "quặc": đọc là jue, thanh hai. Nghĩa là: dáng nhìn hoảng hốt.
Cung Chấn (theo phép bói Lục hào, sáu mươi tư quẻ chia thành tám cung, mỗi cung gồm tám quẻ quy về một quẻ gốc và mang hành của quẻ gốc ấy; đây là nhóm quẻ thuộc quẻ gốc Chấn): quẻ Lôi Địa Dự (sấm trên đất) (lục hợp — loại quẻ mà các hào trên dưới hợp nhau theo địa chi, chủ về sự hòa hợp, thành tựu), thuộc hành Mộc, quẻ đơn Chấn (sấm) ở trên, quẻ đơn Khôn (đất) ở dưới.
Phục thần (hào "ẩn": khi quẻ đang xét thiếu một loại lục thân thì mượn hào tương ứng của quẻ gốc trong cung, coi như ẩn dưới một hào của quẻ này) — 【Bản quẻ】 (quẻ chính đang xét; các hào kê từ trên xuống, dòng trên cùng là hào thứ sáu, dòng dưới cùng là hào thứ nhất)
▄▄ ▄▄ (vạch đứt: hào âm) Thê Tài (một trong "lục thân" — các mối quan hệ gán cho từng hào, dựa trên tương quan ngũ hành giữa hào và hành của cung; Thê Tài chỉ vợ, tiền bạc, của cải) Canh Tuất (cặp thiên can – địa chi gán cho hào) Thổ (hành Thổ trong ngũ hành)
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ (chỉ chức quan, công danh, người chồng; cũng chỉ tai họa, bệnh tật, ma quỷ) Canh Thân Kim
▄▄▄▄▄ (vạch liền: hào dương) Tử Tôn (chỉ con cháu; cũng chỉ phúc lộc, điều giải lo) Canh Ngọ Hỏa — Ứng (hào đại diện cho đối phương hoặc sự việc được hỏi)
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ (chỉ anh em, bạn bè; cũng chỉ sự cạnh tranh, hao tốn tiền của) Ất Mão Mộc
▄▄ ▄▄ Tử Tôn Ất Tỵ Hỏa
Phụ Mẫu (chỉ cha mẹ, bề trên; cũng chỉ nhà cửa, giấy tờ, thư tín) Canh Tý Thủy (phục thần) — ▄▄ ▄▄ Thê Tài Ất Mùi Thổ — Thế (hào đại diện cho bản thân người xem quẻ)
Quẻ chim loan chim phượng sinh con (loan là loài chim thần thuộc họ phượng hoàng),
hình tượng muôn vật nảy nở tươi tốt.
Lời phán: Dự nghĩa là vui. Sấm ra khỏi mặt đất, loài vật ngủ đông tỉnh dậy vỗ cánh, trời đất thuận theo mà vận động, ngày giờ không sai lệch. Các vua đời trước đặt ra lễ nghi, long trọng dâng tế, tôn sùng người có đức. Mọi việc không có gì phải ngờ vực, trên dưới đều vui vẻ.
Lời chú của Hổ Dịch (người biên soạn và chú giải sách này): Thế thân (một vị trí phụ suy ra từ địa chi của hào Thế, dùng để xem về bản thân người hỏi) ở hào thứ hai; nguyệt quái thân (còn gọi quái thân — vị trí suy ra từ hào Thế theo tháng, đại diện cho chủ thể của sự việc) là Ngọ, nằm ở hào thứ tư. Hào Phụ Mẫu Canh Tý Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ nhất là Thê Tài Ất Mùi Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ mười sáu: Dự — Lôi Địa Dự — Chấn trên Khôn dưới.
Dự: lợi cho việc lập chư hầu (phong đất, phong tước cho các vua nhỏ) và đem quân ra trận.
Lời Thoán nói: "Dự" là hào cứng được các hào khác ứng hợp nên chí hướng được thực hiện, thuận theo lẽ mà hành động, ấy là Dự. Dự là thuận theo lẽ mà hành động, cho nên trời đất cũng như thế, huống hồ việc lập chư hầu và ra quân? Trời đất thuận theo lẽ mà vận động, cho nên mặt trời mặt trăng không đi sai độ, bốn mùa không sai lệch; thánh nhân thuận theo lẽ mà hành động thì hình phạt trong sạch và dân chúng tâm phục. Ý nghĩa của thời Dự lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Sấm ra khỏi mặt đất vang dội, ấy là Dự. Các vua đời trước theo đó mà làm nhạc để tôn sùng đức, long trọng dâng lên Thượng Đế, cùng thờ phối với tổ tiên.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục (hào thứ nhất, hào âm): Kêu vang khoe sự vui sướng của mình, xấu.
Lời Tượng nói: Sơ Lục "kêu vang khoe sự vui", là chí hướng đã cùng quẫn nên xấu.
Lục Nhị: Vững vàng như đá, chẳng đợi hết ngày đã nhận ra (điều nên tránh), giữ chính bền vững thì tốt.
Lời Tượng nói: "Chẳng đợi hết ngày, giữ chính thì tốt", là vì ở vị trí giữa và ngay chính.
Lục Tam: Ngước mắt nhìn lên (cầu cạnh người trên) để được vui thì sẽ hối hận; chần chừ chậm trễ cũng hối hận.
Lời Tượng nói: Ngước mắt cầu vui mà hối hận, là vì vị trí không thích đáng.
Cửu Tứ: Mọi người nhờ mình mà được vui, mình được rất nhiều. Đừng ngờ vực. Bạn bè sao chẳng tụ về (như tóc được gom lại bằng cây trâm cài).
Lời Tượng nói: "Mọi người nhờ mình mà vui, được rất nhiều", là chí hướng được thực hiện rộng lớn.
Lục Ngũ: Mắc bệnh kéo dài, nhưng vẫn mãi không chết.
Lời Tượng nói: Lục Ngũ "mắc bệnh", là vì cưỡi lên hào cứng. "Mãi không chết", là vì ở vị trí giữa nên chưa mất.
Thượng Lục: Mê muội trong vui chơi, việc đã thành rồi mà biết thay đổi thì không có lỗi.
Lời Tượng nói: Mê muội vui chơi ở chỗ trên cùng, làm sao có thể lâu dài được?
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "loan": đọc là luan, thanh hai. Loài chim trong truyền thuyết, cùng loại với phượng hoàng. (2) Chữ "sồ": đọc là chu, thanh hai. Nghĩa là: con non (thường chỉ chim). (3) Chữ "dịch": đọc là yi, thanh bốn. Nghĩa là: vui mừng, vui vẻ. (4) Chữ "hu": đọc là xu, thanh một. Nghĩa là: mở mắt nhìn lên. (5) Chữ "hạp": đọc là he, thanh hai. Nghĩa là: sao không. (6) Chữ "trâm": đọc là zan, thanh một. Nghĩa là: cây cài giữ tóc. (7) Chữ "minh": đọc là ming, thanh hai. Nghĩa là: tối tăm, hồ đồ, ngu muội.
Cung Chấn: quẻ Lôi Thủy Giải (sấm trên nước), thuộc hành Mộc, Chấn trên Khảm (nước) dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Canh Thân Kim — Ứng
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Tử Tôn Mậu Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Thê Tài Mậu Thìn Thổ — Thế
Phụ Mẫu Canh Tý Thủy (phục thần) — ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Mậu Dần Mộc
Quẻ sấm mùa xuân làm mưa,
hình tượng lo buồn tan đi, niềm vui sinh ra.
Lời phán: Giải nghĩa là tan. Thoát ra khỏi hiểm nạn, việc xấu tiêu tan, kiện tụng có thể gỡ được, mọi người cùng nhau ca hát khen ngợi. Hôn nhân không hòa hợp, hai người như cách mặt nhau. Bệnh lâu nằm liệt giường, nay sẽ như băng tan (mà khỏi).
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ năm; nguyệt quái thân là Sửu, không có trong quẻ. Hào Phụ Mẫu Canh Tý Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ nhất là Huynh Đệ Mậu Dần Mộc.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi: Giải — Lôi Thủy Giải — Chấn trên Khảm dưới.
Giải: lợi về phía tây nam. Không có nơi nào cần đến thì quay về là tốt. Có nơi cần đến thì đi sớm là tốt.
Lời Thoán nói: "Giải" là gặp hiểm mà hành động, hành động mà thoát khỏi hiểm, ấy là Giải. "Giải, lợi về tây nam", là đi thì được lòng nhiều người. "Quay về là tốt", là vì đạt được chỗ giữa. "Có nơi cần đến thì đi sớm là tốt", là đi thì có công. Trời đất cởi mở thì sấm mưa nổi lên, sấm mưa nổi lên thì trăm thứ quả, cỏ cây đều nứt vỏ nảy mầm. Thời Giải lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Sấm mưa nổi lên, ấy là Giải; người quân tử theo đó mà tha thứ lỗi lầm, khoan dung tội trạng.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Không có lỗi.
Lời Tượng nói: Ở chỗ cứng và mềm giao nhau (hào âm được hào dương ứng hợp), lẽ ra không có lỗi.
Cửu Nhị: Đi săn bắt được ba con cáo, được mũi tên màu vàng; giữ chính bền vững thì tốt.
Lời Tượng nói: Cửu Nhị "giữ chính thì tốt", là vì được đạo giữa (giữ mức vừa phải, không thái quá).
Lục Tam: Vừa vác đồ trên lưng vừa ngồi xe, chuốc giặc cướp kéo đến; cứ như thế thì đáng hổ thẹn.
Lời Tượng nói: "Vừa vác đồ vừa ngồi xe", thật đáng xấu hổ. Tự mình chuốc lấy binh đao, còn trách được ai?
Cửu Tứ: Hãy gỡ bỏ ngón chân cái của ngươi ra (gạt bỏ kẻ tiểu nhân bám theo), thì bạn bè mới đến và tin cậy.
Lời Tượng nói: "Gỡ bỏ ngón chân cái", là vì chưa ở đúng vị trí.
Lục Ngũ: Người quân tử chỉ có biết cởi gỡ (chữ "giải" ở đây đọc là xie, thanh bốn), thì tốt; lấy lòng thành mà cảm hóa kẻ tiểu nhân.
Lời Tượng nói: Người quân tử biết cởi gỡ thì kẻ tiểu nhân phải lui.
Thượng Lục: Bậc công hầu bắn con chim cắt đậu trên tường thành cao, bắt được nó, không có gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Bậc công hầu bắn chim cắt, là để trừ kẻ ngang ngược.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "phán": đọc là pan, thanh bốn. Nghĩa là: tan chảy. (2) Chữ "túc": đọc là su, thanh bốn. Nghĩa là: vốn có, sẵn có từ trước, sớm. (3) Chữ "sách": đọc là che, thanh bốn. Nghĩa là: nứt ra. (4) Chữ "xá": đọc là she, thanh bốn. Nghĩa là: tha tội. (5) Chữ "hựu": đọc là you, thanh bốn. Nghĩa là: khoan dung, tha thứ. (6) Chữ "chuẩn": đọc là sun, thanh ba. Nghĩa là: một loài chim (chim cắt). (7) Chữ "dung": đọc là yong, thanh một. Nghĩa là: tường thành, tường cao. (8) Chữ "bội": đọc là bei, thanh bốn. Nghĩa là: trái ngược, vi phạm, trái đạo lý, mê muội, hồ đồ.
Cung Chấn: quẻ Lôi Phong Hằng (sấm và gió), thuộc hành Mộc, Chấn trên Tốn (gió) dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Tuất Thổ — Ứng
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Canh Thân Kim
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Dậu Kim — Thế
Huynh Đệ Canh Dần Mộc (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Sửu Thổ
Quẻ mặt trời mặt trăng sáng mãi,
hình tượng bốn mùa không sai lệch.
Lời phán: Hằng nghĩa là lâu dài. Lâu dài yên tĩnh, không động là tốt. Bốn mùa biến đổi, đạo trời không cố định. Mặt trời mặt trăng xoay vần, soi ánh sáng khắp nơi. Người quân tử đứng vững, không đổi phương hướng.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư; nguyệt quái thân là Dần, không có trong quẻ. Hào Huynh Đệ Canh Dần Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi hai: Hằng — Lôi Phong Hằng — Chấn trên Tốn dưới.
Hằng: hanh thông, không có lỗi, lợi ở chỗ giữ chính bền vững, lợi cho việc có nơi để đến.
Lời Thoán nói: "Hằng" là lâu dài. Cứng ở trên mà mềm ở dưới, sấm và gió cùng nương nhau; nhún thuận mà hành động, các hào cứng mềm đều ứng hợp nhau, ấy là Hằng. "Hằng, hanh thông, không lỗi, lợi ở chỗ giữ chính", là bền lâu với đạo của mình. Đạo của trời đất bền lâu mà không ngừng. "Lợi cho việc có nơi để đến", là hết rồi lại bắt đầu. Mặt trời mặt trăng nhờ theo trời mà soi sáng được lâu dài, bốn mùa biến đổi mà thành tựu được lâu dài. Thánh nhân bền lâu với đạo của mình mà thiên hạ được giáo hóa nên người. Xem cái bền lâu ấy thì thấy được tình lý của trời đất và muôn vật.
Lời Tượng nói: Sấm và gió, ấy là Hằng; người quân tử theo đó mà đứng vững, không đổi phương hướng.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Đòi hỏi sự bền lâu quá sâu xa, cứ như thế thì xấu, không có gì lợi.
Lời Tượng nói: Cái xấu của việc đòi bền lâu quá sâu, là vì mới bắt đầu đã đòi hỏi sâu xa.
Cửu Nhị: Hối hận tiêu tan.
Lời Tượng nói: Cửu Nhị "hối hận tiêu tan", là vì giữ được đạo giữa lâu dài.
Cửu Tam: Không giữ đức của mình được bền lâu, có khi phải chịu nhục, cứ như thế thì đáng hổ thẹn.
Lời Tượng nói: "Không giữ đức được bền lâu", thì không có chỗ dung thân.
Cửu Tứ: Đi săn không được con thú nào.
Lời Tượng nói: Ở lâu nơi không phải chỗ của mình, làm sao bắt được thú?
Lục Ngũ: Giữ đức bền lâu, giữ chính. Đàn bà thì tốt, đàn ông thì xấu.
Lời Tượng nói: Đàn bà giữ chính thì tốt, vì theo một chồng đến trọn đời. Đàn ông phải tự định lẽ phải, nếu cứ theo vợ thì xấu.
Thượng Lục: Lấy sự lay động bất an làm lẽ thường, xấu.
Lời Tượng nói: Lay động bất an mà ở trên cùng, thì hoàn toàn không có công gì.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tuấn": đọc là jun, thanh bốn. Nghĩa là: đào sâu, khơi thông.
Cung Chấn: quẻ Địa Phong Thăng (đất trên gió), thuộc hành Mộc, Khôn trên Tốn dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Quý Dậu Kim
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Quý Hợi Thủy
Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa (phục thần) — ▄▄ ▄▄ Thê Tài Quý Sửu Thổ — Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Dậu Kim
Huynh Đệ Canh Dần Mộc (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Sửu Thổ — Ứng
Quẻ chim thiêng bay lượn,
hình tượng hiển đạt sáng sủa.
Lời phán: Thăng nghĩa là tiến lên. Cây mọc từ đất, mầm non lớn dần, tích nhỏ thành lớn, tiến dần lên cao; nên đi gặp bậc vương công, sẽ được khen ngợi, ban thưởng vui mừng. Ra khỏi chỗ tối mà đi về chỗ sáng, là hình tượng hanh thông.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai; nguyệt quái thân là Dậu, nằm ở hào thứ ba và hào thứ sáu. Hào Huynh Đệ Canh Dần Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy. Hào Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Thê Tài Quý Sửu Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi sáu: Thăng — Địa Phong Thăng — Khôn trên Tốn dưới.
Thăng: rất mực hanh thông; nên đi gặp bậc đại nhân (người có đức lớn, địa vị cao), đừng lo; đi về phía nam thì tốt.
Lời Thoán nói: Cái mềm theo thời mà tiến lên, nhún mình và thuận theo, hào cứng ở giữa mà được ứng hợp, cho nên rất hanh thông. "Nên gặp đại nhân, đừng lo", là sẽ có việc mừng. "Đi về phía nam thì tốt", là chí hướng được thực hiện.
Lời Tượng nói: Trong lòng đất mọc lên cây, ấy là Thăng; người quân tử theo đó mà thuận theo đức, tích từ cái nhỏ để thành cao lớn.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Được tin cậy mà tiến lên, rất tốt.
Lời Tượng nói: "Được tin cậy mà tiến lên, rất tốt", là hợp chí hướng với người trên.
Cửu Nhị: Có lòng thành thì dù dâng lễ Dược (lễ tế đơn sơ thời xưa) cũng có lợi, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Lòng thành của Cửu Nhị sẽ có việc vui.
Cửu Tam: Tiến vào một ấp không người (không gặp cản trở).
Lời Tượng nói: "Tiến vào ấp không người", là không có gì phải ngờ vực.
Lục Tứ: Nhà vua dâng lễ tế ở núi Kỳ Sơn (núi thiêng của nhà Chu), tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Nhà vua dâng lễ tế ở núi Kỳ Sơn", là thuận theo việc thờ phụng.
Lục Ngũ: Giữ chính thì tốt, bước lên từng bậc thềm.
Lời Tượng nói: "Giữ chính thì tốt, bước lên bậc thềm", là rất đắc chí.
Thượng Lục: Mê muội mà vẫn cứ tiến lên, chỉ lợi ở chỗ giữ chính không ngừng nghỉ.
Lời Tượng nói: Mê muội tiến lên mà ở trên cùng, thì sẽ hao mòn chứ không giàu thêm.
Cung Chấn: quẻ Thủy Phong Tỉnh (nước trên gió), thuộc hành Mộc, Khảm trên Tốn dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu Mậu Tý Thủy
▄▄▄▄▄ Thê Tài Mậu Tuất Thổ — Thế
Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa (phục thần) — ▄▄ ▄▄ Quan Quỷ Mậu Thân Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Dậu Kim
Huynh Đệ Canh Dần Mộc (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy — Ứng
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Sửu Thổ
Quẻ ngọc châu giấu dưới vực sâu,
hình tượng giữ yên tĩnh, an phận như thường.
Lời phán: Tỉnh (giếng) nghĩa là yên tĩnh. Làng ấp có thể đổi chỗ, giếng thì không thể dời đi; yên thân chớ động, giữ đạo thì không thiếu sót. Việc làm cùng người khác thì nên sửa sang lại. Người bỏ trốn khó tìm được, e rằng không có ngày về.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ năm; nguyệt quái thân là Thìn, không có trong quẻ. Hào Huynh Đệ Canh Dần Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy. Hào Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Quan Quỷ Mậu Thân Kim.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi tám: Tỉnh — Thủy Phong Tỉnh — Khảm trên Tốn dưới.
Tỉnh: đổi làng ấp mà không đổi giếng, giếng không vơi cũng không đầy, người qua kẻ lại đều múc nước giếng. Gần tới mặt nước mà dây gàu chưa thả tới giếng, lại làm vỡ bình, xấu.
Lời Thoán nói: Thả gàu vào nước mà kéo nước lên, ấy là Tỉnh; giếng nuôi người mà không bao giờ cạn. "Đổi làng ấp mà không đổi giếng", là vì hào cứng ở giữa. "Gần tới mà dây gàu chưa thả tới giếng", là chưa có công. "Làm vỡ bình", vì thế mà xấu.
Lời Tượng nói: Trên gỗ có nước, ấy là Tỉnh; người quân tử theo đó mà khuyến khích dân siêng làm và giúp đỡ lẫn nhau.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Giếng đầy bùn không uống được, giếng cũ đến chim chóc cũng không tới.
Lời Tượng nói: "Giếng bùn không uống được", là vì ở chỗ thấp. "Giếng cũ chim chóc không tới", là bị thời thế bỏ rơi.
Cửu Nhị: Nước trong hốc giếng chỉ đủ rót cho cá diếc, cái vò cũ nát bị rò.
Lời Tượng nói: "Nước hốc giếng chỉ đủ cho cá diếc", là vì không có ai ứng giúp.
Cửu Tam: Giếng đã khơi sạch mà không ai uống, khiến lòng ta xót xa. Có thể múc dùng được; nếu vua sáng suốt thì mọi người cùng được hưởng phúc.
Lời Tượng nói: "Giếng đã khơi sạch mà không ai uống", là việc làm khiến người xót xa. Cầu được vua sáng suốt, là để được hưởng phúc.
Lục Tứ: Xây lại vách giếng, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Xây lại vách giếng, không lỗi", là sửa sang giếng.
Cửu Ngũ: Nước giếng trong sạch, mạch nước mát lạnh được người uống.
Lời Tượng nói: Mạch nước mát được người uống, là vì ở giữa và ngay chính.
Thượng Lục: Giếng đã múc được nước, đừng đậy nắp lại; có lòng thành thì rất tốt.
Lời Tượng nói: Rất tốt mà ở trên cùng, là thành tựu lớn.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngật": đọc là qi, thanh bốn. Nghĩa là: gần như, xấp xỉ. (2) Chữ "duật": đọc là yu, thanh bốn. Nghĩa là: dây gàu để múc nước giếng. (3) Chữ "phụ": đọc là fu, thanh bốn. Sách xưa dùng để chỉ cá diếc. (4) Chữ "úng": đọc là weng, thanh bốn. Nghĩa là: một loại đồ gốm (vò, chum). (5) Chữ "tệ": đọc là bi, thanh bốn. Nghĩa là: cũ nát, suy tàn. (6) Chữ "tiết": đọc là xie, thanh bốn. Nghĩa là: loại bỏ, khơi thông. (7) Chữ "trứu": đọc là zhou, thanh bốn. Nghĩa là: vách giếng. (8) Chữ "liệt": đọc là lie, thanh bốn. Nghĩa là: trong, sạch.
Cung Chấn: quẻ Trạch Phong Đại Quá (đầm trên gió) (du hồn — quẻ thứ bảy trong cung, chủ về lòng không yên, đi xa, dời đổi), thuộc hành Mộc, Đoài (đầm nước) trên Tốn dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Thê Tài Đinh Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Đinh Dậu Kim
Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Đinh Hợi Thủy — Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Dậu Kim
Huynh Đệ Canh Dần Mộc (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Sửu Thổ — Ứng
Quẻ cây mùa đông nở hoa,
hình tượng gốc và ngọn đều yếu.
Lời phán: Đại Quá nghĩa là tai họa. Bốn hào dương quá thịnh, trên dưới không chịu nổi, hình tượng cây xà nhà cong oằn, sự việc rốt cuộc khó sáng tỏ. Hai lần hình, hai lần khắc (hình, khắc: các quan hệ làm hại, chế ngự lẫn nhau giữa địa chi và ngũ hành), điều cầu mong không thành. Cây dương khô mượn sức mà sống, là điềm tự diệt vong.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ sáu; nguyệt quái thân là Mão, không có trong quẻ. Hào Huynh Đệ Canh Dần Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy. Hào Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Phụ Mẫu Đinh Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ hai mươi tám: Đại Quá — Trạch Phong Đại Quá — Đoài trên Tốn dưới.
Đại Quá: cây xà nhà cong oằn. Lợi cho việc có nơi để đến, hanh thông.
Lời Thoán nói: "Đại Quá" là cái lớn vượt quá. "Xà nhà cong oằn", là vì gốc và ngọn đều yếu. Cái cứng vượt quá nhưng ở giữa, nhún thuận mà vui vẻ làm việc, lợi cho việc có nơi để đến, nên mới hanh thông. Thời Đại Quá lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Nước đầm ngập cả cây, ấy là Đại Quá; người quân tử theo đó mà đứng một mình không sợ hãi, lánh đời mà không buồn phiền.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Lót bằng cỏ tranh trắng (để đặt đồ tế, tỏ lòng cẩn trọng), không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Lót bằng cỏ tranh trắng", là cái mềm ở dưới.
Cửu Nhị: Cây dương khô mọc chồi non, ông già lấy được vợ trẻ, không có gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Ông già vợ trẻ, là vượt quá lẽ thường mà kết hợp với nhau.
Cửu Tam: Xà nhà cong oằn, xấu.
Lời Tượng nói: Cái xấu của xà nhà cong oằn, là không thể có ai giúp đỡ.
Cửu Tứ: Xà nhà vồng cao, tốt; nếu còn ý khác thì đáng hổ thẹn.
Lời Tượng nói: Cái tốt của xà nhà vồng cao, là không bị cong võng xuống phía dưới.
Cửu Ngũ: Cây dương khô nở hoa, bà già lấy được chồng trai trẻ, không có lỗi cũng không được khen.
Lời Tượng nói: "Cây dương khô nở hoa", làm sao lâu được? Bà già chồng trẻ, cũng đáng xấu hổ.
Thượng Lục: Lội qua chỗ nước sâu ngập cả đỉnh đầu, xấu, nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cái xấu của việc lội qua nước sâu, không thể trách lỗi được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "nạo": đọc là rao, thanh hai. Nghĩa là: cong. (2) Chữ "đề": đọc là ti, thanh hai. Nghĩa là: cành lá non mới mọc của cây dương liễu.
Cung Chấn: quẻ Trạch Lôi Tùy (đầm trên sấm) (quy hồn — quẻ thứ tám, cuối cùng trong cung, chủ về sự trở về, quay lại), thuộc hành Mộc, Đoài trên Chấn dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄ ▄▄ Thê Tài Đinh Mùi Thổ — Ứng
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Đinh Dậu Kim
Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Đinh Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Thìn Thổ — Thế
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Canh Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Canh Tý Thủy
Quẻ người thợ giỏi mài ngọc,
hình tượng như nước đẩy xe (thuận dòng mà đi).
Lời phán: Tùy nghĩa là thuận theo. Trên cứng dưới mềm, là ý nghĩa thuận theo thời. Bỏ cũ thay mới, mọi điều tốt đẹp đều kéo đến. Người học trò được làm quan, nên được tăng bổng lộc chức vị. Trăm việc như ý, tốt, không có gì là không lợi.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ năm; nguyệt quái thân là Thân, không có trong quẻ. Hào Tử Tôn Canh Ngọ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Phụ Mẫu Đinh Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ mười bảy: Tùy — Trạch Lôi Tùy — Đoài trên Chấn dưới.
Tùy: rất mực hanh thông, lợi ở chỗ giữ chính, không có lỗi.
Lời Thoán nói: Tùy là cái cứng đến mà ở dưới cái mềm, hành động mà vui vẻ, ấy là Tùy. Rất hanh thông, giữ chính thì không lỗi, mà thiên hạ đều thuận theo thời; ý nghĩa của việc thuận theo thời lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Trong đầm có sấm, ấy là Tùy; người quân tử theo đó mà khi trời tối thì vào nhà nghỉ ngơi.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Chức vị có thay đổi, giữ chính thì tốt. Ra khỏi cửa mà giao thiệp thì có công.
Lời Tượng nói: "Chức vị có thay đổi", theo lẽ chính thì tốt. "Ra khỏi cửa mà giao thiệp thì có công", là không lầm lỡ.
Lục Nhị: Ràng buộc với đứa trẻ, thì mất người trượng phu (người đàn ông trưởng thành, đáng tin cậy).
Lời Tượng nói: "Ràng buộc với đứa trẻ", là không thể theo cả hai.
Lục Tam: Ràng buộc với người trượng phu, thì mất đứa trẻ. Đi theo người mà cầu thì được, lợi ở chỗ giữ chính.
Lời Tượng nói: "Ràng buộc với người trượng phu", là chí hướng bỏ kẻ ở dưới.
Cửu Tứ: Đi theo người mà có thu hoạch, cứ như thế thì xấu. Có lòng thành, giữ đạo, lại sáng suốt, thì có lỗi gì?
Lời Tượng nói: "Đi theo người mà có thu hoạch", lẽ ấy là xấu. "Có lòng thành, giữ đạo", là công của sự sáng suốt.
Cửu Ngũ: Tin vào điều tốt đẹp, tốt.
Lời Tượng nói: "Tin vào điều tốt đẹp, tốt", là vì ở vị trí ngay chính và ở giữa.
Thượng Lục: Bắt giữ trói lại, rồi lại buộc chặt thêm. Nhà vua dâng lễ tế ở Tây Sơn (núi phía tây).
Lời Tượng nói: "Bắt giữ trói lại", là ở trên cùng đã đến chỗ cùng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "trác": đọc là zhuo, thanh hai. Nghĩa là: chạm khắc ngọc đá thành đồ vật. (2) Chữ "hối": đọc là hui, thanh bốn. Nghĩa là: tối tăm, ẩn giấu, ban đêm. (3) Chữ "gia": đọc là jia, thanh một. Nghĩa là: tốt đẹp, khen ngợi, tán thưởng.
Cung Tốn (nhóm tám quẻ quy về quẻ gốc Tốn): quẻ Tốn Vi Phong (Tốn là gió) (lục xung — loại quẻ mà các hào xung khắc nhau theo địa chi, chủ về tan rã, biến động), thuộc hành Mộc, Tốn trên Tốn dưới.
【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Tân Mão Mộc — Thế
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Tân Dậu Kim — Ứng
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Sửu Thổ
Quẻ gió thổi cỏ rạp,
hình tượng người trên làm thì kẻ dưới bắt chước.
Lời phán: Tốn nghĩa là thuận. Thuận theo mà thành được việc trời, hành động và sử dụng đều được coi trọng, tin tức qua lại thông suốt, không có gì che lấp. Việc xấu chẳng cùng đến (?), gió đưa tiếng vang đi xa. Việc làm tùy thuận, là hình tượng tiến lên hiển đạt.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư; nguyệt quái thân là Tỵ, nằm ở hào thứ năm. Quẻ này có đủ các loại lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi bảy: Tốn — Tốn Vi Phong — Tốn trên Tốn dưới.
Tốn: hanh thông ở mức nhỏ, lợi cho việc có nơi để đến, lợi cho việc gặp bậc đại nhân.
Lời Thoán nói: Hai lần Tốn chồng lên nhau là để nhắc lại mệnh lệnh; cái cứng nhún thuận theo chỗ ở giữa và ngay chính nên chí hướng được thực hiện, cái mềm đều thuận theo cái cứng, cho nên "hanh thông ở mức nhỏ, lợi cho việc có nơi để đến, lợi cho việc gặp bậc đại nhân".
Lời Tượng nói: Gió nối tiếp gió, ấy là Tốn; người quân tử theo đó mà nhắc lại mệnh lệnh rồi thi hành công việc.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Lục: Lúc tiến lúc lui (do dự), lợi ở chỗ giữ chính bền vững như người võ.
Lời Tượng nói: "Lúc tiến lúc lui", là lòng còn ngờ vực. "Lợi ở chỗ giữ chính như người võ", là chí hướng được chỉnh đốn.
Cửu Nhị: Nhún mình nép dưới gầm giường, dùng đông đảo các thầy sử và thầy cúng (sử: người lo việc cúng tế, ghi chép; vu: người cầu cúng thần linh), tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cái tốt của sự đông đảo ấy, là vì đạt được chỗ giữa.
Cửu Tam: Nhún mình hết lần này đến lần khác, đáng hổ thẹn.
Lời Tượng nói: Sự đáng hổ thẹn của việc nhún mình nhiều lần, là vì chí hướng đã cùng quẫn.
Lục Tứ: Hối hận tiêu tan, đi săn được ba loại thú.
Lời Tượng nói: "Đi săn được ba loại thú", là có công.
Cửu Ngũ: Giữ chính thì tốt, hối hận tiêu tan, không có gì là không lợi. Lúc đầu không tốt mà kết cục tốt. Ba ngày trước ngày Canh, ba ngày sau ngày Canh (Canh: can thứ bảy trong mười thiên can, dùng để đặt tên ngày), tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của Cửu Ngũ, là vì ở vị trí ngay chính và ở giữa.
Thượng Cửu: Nhún mình nép dưới gầm giường, mất cả tiền của lẫn cây rìu, cứ như thế thì xấu.
Lời Tượng nói: "Nhún mình nép dưới gầm giường", là ở trên cùng đã đến chỗ cùng. "Mất cả tiền của lẫn cây rìu", quả thật là xấu.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "yển": đọc là yan, thanh ba. Nghĩa là: ngã ngửa, đổ rạp xuống, dừng lại. (2) Chữ "tần": đọc là pin, thanh hai. Nghĩa là: nhiều lần, liên tiếp mấy lần.
Cung Tốn: quẻ Phong Thiên Tiểu Súc (gió trên trời), thuộc hành Mộc, Tốn trên Càn (trời) dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Tân Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Mùi Thổ — Ứng
Quan Quỷ Tân Dậu Kim (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Thê Tài Giáp Thìn Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Giáp Tý Thủy — Thế
Quẻ trong hộp cất giấu kiếm báu,
hình tượng mây dày mà không mưa.
Lời phán: Tiểu Súc nghĩa là bế tắc. Mây dày mà không mưa, vợ chồng lật lọng trở mặt. Tin tức không thông, ra đi lại phải nấp lại, cầu việc không thành, chậm chạp chứ không nhanh.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ nhất; nguyệt quái thân là Tý, nằm ở hào thứ nhất. Hào Quan Quỷ Tân Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ ba là Thê Tài Giáp Thìn Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ chín: Tiểu Súc — Phong Thiên Tiểu Súc — Tốn trên Càn dưới.
Tiểu Súc: hanh thông. Mây dày mà không mưa, kéo đến từ vùng ngoại ô phía tây của ta.
Lời Thoán nói: "Tiểu Súc" là cái mềm được vị trí mà trên dưới đều ứng hợp với nó, gọi là Tiểu Súc (ngăn giữ nhỏ). Mạnh mẽ mà nhún thuận, cái cứng ở giữa mà chí hướng được thực hiện, nên hanh thông. "Mây dày mà không mưa", là khí còn đang bốc lên. "Kéo đến từ ngoại ô phía tây của ta", là ân trạch chưa ban xuống.
Lời Tượng nói: Gió đi trên trời, ấy là Tiểu Súc; người quân tử theo đó mà trau dồi văn đức cho tốt đẹp.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Quay về theo con đường của chính mình, có lỗi gì đâu, tốt.
Lời Tượng nói: "Quay về theo con đường của mình", lẽ ấy là tốt.
Cửu Nhị: Được dắt cùng quay về, tốt.
Lời Tượng nói: Được dắt quay về mà ở chỗ giữa, cũng không tự đánh mất mình.
Cửu Tam: Xe tuột mất nan hoa (không đi được), vợ chồng trở mặt nhau.
Lời Tượng nói: "Vợ chồng trở mặt nhau", là không thể giữ ngay ngắn việc nhà.
Lục Tứ: Có lòng thành, nạn đổ máu qua đi, nỗi lo sợ tan mất, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Có lòng thành mà nỗi lo sợ tan mất, là hợp chí hướng với người trên.
Cửu Ngũ: Có lòng thành gắn bó khăng khít, cùng hàng xóm làm nên giàu có.
Lời Tượng nói: "Có lòng thành gắn bó khăng khít", là không giàu một mình.
Thượng Cửu: Mưa đã rơi, rồi đã tạnh, đức được tôn trọng như chở đầy xe. Đàn bà cứ giữ mãi như thế thì nguy. Trăng gần đến rằm, người quân tử ra đi thì xấu.
Lời Tượng nói: "Mưa đã rơi, rồi đã tạnh", là đức tích chứa đầy. "Người quân tử ra đi thì xấu", là có điều đáng ngờ.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hạp": đọc là xia, thanh hai. Nghĩa là: đồ dùng để cất giữ đồ vật. (2) Chữ "ý": đọc là yi, thanh bốn. Nghĩa là: tốt đẹp (thường chỉ đức hạnh).
Cung Tốn: quẻ Phong Hỏa Gia Nhân (gió trên lửa), thuộc hành Mộc, Tốn trên Ly (lửa) dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Tân Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa — Ứng
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Mùi Thổ
Quan Quỷ Tân Dậu Kim (phục thần) — ▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Kỷ Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài Kỷ Sửu Thổ — Thế
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Kỷ Mão Mộc
Quẻ xuống biển tìm ngọc châu,
hình tượng nở hoa kết quả.
Lời phán: Gia Nhân (người trong nhà) nghĩa là cùng chung. Âm dương được đúng vị trí, vợ chồng hưng thịnh (?), ruộng đất cây cối mở rộng thêm, tiền của chảy vào bản cung (cung của chính quẻ, tức về nhà mình). Đạo hôn nhân giữ được trọn vẹn trước sau. Không cầu mà tự hợp, nhà cửa vui vẻ đầm ấm.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai; nguyệt quái thân là Mùi, nằm ở hào thứ tư. Hào Quan Quỷ Tân Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ ba là Phụ Mẫu Kỷ Hợi Thủy.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi bảy: Gia Nhân — Phong Hỏa Gia Nhân — Tốn trên Ly dưới.
Gia Nhân: lợi ở chỗ người phụ nữ giữ chính.
Lời Thoán nói: "Gia Nhân" là người nữ giữ đúng vị trí ở bên trong, người nam giữ đúng vị trí ở bên ngoài; nam nữ đều đúng đắn, đó là nghĩa lớn của trời đất. Nhà có bậc chủ nghiêm trang, đó là cha mẹ. Cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em, chồng ra chồng, vợ ra vợ, thì đạo nhà ngay chính; nhà ngay chính thì thiên hạ yên ổn.
Lời Tượng nói: Gió từ lửa thổi ra, ấy là Gia Nhân; người quân tử theo đó mà nói thì có thực chất, làm thì có bền bỉ.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Đặt phép tắc phòng giữ trong nhà ngay từ đầu, hối hận tiêu tan.
Lời Tượng nói: "Đặt phép tắc phòng giữ trong nhà", là khi chí hướng chưa thay đổi.
Lục Nhị: Không tự ý làm theo ý mình, lo việc cơm nước trong nhà, giữ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của Lục Nhị, là thuận theo và nhún nhường.
Cửu Tam: Người trong nhà kêu than vì quá nghiêm khắc, tuy có hối hận và nguy nhưng tốt; vợ con cười đùa hi hi, rốt cuộc đáng hổ thẹn.
Lời Tượng nói: "Người trong nhà kêu than vì nghiêm khắc", là chưa mất đạo. "Vợ con cười đùa hi hi", là mất nề nếp trong nhà.
Lục Tứ: Làm giàu cho nhà, rất tốt.
Lời Tượng nói: "Làm giàu cho nhà, rất tốt", là thuận theo mà ở đúng vị trí.
Cửu Ngũ: Vua đến với nhà mình (lấy đạo cảm hóa cả nhà), đừng lo, tốt.
Lời Tượng nói: "Vua đến với nhà mình", là mọi người thương yêu lẫn nhau.
Thượng Cửu: Có lòng thành, có uy nghiêm, rốt cuộc tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của sự uy nghiêm, là nói việc quay lại tự xét mình.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "quỹ": đọc là kui, thanh bốn. Nghĩa là: biếu tặng. (2) Chữ "hác": đọc là he, thanh bốn. Nghĩa là: khắc nghiệt, nghiêm khắc.
Cung Tốn: quẻ Phong Lôi Ích (gió trên sấm), thuộc hành Mộc, Tốn trên Chấn dưới.
Phục thần — 【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ Tân Mão Mộc — Ứng
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài Tân Mùi Thổ
Quan Quỷ Tân Dậu Kim (phục thần) — ▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Thìn Thổ — Thế
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Canh Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Canh Tý Thủy
Quẻ chim hồng chim hộc gặp gió (cưỡi gió bay cao),
hình tượng giọt nước góp thành sông Ngân Hà.
Lời phán: Ích nghĩa là bớt đi (?). Gió và sấm cùng nổi lên, đạo Ích là như thế. Kẻ tiểu nhân được thỏa ý thì sẽ có lỗi lầm dẫn đến hình phạt, tù ngục. Người quân tử đổi vị trí, thấy điều thiện thì theo. Lợi cho việc có nơi để đến, người đi xa sẽ mau trở về.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ năm; nguyệt quái thân là Thân, không có trong quẻ. Hào Quan Quỷ Tân Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào thứ ba là Thê Tài Canh Thìn Thổ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi hai: Ích — Phong Lôi Ích — Tốn trên Chấn dưới.
Ích: lợi cho việc có nơi để đến, lợi cho việc vượt sông lớn.
Lời Thoán nói: "Ích" là bớt của trên để thêm cho dưới, dân vui không bờ bến; từ trên hạ mình xuống với dưới, đạo ấy rất sáng rõ. "Lợi cho việc có nơi để đến", là ở giữa và ngay chính nên có phúc mừng. "Lợi cho việc vượt sông lớn", là đạo của gỗ (thuyền bè) được thông hành. Ích là hành động mà nhún thuận, ngày càng tiến không có giới hạn. Trời ban xuống, đất sinh ra, sự ích lợi không có giới hạn. Phàm đạo của Ích là cùng đi theo thời.
Lời Tượng nói: Gió và sấm, ấy là Ích; người quân tử theo đó mà thấy điều thiện thì theo, có lỗi thì sửa.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Lợi cho việc làm việc lớn, rất tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Rất tốt, không có lỗi", là vì kẻ ở dưới vốn không gánh việc nặng.
Lục Nhị: Có người tặng cho con rùa đáng giá mười bằng (bằng: đơn vị tiền bằng vỏ sò thời xưa; rùa quý dùng để bói), không thể từ chối, giữ chính lâu dài thì tốt. Nhà vua dùng để dâng tế Thượng Đế, tốt.
Lời Tượng nói: Có người tặng cho, là từ bên ngoài đến.
Lục Tam: Được thêm ích nhờ việc hoạn nạn, không có lỗi. Có lòng thành, đi theo đạo giữa, cầm ngọc khuê đến trình báo với bậc công hầu.
Lời Tượng nói: Được thêm ích nhờ việc hoạn nạn, là vì vốn đã có sẵn (đức ấy).
Lục Tứ: Đi theo đạo giữa, trình báo với bậc công hầu thì được nghe theo. Lợi cho việc nương tựa vào đó mà dời đô.
Lời Tượng nói: Trình báo với bậc công hầu mà được nghe theo, là để thêm ích cho chí hướng.
Cửu Ngũ: Có lòng thành làm ơn cho người, không cần hỏi cũng rất tốt; người ta lấy lòng thành mà đáp lại ân đức của ta.
Lời Tượng nói: "Có lòng thành làm ơn cho người", thì không cần hỏi nữa. Người ta đáp lại ân đức của ta, là rất đắc chí.
Thượng Cửu: Không ai thêm ích cho, lại có kẻ đánh phá. Lập tâm không bền, xấu.
Lời Tượng nói: "Không ai thêm ích cho", là lời nói thiên lệch một phía. "Có kẻ đánh phá", là từ bên ngoài đến.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hộc": đọc là hu, thanh hai. Nghĩa là: thiên nga. (2) Chữ "khuê": đọc là gui, thanh một. Đồ ngọc mà vua chúa, chư hầu thời xưa cầm khi hành lễ, đầu trên nhọn, đầu dưới vuông. 【Khuê biểu】: dụng cụ thiên văn thời xưa (dùng đo bóng mặt trời để định thời tiết).
Cung Tốn: quẻ Thiên Lôi Vô Vọng (trời trên sấm) (lục xung), thuộc hành Mộc, Càn trên Chấn dưới.
【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Thê Tài Nhâm Tuất Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Nhâm Ngọ Hỏa — Thế
▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Canh Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Canh Tý Thủy — Ứng
Quẻ trong đá chứa ngọc,
hình tượng giữ nếp cũ, an phận như thường.
Lời phán: Vô Vọng (không làm càn) nghĩa là tai họa từ trời. Trời nổi sấm vang dội, kinh sợ như sắp sụp đổ. Có bệnh chớ cho uống thuốc; tuy xấu nhưng vẫn có thể làm được. Mọi việc mưu cầu, khi ở yên phải lo lúc nguy.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ nhất; nguyệt quái thân là Mão, không có trong quẻ. Quẻ này có đủ các loại lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ hai mươi lăm: Vô Vọng — Thiên Lôi Vô Vọng — Càn trên Chấn dưới.
Vô Vọng: rất mực hanh thông, lợi ở chỗ giữ chính. Nếu không ngay chính thì có tai họa, không lợi cho việc có nơi để đến.
Lời Thoán nói: "Vô Vọng" là cái cứng từ bên ngoài đến làm chủ ở bên trong, hành động mà mạnh mẽ, cái cứng ở giữa mà được ứng hợp. Rất hanh thông nhờ ngay chính, đó là mệnh trời. "Nếu không ngay chính thì có tai họa, không lợi cho việc có nơi để đến": đã không được làm càn mà vẫn cứ đi, thì đi đâu được? Mệnh trời không phù hộ, đi được sao?
Lời Tượng nói: Dưới trời sấm vang đi khắp, muôn vật đều không dám làm càn; các vua đời trước theo đó mà gắng sức thuận theo thời để nuôi dưỡng muôn vật.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Không làm càn, đi thì tốt.
Lời Tượng nói: Đi mà không làm càn, thì được thỏa chí.
Lục Nhị: Không cày mà được gặt, không vỡ đất mà có ruộng tốt, thì lợi cho việc có nơi để đến.
Lời Tượng nói: "Không cày mà được gặt", là chưa vì mưu cầu giàu có.
Lục Tam: Tai họa bất ngờ không do mình gây ra; có người buộc con bò ở đó, người qua đường dắt mất, người trong làng phải chịu vạ (bị nghi oan).
Lời Tượng nói: Người qua đường được bò, người trong làng chịu vạ.
Cửu Tứ: Có thể giữ chính bền vững, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Có thể giữ chính, không có lỗi", là vì vốn đã có sẵn.
Cửu Ngũ: Bệnh không do mình gây ra, không uống thuốc cũng khỏi, có việc vui.
Lời Tượng nói: Thuốc cho thứ bệnh vô cớ, không nên thử dùng.
Thượng Cửu: Không làm càn, nhưng cứ đi thì gặp tai họa, không có gì lợi.
Lời Tượng nói: Không làm càn mà cứ đi, là đến chỗ cùng nên gặp tai họa.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "uẩn": đọc là yun, thanh bốn. Nghĩa là: chứa đựng, tích chứa. (2) Chữ "truy": đọc là zi, thanh một. Nghĩa là: làm cỏ. (3) Chữ "dư": đọc là yu, thanh hai. Nghĩa là: ruộng đã khai khẩn được hai năm.
Cung Tốn: quẻ Hỏa Lôi Phệ Hạp (lửa trên sấm), thuộc hành Mộc, Ly trên Chấn dưới.
【Bản quẻ】
▄▄▄▄▄ Tử Tôn Kỷ Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Thê Tài Kỷ Mùi Thổ — Thế
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ Kỷ Dậu Kim
▄▄ ▄▄ Thê Tài Canh Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ Canh Dần Mộc — Ứng
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu Canh Tý Thủy
Quẻ giữa trưa họp chợ,
hình tượng trong miệng có vật.
Lời phán: Phệ Hạp nghĩa là cắn. Hàm trên hàm dưới khép lại, vật nằm giữa hai hàm; là việc ăn uống, tụ họp mời mọc nhau. Hào Tài giữ Thế (hào Thê Tài chính là hào Thế), cầu tài không khó. Mọi việc làm đều hợp lẽ, trong ngoài đều yên ổn.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai; nguyệt quái thân là Tuất, không có trong quẻ. Quẻ này có đủ các loại lục thân: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ hai mươi mốt: Phệ Hạp — Hỏa Lôi Phệ Hạp — Ly trên Chấn dưới.
Phệ Hạp: hanh thông. Lợi cho việc xét xử án ngục.
Lời Thoán nói: Trong miệng có vật, gọi là Phệ Hạp (cắn cho khép lại). Cắn cho khép lại thì hanh thông; cứng mềm phân rõ, hành động mà sáng suốt, sấm và chớp hợp lại mà rõ ràng. Cái mềm được ở giữa mà đi lên, tuy không đúng vị trí, nhưng lợi cho việc xét xử án ngục.
Lời Tượng nói: Sấm và chớp, ấy là Phệ Hạp; các vua đời trước theo đó mà làm sáng tỏ hình phạt, chỉnh đốn luật pháp.
Lời đoán sáu hào:
Sơ Cửu: Chân bị đeo cùm, che mất ngón chân, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Chân bị đeo cùm, che mất ngón chân", là để không đi (làm điều sai) được nữa.
Lục Nhị: Cắn miếng thịt mềm, ngập mất cả mũi, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Cắn miếng thịt mềm, ngập mất mũi", là vì cưỡi lên hào cứng.
Lục Tam: Cắn thịt khô, gặp phải chất độc, hơi đáng hổ thẹn, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Gặp phải chất độc", là vì vị trí không thích đáng.
Cửu Tứ: Cắn miếng thịt khô còn dính xương (chữ "khô" ở đây đọc là "can"), được mũi tên bằng đồng, lợi ở chỗ giữ chính trong gian khó, tốt.
Lời Tượng nói: "Lợi ở chỗ giữ chính trong gian khó, tốt", là vì chưa sáng tỏ.
Hào Lục Ngũ (trong Kinh Dịch, mỗi quẻ có sáu vạch gọi là "hào", đếm từ dưới lên; "Lục" chỉ hào âm, "Cửu" chỉ hào dương; chữ số đi kèm chỉ vị trí của hào, nên "Lục Ngũ" là hào âm ở vị trí thứ năm): Cắn miếng thịt khô, được vàng; giữ ngay chính bền vững nhưng vẫn có nguy, (rốt cuộc) không có lỗi.
Lời Tượng (phần "Tượng truyện", lời giải thích hình tượng của quẻ và của từng hào, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: "Giữ ngay chính mà có nguy, nhưng không có lỗi", là vì cách làm được thích đáng.
Hào Thượng Cửu (hào dương ở vị trí trên cùng, tức vị trí thứ sáu): Mang gông ở cổ, gông che lấp cả tai, xấu.
Lời Tượng nói: "Mang gông ở cổ, gông che lấp cả tai", là vì tai nghe không sáng suốt (không chịu nghe lời khuyên răn).
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "khiết": đọc theo tiếng phổ thông Trung Quốc là niè, thanh thứ tư. Nghĩa: chuột, thỏ và các loài vật tương tự dùng răng gặm, cắn. (2) Chữ "lũ": đọc là lǚ, thanh thứ ba. (Chữ gốc gồm bộ "thi" ở trên, bên trong là bộ "nhân kép" và chữ "lâu"; đọc thanh thứ tư.) Nghĩa: giày dép thời xưa làm bằng gai, sắn dây…; cũng có nghĩa là giẫm, đạp. (3) Chữ "tỉ" (?): đọc là zǐ, thanh thứ ba. Nghĩa: thức ăn thừa.
Cung Tốn: quẻ Sơn Lôi Di (quẻ Du hồn) — thuộc hành Mộc — Cấn trên, Chấn dưới.
(Cung Tốn: trong phép bói Lục hào, 64 quẻ được chia thành tám "cung", mỗi cung đứng đầu là một quẻ thuần gồm Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài; mọi quẻ trong cung đều mang hành ngũ hành của quẻ đứng đầu cung. Quẻ Du hồn: quẻ thứ bảy trong một cung, nghĩa là "hồn đi lang thang", thường chủ về sự không yên ổn, hay dời đổi. Hành Mộc: một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Cấn trên, Chấn dưới: quẻ sáu hào này gồm quẻ ba hào Cấn — tượng trưng cho núi — ở trên, và quẻ ba hào Chấn — tượng trưng cho sấm — ở dưới.)
Phục thần (những mối quan hệ không có mặt trong quẻ, được tìm ở quẻ đứng đầu cung và coi như ẩn nấp dưới một hào của quẻ đang xét) — Bản quẻ (quẻ chính đang xét).
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Bính Dần Mộc
(Vạch liền là hào dương, vạch đứt là hào âm. Các hào ghi từ trên xuống: dòng đầu là hào thứ sáu, trên cùng; dòng cuối là hào thứ nhất, dưới cùng. "Huynh Đệ" là một trong "lục thân" — các mối quan hệ dùng trong phép bói Lục hào, gồm Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ, xác định bằng quan hệ sinh khắc giữa hành của hào và hành của cung. Huynh Đệ là hào cùng hành với cung, chủ về anh em, bạn bè, sự cạnh tranh, hao tốn tiền của. "Bính Dần" là cặp can chi — một thiên can và một địa chi — được gán cho hào theo phép "nạp giáp"; "Mộc" là hành của địa chi ấy.)
Tử Tôn — Tân Tỵ Hỏa (phục thần, ẩn dưới hào này) ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Bính Tý Thủy
(Tử Tôn: hào mang hành do hành của cung sinh ra, chủ về con cháu, phúc đức, việc giải trừ tai ương. Phụ Mẫu: hào mang hành sinh ra hành của cung, chủ về cha mẹ, bề trên, nhà cửa, giấy tờ, văn thư.)
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Bính Tuất Thổ — Thế
(Thê Tài: hào mang hành bị hành của cung khắc, chủ về vợ và tiền của. Thế: hào đại diện cho chính người xem bói và việc của mình.)
Quan Quỷ — Tân Dậu Kim (phục thần) ▄▄ ▄▄ Thê Tài — Canh Thìn Thổ
(Quan Quỷ: hào mang hành khắc hành của cung, chủ về quan chức, công danh, người chồng, và cả bệnh tật, tai họa.)
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Canh Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Canh Tý Thủy — Ứng
(Ứng: hào đại diện cho phía đối phương, người khác hoặc sự việc mà mình nhắm tới.)
Quẻ rồng ẩn dưới đầm sâu,
tượng trưng cho việc theo điều lành, xa điều ác.
Lời đoán rằng: Di nghĩa là nuôi dưỡng. Cẩn thận lời nói, điều độ ăn uống thì nuôi được thân mình. Chấn là động, Cấn là dừng; muôn vật đều như gặp mùa xuân. Việc xấu tan biến, không hại đến người.
Lời chú của Hổ Dịch (người biên soạn và chú giải sách): Thế thân ở hào năm (Thế thân: vị trí xác định theo địa chi của hào Thế — Tý, Ngọ thì ở hào một; Sửu, Mùi ở hào hai; Dần, Thân ở hào ba; Mão, Dậu ở hào bốn; Thìn, Tuất ở hào năm; Tỵ, Hợi ở hào sáu). Nguyệt quái thân là Dậu (Nguyệt quái thân: một địa chi đại diện cho "thân" của quẻ; nếu hào Thế là hào dương thì đếm từ Tý, là hào âm thì đếm từ Ngọ, đếm lần lượt tới vị trí của hào Thế), không có trong quẻ. Quan Quỷ Tân Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào ba Thê Tài Canh Thìn Thổ. Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào năm Phụ Mẫu Bính Tý Thủy.
Quẻ thứ hai mươi bảy của Kinh Dịch: Di — Sơn Lôi Di — Cấn trên, Chấn dưới.
Di: giữ ngay chính bền vững thì tốt. Hãy xem cách nuôi dưỡng, xem cách tự tìm cái để nuôi miệng (thức ăn).
Lời Thoán (phần "Thoán truyện", lời giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ) nói: "Di, giữ ngay chính thì tốt", nghĩa là nuôi dưỡng điều ngay chính thì tốt. "Xem cách nuôi dưỡng" là xem điều mà người ta nuôi. "Tự tìm cái để nuôi miệng" là xem cách người ta tự nuôi mình. Trời đất nuôi muôn vật, bậc thánh nhân nuôi người hiền để lan đến muôn dân. Thời của quẻ Di thật lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Dưới núi có sấm, đó là quẻ Di; người quân tử (người có đức hạnh, có học thức) theo đó mà cẩn thận (1) lời nói, điều độ ăn uống.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Cửu (hào dương ở vị trí thứ nhất, dưới cùng): Bỏ con rùa thiêng của ngươi (rùa có thể nhịn ăn mà sống, ví với cái tự đủ của mình), lại nhìn ta phồng má nhai nuốt (ý thèm thuồng miếng ăn của người khác), xấu.
Lời Tượng nói: "Nhìn ta phồng má nhai nuốt" thì cũng chẳng có gì đáng quý.
Hào Lục Nhị: Ngược lại đi nhờ kẻ dưới nuôi mình (2). Làm trái (3) lẽ thường, đi cầu nuôi ở gò cao (nhờ bề trên), cứ đi như thế thì xấu.
Lời Tượng nói: Hào Lục Nhị "cứ đi thì xấu", là vì đi mà xa mất đồng loại.
Hào Lục Tam: Làm trái đạo nuôi dưỡng, dù cố giữ cũng xấu. Mười năm đừng dùng đến, không có lợi gì.
Lời Tượng nói: "Mười năm đừng dùng đến", vì trái đạo quá nặng.
Hào Lục Tứ: Ngược lại nhờ kẻ dưới nuôi mình, tốt. Như hổ nhìn chằm chằm (4), lòng mong cầu nối tiếp không dứt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cái tốt của việc "ngược lại nhờ kẻ dưới nuôi mình", là vì bề trên ban phát ơn đức sáng rộng.
Hào Lục Ngũ: Làm trái lẽ thường. Ở yên giữ ngay chính thì tốt, không thể vượt (5) sông lớn (không nên làm việc lớn, mạo hiểm).
Lời Tượng nói: Cái tốt của việc "ở yên giữ ngay chính", là vì thuận theo người trên.
Hào Thượng Cửu: Thiên hạ nhờ mình mà được nuôi. Biết nguy mà thận trọng thì tốt, lợi cho việc vượt sông lớn.
Lời Tượng nói: "Thiên hạ nhờ mình mà được nuôi, biết nguy mà thận trọng thì tốt", là có phúc lớn.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "thận": đọc là shèn, thanh thứ tư. Nghĩa: cẩn thận, dè dặt. (2) Chữ "điên": đọc là diān, thanh thứ nhất. Nghĩa: đỉnh của vật cao và đứng thẳng; đường không bằng phẳng; ngã, rơi xuống. (3) Chữ "phất": đọc là fú, thanh thứ hai. Nghĩa: lướt nhẹ qua, vung, rũ, làm trái. (4) Chữ "đam đam": đọc là dān, thanh thứ nhất. Nghĩa: tả mắt nhìn chăm chú. (5) Chữ "thiệp": đọc là shè, thanh thứ tư. Nghĩa: qua sông, lội nước (nói chung là đi qua trên mặt nước).
Cung Tốn: quẻ Sơn Phong Cổ (quẻ Quy hồn — quẻ thứ tám, cuối cùng trong một cung, nghĩa là "hồn trở về", thường chủ về sự quay về, yên định) — thuộc hành Mộc — Cấn trên, Tốn dưới (Tốn tượng trưng cho gió).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Bính Dần Mộc — Ứng
Tử Tôn — Tân Tỵ Hỏa (phục thần) ▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Bính Tý Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Bính Tuất Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ — Tân Dậu Kim — Thế
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Tân Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Tân Sửu Thổ
Quẻ ba loài sâu ăn máu,
tượng trưng cho việc lấy điều ác làm hại điều nghĩa.
Lời đoán rằng: Cổ nghĩa là sự việc. Gánh vác sửa sang việc của cha, được dùng trước tiên; ba con sâu trong đồ đựng, mối hại ngầm nối nhau. Gặp việc bùa ếm mờ ám, bệnh khó khỏi. Muốn mưu cầu khởi sự, e rằng bị dính líu, quấy nhiễu.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào bốn, Nguyệt quái thân là Dần, ở hào sáu. Tử Tôn Tân Tỵ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào năm Phụ Mẫu Bính Tý Thủy.
Quẻ thứ mười tám của Kinh Dịch: Cổ — Sơn Phong Cổ — Cấn trên, Tốn dưới.
Cổ: rất hanh thông (rất suôn sẻ, thông suốt), lợi cho việc vượt sông lớn. Trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày (ngày Giáp: ngày mang can Giáp, can đứng đầu trong mười thiên can, tượng trưng cho sự khởi đầu; ý nói phải lo liệu trước và xem xét kỹ sau khi bắt đầu việc).
Lời Thoán nói: "Cổ" là cái cứng ở trên mà cái mềm ở dưới, thuận theo (Tốn) mà dừng lại (Cấn), nên thành Cổ. "Cổ, rất hanh thông" thì thiên hạ được yên trị. "Lợi cho việc vượt sông lớn" là đi thì có việc để làm. "Trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày" là hết thì lại bắt đầu, đó là sự vận hành của trời.
Lời Tượng nói: Dưới núi có gió, đó là quẻ Cổ; người quân tử theo đó mà chấn hưng dân chúng, bồi dưỡng đạo đức.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Sửa sang cái hư hỏng của cha; có người con như thế thì cha đã khuất không bị lỗi; có nguy nhưng cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: "Sửa sang cái hư hỏng của cha", ý là nối chí người cha đã khuất.
Hào Cửu Nhị: Sửa sang cái hư hỏng của mẹ, không thể cứng nhắc giữ một mực.
Lời Tượng nói: "Sửa sang cái hư hỏng của mẹ", là được đạo trung (vừa phải, không thái quá, không bất cập).
Hào Cửu Tam: Sửa sang cái hư hỏng của cha, có chút ân hận, không có lỗi lớn.
Lời Tượng nói: "Sửa sang cái hư hỏng của cha", rốt cuộc không có lỗi.
Hào Lục Tứ: Dung túng cái hư hỏng của cha, cứ thế mà đi sẽ gặp điều đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Dung túng cái hư hỏng của cha", đi thì chưa được gì.
Hào Lục Ngũ: Sửa sang cái hư hỏng của cha, được tiếng khen.
Lời Tượng nói: "Sửa việc của cha, được tiếng khen", là lấy đức mà nối tiếp.
Hào Thượng Cửu: Không phụng sự vua chúa, chư hầu, coi trọng sự thanh cao của việc mình làm.
Lời Tượng nói: "Không phụng sự vua chúa, chư hầu", chí ấy có thể làm khuôn phép.
Cung Ly: quẻ Ly vi Hỏa (quẻ Lục xung — quẻ mà các cặp hào tương ứng đều xung khắc nhau theo địa chi, chủ về tan rã, xung đột, việc khó bền lâu) — thuộc hành Hỏa — Ly trên, Ly dưới (Ly tượng trưng cho lửa).
Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Kỷ Tỵ Hỏa — Thế
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Kỷ Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy — Ứng
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Kỷ Mão Mộc
Quẻ chim bay gặp lưới,
tượng mặt trời lớn chiếu giữa trời.
Lời đoán rằng: Ly nghĩa là bám vào, nương vào. Sáng sủa đẹp đẽ, nhưng không lợi cho việc xuất quân. Hai chim cùng bay, con trống mất con mái (1); hôn nhân chưa thành, dễ sinh chuyện kiện tụng với quan. Cãi cọ lẫn nhau, tiền tan người lìa.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào sáu, Nguyệt quái thân là Tỵ, ở hào sáu. Quẻ này có đủ cả Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Quẻ thứ ba mươi của Kinh Dịch: Ly — Ly vi Hỏa — Ly trên, Ly dưới.
Ly: lợi giữ ngay chính, hanh thông. Nuôi bò cái (2), tốt.
Lời Thoán nói: "Ly" là bám vào. Mặt trời, mặt trăng bám vào trời; trăm thứ lúa, cỏ cây bám vào đất; ánh sáng lặp đôi bám vào điều ngay chính, nhờ thế mà giáo hóa thành tựu thiên hạ. Cái mềm bám vào chỗ giữa và chỗ chính, nên hanh thông; vì vậy nuôi bò cái thì tốt.
Lời Tượng nói: Ánh sáng hai lần dấy lên, đó là quẻ Ly; bậc đại nhân (người có đức lớn, ở địa vị cao) theo đó nối tiếp ánh sáng mà soi khắp bốn phương.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Cửu: Bước chân lộn xộn, giữ lòng kính cẩn thì không có lỗi.
Lời Tượng nói: Kính cẩn khi bước chân lộn xộn, là để tránh lỗi.
Hào Lục Nhị: Ánh sáng màu vàng (màu của chỗ giữa, tượng trưng cho sự vừa phải), rất tốt.
Lời Tượng nói: "Ánh sáng màu vàng, rất tốt", là được đạo trung.
Hào Cửu Tam: Ánh sáng lúc mặt trời xế bóng; nếu không gõ chum sành mà hát (vui với tuổi xế chiều), thì sẽ than thở như người già lụ khụ (3), xấu.
Lời Tượng nói: "Ánh sáng lúc mặt trời xế bóng", làm sao lâu được?
Hào Cửu Tứ: Đột ngột kéo đến, như bị thiêu đốt, như chết, như bị vứt bỏ.
Lời Tượng nói: "Đột ngột kéo đến", là không còn chỗ dung thân.
Hào Lục Ngũ: Nước mắt (4) tuôn ròng ròng (5), buồn rầu than thở, tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của hào Lục Ngũ, là vì bám vào ngôi vua chúa, công hầu.
Hào Thượng Cửu: Vua dùng người này ra quân chinh phạt, có công tốt đẹp; chém đầu kẻ cầm đầu, bắt những kẻ không phải đồng bọn của nó (tha cho kẻ bị ép theo), không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Vua dùng người này ra quân chinh phạt", là để chấn chỉnh đất nước.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "thư": đọc là cí, thanh thứ hai. Nghĩa: giống trong sinh vật có thể sinh trứng (đối lại với giống đực). (2) Chữ "tẫn": đọc là pìn, thanh thứ tư. Nghĩa: giống cái (chỉ chim, thú; đối lại với chữ "mẫu" là giống đực). (3) Chữ "điệt": đọc là dié, thanh thứ hai. Nghĩa: tuổi bảy, tám mươi, nói chung là tuổi già. (4) Chữ "thế": đọc là tì, thanh thứ tư. Nghĩa: nước mắt. (5) Chữ "đà": đọc là tuó, thanh thứ hai. Nghĩa: khúc sông uốn lượn có thể đậu thuyền.
Cung Ly: quẻ Hỏa Sơn Lữ — thuộc hành Hỏa — Ly trên, Cấn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Kỷ Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Kỷ Dậu Kim — Ứng
Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy (phục thần) ▄▄▄▄▄ Thê Tài — Bính Thân Kim
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Bính Ngọ Hỏa
Phụ Mẫu — Kỷ Mão Mộc (phục thần) ▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Bính Thìn Thổ — Thế
Quẻ như chim bị đốt tổ (1),
tượng vui quá hóa buồn.
Lời đoán rằng: Lữ nghĩa là khách (người đi xa). Đường dài lẻ loi, người khách trọ nơi đất lạ (2) buồn lạnh (3); lửa cháy trên núi, đuổi theo cỏ lúc cao lúc thấp. Như chim bị đốt tổ, không có cành để đậu (4). Tuy lúc đầu cười, sau có khóc than.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào năm, Nguyệt quái thân là Ngọ, ở hào hai. Phụ Mẫu Kỷ Mão Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào một Tử Tôn Bính Thìn Thổ. Quan Quỷ Kỷ Hợi Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào ba Thê Tài Bính Thân Kim.
Quẻ thứ năm mươi sáu của Kinh Dịch: Lữ — Hỏa Sơn Lữ — Ly trên, Cấn dưới.
Lữ: hanh thông nhỏ; người đi xa giữ ngay chính thì tốt.
Lời Thoán nói: "Lữ, hanh thông nhỏ", là cái mềm được ở giữa bên ngoài mà thuận theo cái cứng, dừng lại mà bám vào chỗ sáng, vì thế "hanh thông nhỏ, người đi xa giữ ngay chính thì tốt". Ý nghĩa của thời Lữ lớn lao thay!
Lời Tượng nói: Trên núi có lửa, đó là quẻ Lữ; người quân tử theo đó mà sáng suốt, thận trọng khi dùng hình phạt, không giam giữ lâu trong ngục.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Người đi xa mà vụn vặt, hèn mọn (5), đó là tự chuốc lấy tai họa.
Lời Tượng nói: "Người đi xa mà vụn vặt, hèn mọn", là chí cùng quẫn nên gặp tai họa.
Hào Lục Nhị: Người đi xa đến chỗ trọ, mang theo tiền của, được đầy tớ trung thành.
Lời Tượng nói: "Được đầy tớ trung thành", rốt cuộc không có gì phải oán trách.
Hào Cửu Tam: Người đi xa bị cháy chỗ trọ, mất đầy tớ; cứ giữ như thế thì nguy.
Lời Tượng nói: "Người đi xa bị cháy chỗ trọ", thì cũng đã bị tổn hại rồi. Là khách mà đối xử với kẻ dưới như thế, thì lẽ phải mất cả.
Hào Cửu Tứ: Người đi xa tạm dừng một nơi, được tiền của và cây rìu (phương tiện sinh sống và tự vệ), nhưng lòng ta không vui.
Lời Tượng nói: "Người đi xa tạm dừng một nơi", là chưa được ngôi vị. "Được tiền của và cây rìu", nhưng lòng vẫn chưa vui.
Hào Lục Ngũ: Bắn chim trĩ (6), mất một mũi tên (7), cuối cùng được tiếng khen và được ban chức mệnh.
Lời Tượng nói: "Cuối cùng được tiếng khen và được ban chức mệnh", là vì đạt tới được bề trên.
Hào Thượng Cửu: Chim bị đốt tổ, người đi xa trước cười sau gào khóc (8). Mất bò lúc lơ là dễ dãi, xấu.
Lời Tượng nói: Là khách mà ở chỗ cao nhất, lẽ ấy phải bị thiêu đốt. "Mất bò lúc lơ là dễ dãi", rốt cuộc chẳng ai hay biết.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "sào": đọc là cháo, thanh thứ hai. Nghĩa: tổ chim. (2) Chữ "ky": đọc là jī, thanh thứ nhất. Nghĩa: bó buộc, dừng lại. (3) Chữ "thê": đọc là qī, thanh thứ nhất. Nghĩa: lạnh lẽo; tả cảnh quạnh hiu, tiêu điều; buồn rầu, đau khổ. (4) Chữ "tê" (?): đọc là qī, thanh thứ nhất. Vốn chỉ chim đậu trên cây, nói chung là ở hoặc dừng lại. (5) Chữ "tỏa": đọc là suǒ, thanh thứ ba. Nghĩa: vụn vặt, hèn mọn. (6) Chữ "trĩ": đọc là zhì, thanh thứ tư. Nghĩa: non nhỏ; một loài chim hình dáng giống gà. (7) Chữ "thỉ": đọc là shǐ, thanh thứ ba. Nghĩa: mũi tên. (8) Chữ "đào": đọc là táo, thanh thứ hai. Nghĩa: khóc.
Cung Ly: quẻ Hỏa Phong Đỉnh — thuộc hành Hỏa — Ly trên, Tốn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Kỷ Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Mùi Thổ — Ứng
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Kỷ Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Tân Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ — Tân Hợi Thủy — Thế
Phụ Mẫu — Kỷ Mão Mộc (phục thần) ▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Tân Sửu Thổ
Quẻ nêm nếm trong nồi vạc (1),
tượng bỏ cũ lấy mới.
Lời đoán rằng: Đỉnh nghĩa là định. Cái vạc tượng trưng cho chín châu (tức cả đất nước), là đồ để nấu và nêm canh (2), biến sống thành chín, tạo nên hương vị. Vạc thì dễ tràn (3), không nên tranh giành việc gì; hào Thế là Quan Quỷ, cầu quan chức là lợi nhất.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào sáu, Nguyệt quái thân là Sửu, ở hào một. Phụ Mẫu Kỷ Mão Mộc không có trong quẻ, ẩn dưới hào một Tử Tôn Tân Sửu Thổ.
Quẻ thứ năm mươi của Kinh Dịch: Đỉnh — Hỏa Phong Đỉnh — Ly trên, Tốn dưới.
Đỉnh: rất tốt, hanh thông.
Lời Thoán nói: "Đỉnh" là hình tượng (của cái vạc). Lấy gỗ đưa vào lửa, đó là nấu nướng (4). Bậc thánh nhân nấu để dâng tế Thượng đế, và nấu nhiều để nuôi thánh hiền. Thuận theo mà tai mắt sáng suốt, cái mềm tiến lên trên, được chỗ giữa mà ứng với cái cứng, vì thế rất hanh thông.
Lời Tượng nói: Trên gỗ có lửa, đó là quẻ Đỉnh; người quân tử theo đó mà giữ ngôi vị cho ngay ngắn, giữ vững (5) mệnh lệnh.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Vạc lật chổng chân, lợi cho việc đổ bỏ đồ dơ bẩn. Lấy vợ lẽ (6) vì có con, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Vạc lật chổng chân", chưa phải là trái lẽ. "Lợi cho việc đổ bỏ đồ dơ bẩn", là để theo điều cao quý.
Hào Cửu Nhị: Vạc có đồ đầy, kẻ thù của ta có bệnh, không đến gần ta được, tốt.
Lời Tượng nói: "Vạc có đồ đầy", phải cẩn thận nơi mình đi tới. "Kẻ thù của ta có bệnh", rốt cuộc không có gì oán trách.
Hào Cửu Tam: Tai vạc bị hỏng thay đổi, đường đi bị tắc. Mỡ chim trĩ ngon mà không được ăn; khi mưa xuống thì sự ân hận vơi đi, cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: "Tai vạc bị hỏng thay đổi", là mất cái lẽ đúng của nó.
Hào Cửu Tứ: Vạc gãy chân, đổ cả thức ăn (7) của bậc công hầu, thân mình bị ướt đẫm (8) (ý nói chịu tội nặng), xấu.
Lời Tượng nói: "Đổ cả thức ăn của bậc công hầu", còn tin cậy vào đâu được!
Hào Lục Ngũ: Vạc có tai màu vàng, đòn khiêng bằng kim loại (9), lợi giữ ngay chính.
Lời Tượng nói: "Vạc có tai màu vàng", là lấy chỗ giữa làm thực chất.
Hào Thượng Cửu: Vạc có đòn khiêng bằng ngọc, rất tốt, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Đòn khiêng bằng ngọc ở trên cùng, là cứng và mềm được điều hòa đúng mức.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "nãi": đọc là nài, thanh thứ tư. Nghĩa: cái vạc lớn. (2) Chữ "canh": đọc là gēng, thanh thứ nhất. Nghĩa: món ăn dạng sệt. (3) Chữ "dật": đọc là yì, thanh thứ tư. Nghĩa: đầy mà tràn ra; quá mức. (4) Chữ "nhẫm": đọc là rèn, thanh thứ tư. Nghĩa: nấu cơm, nấu thức ăn. (5) Chữ "ngưng": đọc là níng, thanh thứ hai. Nghĩa: đông lại, kết lại; tập trung chú ý. (6) Chữ "thiếp": đọc là qiè, thanh thứ tư. Nghĩa: người phụ nữ mà đàn ông thời xưa lấy thêm ngoài vợ chính. (7) Chữ "tốc": đọc là sù, thanh thứ tư. Nghĩa: thức ăn trong vạc. (8) Chữ "ốc": đọc là wò, thanh thứ tư. Nghĩa: thấm ướt; thấm nhuần; dày; nặng. (9) Chữ "huyễn": đọc là xuàn, thanh thứ tư. Nghĩa: đồ vật thời xưa xỏ ngang qua tai vạc để khiêng vạc.
Cung Ly: quẻ Hỏa Thủy Vị Tế — thuộc hành Hỏa — Ly trên, Khảm dưới (Khảm tượng trưng cho nước).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Kỷ Tỵ Hỏa — Ứng
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Kỷ Dậu Kim
Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy (phục thần) ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Mậu Ngọ Hỏa — Thế
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Mậu Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Mậu Dần Mộc
Quẻ tát cạn biển tìm ngọc,
tượng trong lo âu mong tin mừng.
Lời đoán rằng: Vị Tế nghĩa là thất bại (chưa xong). Nước và lửa không giao nhau, cứng và mềm sai vị trí; cầu việc chưa thành, nhiều chỗ ách tắc. Như con cáo qua sông, ắt ướt đuôi. Góp nhỏ thành lớn, gọi là Vị Tế.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào một, Nguyệt quái thân là Thân, không có trong quẻ. Quan Quỷ Kỷ Hợi Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào ba Huynh Đệ Mậu Ngọ Hỏa.
Quẻ thứ sáu mươi tư của Kinh Dịch: Vị Tế — Hỏa Thủy Vị Tế — Ly trên, Khảm dưới.
Vị Tế: hanh thông. Con cáo nhỏ gần (1) qua hết sông thì ướt đuôi, không có lợi gì.
Lời Thoán nói: "Vị Tế, hanh thông", là cái mềm được ở chỗ giữa. "Con cáo nhỏ gần qua hết sông", là chưa ra khỏi giữa dòng. "Ướt đuôi, không có lợi gì", là không tiếp tục được đến cùng. Tuy các hào không ở đúng vị trí, nhưng cứng và mềm ứng hợp với nhau.
Lời Tượng nói: Lửa ở trên nước, đó là quẻ Vị Tế; người quân tử theo đó mà cẩn thận phân biệt sự vật, đặt mỗi thứ vào đúng chỗ.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Ướt đuôi, đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Ướt đuôi", là cũng không biết giới hạn.
Hào Cửu Nhị: Ghìm bánh xe lại, giữ ngay chính thì tốt.
Lời Tượng nói: Hào Cửu Nhị "giữ ngay chính thì tốt", là ở chỗ giữa mà làm điều ngay chính.
Hào Lục Tam: Việc chưa xong, cứ đi thì xấu, (nhưng) lợi cho việc vượt sông lớn.
Lời Tượng nói: "Việc chưa xong, cứ đi thì xấu", là vì vị trí không thích đáng.
Hào Cửu Tứ: Giữ ngay chính thì tốt, ân hận tiêu mất. Hăng hái ra quân đánh nước Quỷ Phương (một bộ tộc ở phương bắc thời xưa), ba năm được nước lớn ban thưởng.
Lời Tượng nói: "Giữ ngay chính thì tốt, ân hận tiêu mất", là chí nguyện được thực hiện.
Hào Lục Ngũ: Giữ ngay chính thì tốt, không ân hận. Ánh sáng của người quân tử, có lòng thành tín, tốt.
Lời Tượng nói: "Ánh sáng của người quân tử", ánh sáng (2) ấy tốt lành.
Hào Thượng Cửu: Tin tưởng mà uống rượu, không có lỗi. Uống đến ướt cả đầu, thì dù tin tưởng cũng mất chừng mực.
Lời Tượng nói: Uống rượu đến ướt cả đầu, cũng là không biết điều độ.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ngật": đọc là qì, thanh thứ tư. Nghĩa: xong, kết thúc, đến hạn. (2) Chữ "huy": đọc là huī, thanh thứ nhất. Nghĩa: ánh nắng.
Cung Ly: quẻ Sơn Thủy Mông — thuộc hành Hỏa — Cấn trên, Khảm dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Bính Dần Mộc
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ — Bính Tý Thủy
Thê Tài — Kỷ Dậu Kim (phục thần) ▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Bính Tuất Thổ — Thế
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Mậu Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Mậu Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Mậu Dần Mộc — Ứng
Quẻ người ẩn trong khói cỏ,
tượng muôn vật mới sinh.
Lời đoán rằng: Mông nghĩa là mờ tối. Lúc còn ngu muội thì nên nuôi dưỡng điều ngay chính; dưới núi có suối, quanh quẩn lặp đi lặp lại, mê muội buồn bực nối nhau. Nhiều lo âu, lỗi lầm, bệnh tật quấn quýt; muốn tiến muốn đuổi theo, nhưng nghi ngại không dám tiến.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào năm, Nguyệt quái thân là Dậu, không có trong quẻ. Thê Tài Kỷ Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào bốn Tử Tôn Bính Tuất Thổ.
Quẻ thứ tư của Kinh Dịch: Mông — Sơn Thủy Mông — Cấn trên, Khảm dưới.
Mông: hanh thông. Không phải ta đi tìm đứa trẻ ngu muội, mà là đứa trẻ ngu muội tìm đến ta. Bói lần đầu (bói bằng cỏ thi, một cách bói thời xưa) thì bảo cho; hỏi đi hỏi lại hai ba lần là nhờn, đã nhờn thì không bảo. Lợi giữ ngay chính.
Lời Thoán nói: "Mông" là dưới núi có chỗ hiểm, gặp hiểm mà dừng lại, nên là Mông. "Mông, hanh thông", là lấy sự hanh thông mà làm, đúng thời và vừa phải. "Không phải ta tìm đứa trẻ ngu muội, mà đứa trẻ ngu muội tìm ta", là chí hướng ứng hợp nhau. "Bói lần đầu thì bảo cho", là vì cứng mà ở chỗ giữa. "Hỏi đi hỏi lại hai ba lần là nhờn, đã nhờn thì không bảo", là vì làm nhờn sự học của kẻ ngu muội. Nuôi dưỡng điều ngay chính ngay từ lúc còn ngu muội, đó là công lao của bậc thánh.
Lời Tượng nói: Dưới núi chảy ra dòng suối, đó là quẻ Mông; người quân tử theo đó mà làm việc quả quyết, bồi dưỡng đạo đức.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Mở mang cho kẻ ngu muội, lợi dùng hình phạt để răn người, rồi tháo bỏ gông cùm (1); cứ thế mà đi thì đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Lợi dùng hình phạt để răn người", là để làm cho phép tắc được ngay chính.
Hào Cửu Nhị: Bao dung kẻ ngu muội, tốt. Lấy vợ, tốt; con cái gánh vác được việc nhà.
Lời Tượng nói: "Con cái gánh vác được việc nhà", là cứng và mềm giao hòa với nhau.
Hào Lục Tam: Đừng lấy người con gái này; thấy kẻ lắm tiền là không giữ được thân mình, không có lợi gì.
Lời Tượng nói: "Đừng lấy người con gái này", là vì hành vi không thuận lẽ.
Hào Lục Tứ: Bị vây khốn trong sự ngu muội, đáng tiếc.
Lời Tượng nói: Cái đáng tiếc của việc bị vây khốn trong sự ngu muội, là vì một mình xa cách người có thực chất.
Hào Lục Ngũ: Đứa trẻ ngu muội (biết học hỏi), tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của đứa trẻ ngu muội, là vì thuận theo và khiêm nhường.
Hào Thượng Cửu: Đánh vào sự ngu muội, không lợi cho việc làm giặc cướp (2), lợi cho việc chống giặc cướp.
Lời Tượng nói: Lợi cho việc chống giặc cướp, là trên dưới đều thuận.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "trất cốc": đọc là zhì, thanh thứ tư; gù, thanh thứ tư. Nghĩa: cùm chân và còng tay làm bằng gỗ thời xưa; ví với những gì trói buộc con người hay sự vật. (2) Chữ "khấu": đọc là kòu, thanh thứ tư. Nghĩa: giặc cướp; quân địch đến xâm lược.
Cung Ly: quẻ Phong Thủy Hoán — thuộc hành Hỏa — Tốn trên, Khảm dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Tân Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Tân Tỵ Hỏa — Thế
Thê Tài — Kỷ Dậu Kim (phục thần) ▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Tân Mùi Thổ
Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy (phục thần) ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Mậu Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Mậu Thìn Thổ — Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Mậu Dần Mộc
Quẻ thuận dòng đẩy thuyền,
tượng gió lớn thổi vật.
Lời đoán rằng: Hoán nghĩa là tan. Theo sóng theo nước, hoạn nạn sắp tiêu; việc xấu rời khỏi thân, người vướng kiện tụng được ra khỏi ngục. Lợi cho việc vượt sông lớn, mái chèo (1) đưa thuyền đi xa; ra vào không trở ngại, phúc đức dồi dào.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào sáu, Nguyệt quái thân là Thìn, ở hào hai. Quan Quỷ Kỷ Hợi Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào ba Huynh Đệ Mậu Ngọ Hỏa. Thê Tài Kỷ Dậu Kim không có trong quẻ, ẩn dưới hào bốn Tử Tôn Tân Mùi Thổ.
Quẻ thứ năm mươi chín của Kinh Dịch: Hoán — Phong Thủy Hoán — Tốn trên, Khảm dưới.
Hoán: hanh thông. Vua đến nhà miếu thờ tổ tiên, lợi cho việc vượt sông lớn, lợi giữ ngay chính.
Lời Thoán nói: "Hoán, hanh thông", là cái cứng đến mà không bị cùng quẫn, cái mềm được vị trí ở ngoài mà cùng một lòng với bề trên. "Vua đến nhà miếu thờ tổ tiên", là vua ở chỗ giữa. "Lợi cho việc vượt sông lớn", là cưỡi gỗ (đi thuyền) mà có công.
Lời Tượng nói: Gió thổi trên mặt nước, đó là quẻ Hoán; các vua đời trước theo đó mà tế Thượng đế, dựng miếu thờ tổ tiên.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Dùng để cứu giúp (2), ngựa khỏe, tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của hào Sơ Lục, là vì thuận theo.
Hào Cửu Nhị: Lúc tan tác chạy đến chỗ dựa, ân hận tiêu mất.
Lời Tượng nói: "Lúc tan tác chạy đến chỗ dựa", là được như ý nguyện.
Hào Lục Tam: Làm tan cái riêng tư của bản thân, không ân hận.
Lời Tượng nói: "Làm tan cái riêng tư của bản thân", là chí hướng ở bên ngoài.
Hào Lục Tứ: Làm tan bè nhóm riêng, rất tốt. Tan rồi lại tụ lại cao như gò, không phải điều người thường nghĩ tới được.
Lời Tượng nói: "Làm tan bè nhóm riêng, rất tốt", là sáng sủa lớn lao.
Hào Cửu Ngũ: Ban hiệu lệnh lớn như mồ hôi toát ra (đã ra thì không thu lại), phân phát của cải trong kho vua, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Vua phân phát của cải mà không có lỗi, là vì ở đúng ngôi chính.
Hào Thượng Cửu: Làm tan cái thương tổn, tránh đi xa (3), không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Làm tan cái thương tổn", là tránh xa tai hại.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tiếp": đọc là jí, thanh thứ hai. Nghĩa: mái chèo. (2) Chữ "chửng": đọc là zhěng, thanh thứ ba. Nghĩa: cứu. (3) Chữ "địch": đọc là tì, thanh thứ tư. Nghĩa: xa.
Cung Ly: quẻ Thiên Thủy Tụng (quẻ Du hồn) — thuộc hành Hỏa — Càn trên, Khảm dưới (Càn tượng trưng cho trời).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Nhâm Tuất Thổ
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Nhâm Ngọ Hỏa — Thế
Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy (phục thần) ▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Mậu Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Mậu Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Mậu Dần Mộc — Ứng
Quẻ thả chim ưng đuổi thỏ,
tượng trời và nước trái ngược nhau.
Lời đoán rằng: Tụng nghĩa là tranh cãi. Đường trời đi về tây, mạch nước chảy về đông. Cầu việc chưa toại, trong lòng thường mang lo âu. Kiện tụng nên dừng, có thể hòa giải cho xong.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào một, Nguyệt quái thân là Mão, không có trong quẻ. Quan Quỷ Kỷ Hợi Thủy không có trong quẻ, ẩn dưới hào ba Huynh Đệ Mậu Ngọ Hỏa.
Quẻ thứ sáu của Kinh Dịch: Tụng — Thiên Thủy Tụng — Càn trên, Khảm dưới.
Tụng: có lòng thành mà bị ngăn lấp, biết lo sợ, dừng ở mức vừa phải thì tốt, theo kiện đến cùng thì xấu. Lợi cho việc gặp bậc đại nhân, không lợi cho việc vượt sông lớn.
Lời Thoán nói: "Tụng" là trên cứng mà dưới hiểm; hiểm mà mạnh, nên thành Tụng. "Tụng, có lòng thành mà bị ngăn lấp, biết lo sợ, dừng ở mức vừa phải thì tốt", là vì cái cứng đến mà được ở chỗ giữa. "Theo kiện đến cùng thì xấu", là vì kiện tụng không thể làm cho thành được. "Lợi cho việc gặp bậc đại nhân", là vì chuộng sự vừa phải và ngay chính. "Không lợi cho việc vượt sông lớn", là vì sẽ sa xuống vực sâu.
Lời Tượng nói: Trời và nước đi ngược chiều nhau, đó là quẻ Tụng; người quân tử theo đó mà làm việc gì cũng tính toán kỹ từ lúc đầu.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Không kéo dài việc tranh chấp, có chút lời ra tiếng vào, cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: "Không kéo dài việc tranh chấp", là vì kiện tụng không thể kéo dài. Tuy "có chút lời ra tiếng vào", nhưng lẽ phải được phân minh.
Hào Cửu Nhị: Không thắng kiện, trở về mà trốn tránh (1). Ấp của mình có ba trăm hộ thì không bị tai vạ.
Lời Tượng nói: Không thắng kiện, trở về trốn tránh; kẻ dưới kiện người trên, tai họa đến như tự mình nhặt (2) lấy.
Hào Lục Tam: Hưởng lộc từ công đức cũ, giữ ngay chính, có nguy nhưng cuối cùng tốt. Nếu theo làm việc cho vua, thì đừng nhận thành công về mình.
Lời Tượng nói: "Hưởng lộc từ công đức cũ", là theo người trên thì tốt.
Hào Cửu Tứ: Không thắng kiện, quay về theo lẽ phải, thay đổi ý định, yên lòng giữ ngay chính, tốt.
Lời Tượng nói: "Quay về theo lẽ phải, thay đổi ý định, yên lòng giữ ngay chính", là không mất gì.
Hào Cửu Ngũ: Xử kiện, rất tốt.
Lời Tượng nói: "Xử kiện, rất tốt", là vì vừa phải và ngay chính.
Hào Thượng Cửu: Có khi được ban đai lớn (3) (đai áo của quan), nhưng chỉ trong một buổi sáng đã bị tước (4) đi ba lần.
Lời Tượng nói: Nhờ kiện tụng mà được áo mũ, cũng chẳng đáng kính trọng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "bô": đọc là bū, thanh thứ nhất. Nghĩa: trốn chạy; nợ chưa trả; kéo dài. (2) Chữ "xuyết": đọc là duō, thanh thứ nhất. Nghĩa: lấy, nhặt, khuân. (3) Chữ "bàn": đọc là pán, thanh thứ hai. Nghĩa: dải đai lớn. (4) Chữ "sỉ": đọc là chǐ, thanh thứ ba. Nghĩa: cởi ra, tháo ra, tước đoạt.
Cung Ly: quẻ Thiên Hỏa Đồng Nhân (quẻ Quy hồn) — thuộc hành Hỏa — Càn trên, Ly dưới.
Bản quẻ
▄▄▄▄▄ Tử Tôn — Nhâm Tuất Thổ — Ứng
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Nhâm Thân Kim
▄▄▄▄▄ Huynh Đệ — Nhâm Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ — Kỷ Hợi Thủy — Thế
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Kỷ Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Kỷ Mão Mộc
Quẻ cá bơi theo nước,
tượng Quản Bão (1) chia vàng (Quản Trọng và Bão Thúc Nha thời Xuân Thu cùng buôn bán, Quản Trọng lấy phần nhiều mà Bão Thúc Nha không trách vì biết bạn nghèo; ví với tình bạn hiểu và nhường nhịn nhau).
Lời đoán rằng: Đồng Nhân nghĩa là thân thiết. Lời nói của người cùng lòng thơm như hoa lan. Hai người cùng lòng thì sức mạnh cắt đứt được kim loại. Cầu gì cũng được, không gì không vừa ý.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào sáu, Nguyệt quái thân là Dần, không có trong quẻ. Quẻ này có đủ cả Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Quẻ thứ mười ba của Kinh Dịch: Đồng Nhân — Thiên Hỏa Đồng Nhân — Càn trên, Ly dưới.
Đồng Nhân: hòa đồng với mọi người ở nơi đồng nội (rộng rãi, không thiên tư), hanh thông. Lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho người quân tử giữ ngay chính.
Lời Thoán nói: "Đồng Nhân" là cái mềm được đúng vị trí, được chỗ giữa mà ứng hợp với Càn, nên gọi là Đồng Nhân. Đồng Nhân nói (?). "Hòa đồng với mọi người ở nơi đồng nội, hanh thông, lợi cho việc vượt sông lớn", là sự vận hành của Càn. Sáng sủa có văn vẻ mà mạnh mẽ, vừa phải ngay chính mà ứng hợp, đó là sự ngay chính của người quân tử. Chỉ có người quân tử mới thông suốt được chí hướng của thiên hạ.
Lời Tượng nói: Trời cùng với lửa, đó là quẻ Đồng Nhân; người quân tử theo đó mà phân chia theo loại, theo họ tộc, phân biệt rõ sự vật.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Cửu: Hòa đồng với mọi người ngay từ cửa nhà, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Ra khỏi cửa mà hòa đồng với mọi người, thì ai trách được?
Hào Lục Nhị: Chỉ hòa đồng trong họ hàng, đáng tiếc.
Lời Tượng nói: "Chỉ hòa đồng trong họ hàng", là con đường dẫn đến điều đáng tiếc.
Hào Cửu Tam: Phục binh (2) trong bụi cỏ rậm (3), trèo lên gò cao (để dòm ngó), ba năm không dấy lên được.
Lời Tượng nói: "Phục binh trong bụi cỏ rậm", là vì địch mạnh. "Ba năm không dấy lên được", thì làm sao hành động được?
Hào Cửu Tứ: Trèo lên tường thành (4), nhưng không đánh vào, tốt.
Lời Tượng nói: "Trèo lên tường thành", nhưng về lẽ thì không thể thắng. Được tốt, là vì bị khốn rồi quay về theo phép tắc.
Hào Cửu Ngũ: Hòa đồng với người, trước kêu gào khóc lóc mà sau cười. Đại quân phải đánh thắng rồi mới gặp được nhau.
Lời Tượng nói: Hòa đồng với người mà lúc đầu (khóc lóc), là vì lòng vừa phải và ngay thẳng. Đại quân gặp được nhau, là nói đã đánh thắng.
Hào Thượng Cửu: Hòa đồng với người ở vùng ngoài thành, không ân hận.
Lời Tượng nói: "Hòa đồng với người ở vùng ngoài thành", là chí hướng chưa đạt được.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "Bão": đọc là bào, thanh thứ tư. Ở đây chỉ câu chuyện về Quản Trọng và Bão Thúc Nha thời Xuân Thu. (2) Chữ "nhung": đọc là róng, thanh thứ hai. Nghĩa: quân đội, binh khí. (3) Chữ "mãng": đọc là mǎng, thanh thứ ba. Nghĩa: lớn; cỏ mọc rậm. (4) Chữ "dung": đọc là yōng, thanh thứ nhất. Nghĩa: tường thành, tường cao.
Cung Khôn: quẻ Khôn vi Địa (quẻ Lục xung) — thuộc hành Thổ — Khôn trên, Khôn dưới (Khôn tượng trưng cho đất).
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Quý Dậu Kim — Thế
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Quý Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Quý Sửu Thổ
▄▄ ▄▄ Quan Quỷ — Ất Mão Mộc — Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ Mẫu — Ất Tỵ Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Ất Mùi Thổ
Quẻ sinh ra và chở muôn vật,
tượng rộng dày không bờ bến.
Lời đoán rằng: Khôn nghĩa là thuận. Thuận theo mà làm thành công việc của trời, muôn vật nhờ đó mà sinh ra. Động thì đục, tĩnh thì trong. Làm việc gì thuận lẽ thì muôn vật đều thành.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào bốn, Nguyệt quái thân là Hợi, ở hào năm. Quẻ này có đủ cả Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Quẻ thứ hai của Kinh Dịch: Khôn — Khôn vi Địa — Khôn trên, Khôn dưới.
Khôn: rất hanh thông, lợi về sự bền bỉ ngay chính như ngựa cái. Người quân tử có việc đi, đi trước thì lạc lối, theo sau thì được (người dẫn dắt), có lợi. Đi về tây nam thì được bạn, đi về đông bắc thì mất bạn. Yên lòng giữ ngay chính thì tốt.
Lời Thoán nói: Lớn lao thay cái gốc của Khôn! Muôn vật nhờ đó mà sinh ra, thuận theo mà nối tiếp trời. Khôn dày dặn chở muôn vật, đức hợp với cái không bờ bến; bao chứa rộng rãi, sáng tỏ lớn lao, muôn loài đều hanh thông. Ngựa cái thuộc loài của đất, đi trên đất không có giới hạn; mềm mại thuận theo, lợi giữ ngay chính, đó là cách làm của người quân tử. Đi trước thì lạc mất đường, theo sau thuận lẽ thì được lẽ thường. "Đi về tây nam thì được bạn", là cùng đi với đồng loại. "Đi về đông bắc thì mất bạn", nhưng cuối cùng có phúc. Cái tốt của việc yên lòng giữ ngay chính, là ứng hợp với đất không bờ bến.
Lời Tượng nói: Thế của đất là Khôn (thuận); người quân tử theo đó mà lấy đức dày dặn để chở muôn vật.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Lục: Giẫm lên sương, thì băng cứng sắp đến.
Lời Tượng nói: Giẫm lên sương, băng cứng (sắp đến), là khí âm bắt đầu đông lại. Thuận theo (1) đà ấy mà đi, sẽ đến lúc thành băng cứng.
Hào Lục Nhị: Thẳng thắn, vuông vức, lớn lao, không cần tập tành mà không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: Sự vận động của hào Lục Nhị là thẳng thắn mà vuông vức. "Không cần tập tành mà không gì là không lợi", là đạo của đất sáng tỏ.
Hào Lục Tam: Giữ vẻ đẹp ở bên trong, có thể giữ ngay chính bền lâu. Nếu theo làm việc cho vua, thì không nhận thành công về mình mà có được kết quả tốt.
Lời Tượng nói: "Giữ vẻ đẹp ở bên trong, có thể giữ ngay chính bền lâu", là đợi thời mà phát ra. "Nếu theo làm việc cho vua", là có trí sáng suốt lớn lao.
Hào Lục Tứ: Thắt chặt miệng túi, không có lỗi, cũng không được khen.
Lời Tượng nói: "Thắt chặt miệng túi, không có lỗi", là cẩn thận thì không bị hại.
Hào Lục Ngũ: Xiêm màu vàng, rất tốt.
Lời Tượng nói: "Xiêm màu vàng, rất tốt", là vẻ đẹp ở bên trong.
Hào Thượng Lục: Rồng đánh nhau ở ngoài đồng, máu chảy màu đen màu vàng.
Lời Tượng nói: "Rồng đánh nhau ở ngoài đồng", là đạo đã đến lúc cùng tận.
Dụng Lục (lời riêng của quẻ Khôn, dùng khi cả sáu hào âm đều biến): Lợi giữ ngay chính lâu dài.
Lời Tượng nói: Dụng Lục giữ ngay chính lâu dài, là để kết thúc một cách lớn lao.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tuần": đọc là xun, thanh thứ tư. Nghĩa: thuần phục, hiền lành; làm cho thuần phục.
Cung Khôn: quẻ Địa Lôi Phục (quẻ Lục hợp — quẻ mà các cặp hào tương ứng đều hợp nhau theo địa chi, chủ về hòa hợp, việc dễ thành) — thuộc hành Thổ — Khôn trên, Chấn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Quý Dậu Kim
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Quý Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Quý Sửu Thổ — Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Canh Thìn Thổ
Phụ Mẫu — Ất Tỵ Hỏa (phục thần) ▄▄ ▄▄ Quan Quỷ — Canh Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Thê Tài — Canh Tý Thủy — Thế
Quẻ đãi cát thấy vàng,
tượng qua lại trở về.
Lời đoán rằng: Phục nghĩa là trở lại. Trong vui ngoài thuận, mọi việc làm không trái lẽ. Hào Thế và hào Ứng hợp nhau, được thăng quan thêm của. Mất rồi lại được, đi rồi lại về. Xem việc hôn nhân mà được quẻ này, vợ chồng hòa thuận.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào một, Nguyệt quái thân là Tý, ở hào một. Phụ Mẫu Ất Tỵ Hỏa không có trong quẻ, ẩn dưới hào hai Quan Quỷ Canh Dần Mộc.
Quẻ thứ hai mươi bốn của Kinh Dịch: Phục — Địa Lôi Phục — Khôn trên, Chấn dưới.
Phục: hanh thông. Ra vào không có bệnh tật, bạn bè đến không có lỗi. Trở lại theo con đường cũ, bảy ngày thì trở lại. Lợi cho việc có nơi để đi.
Lời Thoán nói: "Phục, hanh thông", là cái cứng trở lại. Động mà làm theo lẽ thuận, vì thế "ra vào không có bệnh tật, bạn bè đến không có lỗi". "Trở lại theo con đường cũ, bảy ngày thì trở lại", là sự vận hành của trời. "Lợi cho việc có nơi để đi", là vì cái cứng đang lớn dần. Quẻ Phục có lẽ cho thấy được lòng của trời đất chăng!
Lời Tượng nói: Sấm ở trong lòng đất, đó là quẻ Phục; các vua đời trước theo đó mà vào ngày Đông chí (ngày đêm dài nhất trong năm, lúc khí dương bắt đầu trở lại) đóng cửa ải, người buôn bán và khách đi đường không đi lại, nhà vua cũng không đi tuần xét các phương.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Cửu: Đi chưa xa đã trở lại, không đến nỗi (1) phải ân hận, rất tốt.
Lời Tượng nói: Đi chưa xa đã trở lại, là để sửa mình.
Hào Lục Nhị: Trở lại một cách tốt đẹp, tốt.
Lời Tượng nói: Cái tốt của việc trở lại một cách tốt đẹp, là vì biết hạ mình theo người có lòng nhân.
Hào Lục Tam: Trở lại nhiều lần (lầm lỡ nhiều lần rồi lại quay về), có nguy nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cái nguy của việc trở lại nhiều lần, về lẽ thì không có lỗi.
Hào Lục Tứ: Đi giữa đám đông mà một mình trở lại.
Lời Tượng nói: "Đi giữa đám đông mà một mình trở lại", là để theo đạo.
Hào Lục Ngũ: Trở lại một cách đôn hậu, không ân hận.
Lời Tượng nói: "Trở lại một cách đôn hậu, không ân hận", là lấy đức vừa phải mà tự xét mình.
Hào Thượng Lục: Lạc đường mà không biết trở lại, xấu, có tai họa. Dùng mà ra quân thì cuối cùng thua lớn; liên lụy đến nước nhà, vua gặp điều xấu, đến mười năm cũng không thể chinh phạt được.
Lời Tượng nói: Cái xấu của việc lạc đường không biết trở lại, là vì trái với đạo làm vua.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "kỳ": đọc là qí, thanh thứ hai. Nghĩa: thần đất. Chu Hy (nhà nho lớn đời Tống) chú là nghĩa "đến mức". Cũng có người chú là nghĩa "lớn", "tai họa".
Cung Khôn: quẻ Địa Trạch Lâm — thuộc hành Thổ — Khôn trên, Đoài dưới (Đoài tượng trưng cho đầm nước).
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Tử Tôn — Quý Dậu Kim
▄▄ ▄▄ Thê Tài — Quý Hợi Thủy — Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Quý Sửu Thổ
▄▄ ▄▄ Huynh Đệ — Đinh Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Quan Quỷ — Đinh Mão Mộc — Thế
▄▄▄▄▄ Phụ Mẫu — Đinh Tỵ Hỏa
Quẻ chim phượng vào giữa bầy gà,
tượng người trên đến với kẻ dưới.
Lời đoán rằng: Lâm nghĩa là lớn. Lấy lớn đến với nhỏ, lấy trên đến với dưới; trong mềm mỏng ngoài hòa nhã, con người không lừa dối (1). Làm quan được thăng chức, văn tài hòa nhã. Dù có tai họa cũng không vướng vào được.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào bốn, Nguyệt quái thân là Sửu, ở hào ba và hào bốn. Quẻ này có đủ cả Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Quẻ thứ mười chín của Kinh Dịch: Lâm — Địa Trạch Lâm — Khôn trên, Đoài dưới.
Lâm: rất hanh thông, lợi giữ ngay chính. Đến tháng tám sẽ có điều xấu.
Lời Thoán nói: "Lâm" là cái cứng thấm dần mà lớn lên, vui vẻ mà thuận theo, cứng ở chỗ giữa mà có sự ứng hợp. Hanh thông lớn nhờ ngay chính, đó là đạo của trời. "Đến tháng tám sẽ có điều xấu", là vì sự suy tàn chẳng còn bao lâu nữa.
Lời Tượng nói: Trên đầm có đất, đó là quẻ Lâm; người quân tử theo đó mà dạy dỗ, lo nghĩ cho dân không bao giờ cạn, bao dung che chở dân không có giới hạn.
Lời đoán sáu hào:
Hào Sơ Cửu: Lấy sự cảm hóa mà đến với người, giữ ngay chính thì tốt.
Lời Tượng nói: "Lấy sự cảm hóa mà đến với người, giữ ngay chính thì tốt", là chí hướng làm theo điều ngay chính.
Hào Cửu Nhị: Lấy sự cảm hóa mà đến với người, tốt, không gì là không lợi.
Lời Tượng nói: "Lấy sự cảm hóa mà đến với người, tốt, không gì là không lợi", là không phải chỉ nhắm mắt thuận theo mệnh lệnh.
Hào Lục Tam: Lấy lời ngọt ngào mà đến với người, không có lợi gì. Nếu đã biết lo về điều đó thì không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Lấy lời ngọt ngào mà đến với người", là vì vị trí không thích đáng. "Nếu đã biết lo về điều đó", thì lỗi sẽ không kéo dài.
Hào Lục Tứ: Đến với người một cách hết lòng, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Đến với người một cách hết lòng, không có lỗi", là vì ở đúng vị trí.
Hào Lục Ngũ: Lấy trí sáng suốt mà đến với dân, là điều nên làm của bậc vua lớn, tốt.
Lời Tượng nói: "Điều nên làm của bậc vua lớn", là nói về việc làm theo đạo vừa phải.
Hào Thượng Lục: Đến với người một cách đôn hậu, tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: Cái tốt của việc đến với người một cách đôn hậu, là vì chí hướng ở bên trong.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "trá": đọc là zha, thanh bốn. Nghĩa là: lừa dối, giả vờ.
Cung Khôn (nhóm tám quẻ có quẻ gốc là Khôn, theo cách xếp quẻ thành tám cung của phép bói sáu hào): quẻ Địa Thiên Thái (Lục hợp — loại quẻ mà các hào từng cặp có địa chi hợp nhau, chủ về hòa hợp, việc dễ thành). Thuộc Thổ (hành Thổ trong ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Khôn trên Càn dưới (quẻ ba vạch Khôn — tượng đất — ở trên; quẻ ba vạch Càn — tượng trời — ở dưới).
Phục thần (hào thuộc một trong sáu thân nhưng không có mặt trong quẻ, ẩn dưới một hào của quẻ; được lấy từ quẻ gốc của cung) — Bản quẻ (quẻ chính đang xét)
▄▄ ▄▄ Tử tôn (hào "con cháu": hào có hành do hành của cung sinh ra; chủ về con cháu, phúc đức, niềm vui) Quý Dậu (cặp thiên can Quý, địa chi Dậu gắn vào hào theo phép nạp giáp) Kim Ứng (hào Ứng: hào đại diện cho người khác, đối phương, phía bên kia của sự việc)
▄▄ ▄▄ Thê tài (hào "vợ và của cải": hào có hành bị hành của cung khắc; chủ về tiền bạc, vợ) Quý Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Huynh đệ (hào "anh em": hào cùng hành với cung; chủ về anh em, bạn bè, cạnh tranh, hao tài) Quý Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Giáp Thìn Thổ Thế (hào Thế: hào đại diện cho chính người xin quẻ)
Phụ mẫu (hào "cha mẹ": hào có hành sinh ra hành của cung; chủ về cha mẹ, bề trên, nhà cửa, giấy tờ) Ất Tị Hỏa ▄▄▄▄▄ Quan quỷ (hào "quan chức và ma quỷ": hào có hành khắc hành của cung; chủ về chức quyền, người chồng, tai họa, bệnh tật) Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Thê tài Giáp Tý Thủy
Quẻ trời đất giao hòa thông suốt,
tượng cái nhỏ đi, cái lớn đến.
Lời đoán rằng: Thái nghĩa là thông suốt. Trời đất giao hòa, âm dương hòa sáng, kỳ lân(1) đều xuất hiện, phượng đỏ bay đến. Đường lối của kẻ tiểu nhân (kẻ hèn kém, thiếu đức) tiêu diệt, đường lối của người quân tử (người có đức) hưng thịnh; mưu cầu thuận lợi, việc xấu tiêu tan.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân (hào "thân" tính theo địa chi của hào Thế) ở hào thứ năm (hào: mỗi vạch của quẻ, đếm từ dưới lên); nguyệt quái thân (quái thân: địa chi tượng trưng cho thực thể của sự việc, tính theo tháng khởi đếm từ hào Thế) là Dần, ở hào thứ hai. Phụ mẫu Ất Tị Hỏa không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Giáp Dần Mộc.
Kinh Dịch, quẻ thứ mười một: Thái — Địa Thiên Thái — Khôn trên Càn dưới.
Thái: cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt lành, hanh thông (thông suốt, thuận lợi).
Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: "Thái, cái nhỏ đi cái lớn đến, tốt lành hanh thông", tức là trời đất giao nhau mà muôn vật thông suốt; trên dưới giao nhau mà chí hướng giống nhau. Bên trong là dương mà bên ngoài là âm, bên trong mạnh mẽ mà bên ngoài nhu thuận, bên trong là quân tử mà bên ngoài là tiểu nhân; đường lối quân tử lớn lên, đường lối tiểu nhân tiêu mòn.
Lời Tượng (lời giải hình tượng của quẻ và của từng hào) nói: trời đất giao nhau là Thái; bậc vua theo đó mà điều chỉnh, hoàn thành đạo của trời đất, giúp cho mọi việc hợp với lẽ thích nghi của trời đất, để nâng đỡ dân.
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu (hào thứ nhất, là hào dương; trong Kinh Dịch "cửu" chỉ hào dương, "lục" chỉ hào âm; "sơ" là hào đầu, "nhị, tam, tứ, ngũ" là hào thứ hai đến thứ năm, "thượng" là hào trên cùng): nhổ cỏ tranh thì rễ(2) kéo theo cả bụi cùng loại, tiến đi thì tốt.
Lời Tượng nói: nhổ cỏ tranh, tiến đi thì tốt, vì chí hướng ở bên ngoài.
Cửu Nhị: bao dung được cả chốn hoang vu, dám lội qua sông lớn, không bỏ sót(4) kẻ ở xa(3); không kết bè phái, được hợp với lối đi trung chính (vừa phải, ngay thẳng).
Lời Tượng nói: "bao dung chốn hoang vu", "được hợp với lối đi trung chính", vì sáng sủa lớn lao.
Cửu Tam: không có chỗ bằng nào mà không có chỗ dốc(5), không có đi nào mà không trở lại. Giữ lẽ chính bền vững trong gian nan thì không có lỗi; đừng lo lòng thành của mình không được tin, về ăn uống thì có phúc.
Lời Tượng nói: "không có đi nào mà không trở lại", vì đây là chỗ giao giới của trời đất.
Lục Tứ: bay lượn nhẹ nhàng(6), không giàu mà vẫn cùng hàng xóm đồng lòng, không cần răn bảo mà vẫn thành tín.
Lời Tượng nói: bay lượn nhẹ nhàng mà không giàu, vì đều đã mất thực chất. "Không cần răn bảo mà vẫn thành tín", vì đó là mong muốn từ đáy lòng.
Lục Ngũ: vua Đế Ất (một vị vua nhà Thương) gả em gái, nhờ đó được phúc(7), rất tốt.
Lời Tượng nói: "nhờ đó được phúc, rất tốt", vì giữ đức trung (mực vừa phải) để thực hiện điều mong muốn.
Thượng Lục: tường thành đổ xuống hào thành cạn(8). Đừng dùng quân, chỉ ban lệnh trong ấp (vùng đất, thành nhỏ) của mình; dù giữ lẽ chính cũng đáng hối tiếc.
Lời Tượng nói: "tường thành đổ xuống hào cạn", vì mệnh lệnh đã rối loạn.
Chú thích chữ hiếm: (1) "Kỳ lân": đọc là qi, thanh hai; lin, thanh hai. Nghĩa là: một loài vật trong truyền thuyết xưa, người xưa lấy nó làm biểu tượng điềm lành. (2) Chữ "như": đọc là ru, thanh hai. Nghĩa là: ăn. Cũng có người giảng là dính líu, kéo theo. (3) Chữ "hà": đọc là xia, thanh hai. Nghĩa là: xa, lâu dài. (4) Chữ "di": đọc là yi, thanh hai. Nghĩa là: đánh mất, bỏ sót, vứt bỏ. (5) Chữ "pha": đọc là bei, thanh một. Nghĩa là: ao, bên mép nước, bờ, sườn dốc. (6) "Phiên phiên": đọc là pian, thanh một. Nghĩa là: tả dáng múa nhẹ nhàng, cử chỉ phóng khoáng. (7) Chữ "chỉ": đọc là zi, thanh ba. Nghĩa là: hạnh phúc. (8) Chữ "hoàng": đọc là huang, thanh hai. Nghĩa là: hào quanh thành không có nước.
Cung Khôn: quẻ Lôi Thiên Đại Tráng (Lục xung — loại quẻ mà các hào từng cặp có địa chi xung nhau, chủ về tan rã, xung đột). Thuộc Thổ. Chấn trên Càn dưới (Chấn: quẻ ba vạch tượng sấm).
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Canh Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Tử tôn Canh Thân Kim
▄▄▄▄▄ Phụ mẫu Canh Ngọ Hỏa Thế
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Giáp Thìn Thổ
▄▄▄▄▄ Quan quỷ Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Thê tài Giáp Tý Thủy Ứng
Quẻ trước thuận sau nghịch,
tượng dê đực(1) húc vào hàng rào(2).
Lời đoán rằng: Đại Tráng nghĩa là chí khí. Dê đực húc rào, đường đi khó được trọn vẹn. Khiến người cứng cỏi quá mức, đã thành lỗi lầm. Không phải điều lợi thì đừng tham, điều thiện không gì lớn hơn thế.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào đầu; nguyệt quái thân là Mão, không có mặt trong quẻ. Quẻ này đủ cả các thân: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi tư: Đại Tráng — Lôi Thiên Đại Tráng — Chấn trên Càn dưới.
Đại Tráng: lợi về giữ lẽ chính bền vững.
Lời Thoán nói: "Đại Tráng" là cái lớn mạnh mẽ. Cứng mà động, nên mạnh. "Đại Tráng, lợi giữ lẽ chính", vì cái lớn thì phải chính. Đã chính lại lớn thì có thể thấy được tình lý của trời đất vậy!
Lời Tượng nói: sấm ở trên trời là Đại Tráng; người quân tử theo đó, điều gì không hợp lễ thì không làm.
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu: mạnh ở ngón chân (mới bắt đầu đã hăng hái tiến), tiến đi thì xấu, điều đó là chắc chắn.
Lời Tượng nói: "mạnh ở ngón chân", lòng tin ấy sẽ đi đến cùng quẫn.
Cửu Nhị: giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: Cửu Nhị "giữ lẽ chính thì tốt", vì ở vị trí giữa.
Cửu Tam: kẻ tiểu nhân dùng sức mạnh, người quân tử thì không dùng; cố giữ như thế thì nguy. Dê đực húc rào, bị mắc kẹt sừng.
Lời Tượng nói: "kẻ tiểu nhân dùng sức mạnh", người quân tử thì không làm thế.
Cửu Tứ: giữ lẽ chính thì tốt, hối hận tiêu mất. Rào đã vỡ, sừng không bị mắc, mạnh như nan hoa(3) của cỗ xe lớn.
Lời Tượng nói: "rào vỡ, sừng không bị mắc", vì còn tiến lên được.
Lục Ngũ: đánh mất dê ở nơi bờ cõi (hoặc: trong lúc dễ dãi), không hối hận.
Lời Tượng nói: "đánh mất dê ở nơi bờ cõi", vì vị trí không thích đáng.
Thượng Lục: dê đực húc rào, không lùi được, không tiến được. Không có lợi gì; chịu gian khó thì tốt.
Lời Tượng nói: "không lùi được, không tiến được", là điều chẳng lành. "Chịu gian khó thì tốt", vì lỗi không kéo dài.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "đê": đọc là di, thanh một. Nghĩa là: dê đực. (2) Chữ "phiên": đọc là fan, thanh một. Nghĩa là: hàng rào. (3) Chữ "phúc": đọc là fu, thanh bốn. Chữ này thông với chữ "bức" (nan hoa). Nghĩa là: thanh thẳng trong bánh xe nối bầu trục với vành bánh.
Cung Khôn: quẻ Trạch Thiên Quải. Thuộc Thổ. Đoài trên Càn dưới (Đoài: quẻ ba vạch tượng đầm nước).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Đinh Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Tử tôn Đinh Dậu Kim Thế
▄▄▄▄▄ Thê tài Đinh Hợi Thủy
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Giáp Thìn Thổ
Phụ mẫu Ất Tị Hỏa ▄▄▄▄▄ Quan quỷ Giáp Dần Mộc Ứng
▄▄▄▄▄ Thê tài Giáp Tý Thủy
Quẻ kiếm thần chém thuồng luồng(1),
tượng trước tổn hại sau được ích lợi.
Lời đoán rằng: Quải nghĩa là quyết đoán, cắt đứt. Càn và Đoài tương hình (phạm vào nhau, gây tổn hại cho nhau), ghét nghe tiếng của nhau. Giấy tờ, khế(2) ước, việc chưa dễ thành; phải cứng rắn quyết đoán mới được tốt lành hanh thông.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư; nguyệt quái thân là Thìn, ở hào thứ ba. Phụ mẫu Ất Tị Hỏa không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Giáp Dần Mộc.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi ba: Quải — Trạch Thiên Quải — Đoài trên Càn dưới.
Quải: công bố ở triều đình nhà vua, thành tâm kêu gọi nhưng vẫn có nguy. Báo cho người trong ấp mình, không lợi nếu dùng binh ngay, lợi khi có việc tiến đi.
Lời Thoán nói: "Quải" là quyết đoán, là cái cứng quyết dứt cái mềm. Mạnh mẽ mà vui vẻ, quyết đoán mà hòa nhã. "Công bố ở triều đình nhà vua", vì một hào mềm cưỡi lên năm hào cứng. "Thành tâm kêu gọi nhưng có nguy", biết nguy thì đường lối mới sáng tỏ. "Báo cho ấp mình, không lợi dùng binh ngay", vì chuộng sức mạnh thì sẽ cùng quẫn. "Lợi khi có việc tiến đi", vì hào cứng lớn lên thì việc sẽ trọn vẹn.
Lời Tượng nói: nước đầm dâng lên trời là Quải; người quân tử theo đó ban bổng lộc cho kẻ dưới, kỵ việc giữ ân đức cho riêng mình.
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu: mạnh ở ngón chân trước, đi mà không thắng nổi thì thành lỗi.
Lời Tượng nói: không thắng nổi mà vẫn đi, là lỗi.
Cửu Nhị: cảnh giác hô hoán, đêm khuya có giặc, đừng lo.
Lời Tượng nói: có giặc mà đừng lo, vì được lối đi trung chính.
Cửu Tam: mạnh ở gò má(3), có điều xấu. Người quân tử quyết dứt khoát, đi một mình gặp mưa, như bị ướt mà bực bội(4), nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: "người quân tử quyết dứt khoát", cuối cùng không có lỗi.
Cửu Tứ: mông không còn da, đi lại chập chững khó khăn; dắt dê theo thì hối hận tiêu mất, nhưng nghe lời lại không tin.
Lời Tượng nói: "đi lại chập chững", vì vị trí không thích đáng. "Nghe lời không tin", vì nghe mà không sáng suốt.
Cửu Ngũ: như rau sam(5), phải cắt bỏ dứt khoát; đi theo lối giữa thì không có lỗi.
Lời Tượng nói: "đi theo lối giữa thì không có lỗi", nhưng đức trung chưa sáng tỏ.
Thượng Lục: không kêu gọi được ai, cuối cùng có điều xấu.
Lời Tượng nói: cái xấu của việc không kêu gọi được ai, là cuối cùng không thể kéo dài.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "giao": đọc là jiao, thanh một. "Giao long" (thuồng luồng): theo truyền thuyết xưa là loài rồng gây sóng gió, làm ra lũ lụt. (2) Chữ "khế": đọc là qi, thanh bốn. Nghĩa là: chữ khắc bằng dao, các loại văn thư làm bằng chứng, hợp ý nhau. (3) Chữ "quỳ": đọc là kui, thanh hai. Nghĩa là: gò má. (4) Chữ "uấn": đọc là yun, thanh bốn. Nghĩa là: tức giận, bực bội. (5) Chữ "hiện": đọc là xian, thanh bốn. Nghĩa là: rau dền. Chu Hy chú "hiện lục" là rau sam (một loại rau dại).
Cung Khôn: quẻ Thủy Thiên Nhu (Du hồn — quẻ thứ bảy trong một cung, chủ về lòng không yên, đi lại, đổi dời). Thuộc Thổ. Khảm trên Càn dưới (Khảm: quẻ ba vạch tượng nước).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Thê tài Mậu Tý Thủy
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Tử tôn Mậu Thân Kim Thế
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Giáp Thìn Thổ
Phụ mẫu Ất Tị Hỏa ▄▄▄▄▄ Quan quỷ Giáp Dần Mộc
▄▄▄▄▄ Thê tài Giáp Tý Thủy Ứng
Quẻ mây mù giữa trời,
tượng mây dày mà không mưa.
Lời đoán rằng: Nhu nghĩa là chờ đợi. Mây đi trên trời, thấy hiểm không tiến; thân sắp gặp nạn, e bị liên lụy. Việc lớn sắp đến, lo âu canh cánh; sáng sủa hanh thông, giữ lẽ chính thì tốt, lợi về việc vượt sông lớn (làm việc lớn, vượt qua hiểm nguy).
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba; nguyệt quái thân là Dậu, không có mặt trong quẻ. Phụ mẫu Ất Tị Hỏa không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Giáp Dần Mộc.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm: Nhu — Thủy Thiên Nhu — Khảm trên Càn dưới.
Nhu: có lòng thành, sáng sủa hanh thông, giữ lẽ chính thì tốt. Lợi về việc vượt sông lớn.
Lời Thoán nói: "Nhu" là chờ đợi, vì hiểm nguy ở phía trước. Cứng mạnh mà không sa vào hiểm, ý nghĩa là không đến nỗi khốn cùng. "Nhu, có lòng thành, sáng sủa hanh thông, giữ lẽ chính thì tốt", vì ở ngôi trời, vừa chính vừa trung. "Lợi về việc vượt sông lớn", vì đi thì có công.
Lời Tượng nói: mây bay lên trời là Nhu; người quân tử theo đó ăn uống, yến tiệc vui vẻ (thong thả chờ thời).
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu: chờ ở đồng ngoài xa, lợi về việc giữ bền bỉ, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "chờ ở đồng ngoài xa", là không xông vào chỗ khó mà đi. "Lợi về việc giữ bền bỉ, không có lỗi", vì chưa mất lẽ thường.
Cửu Nhị: chờ ở bãi cát, hơi bị dị nghị, cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: "chờ ở bãi cát", vì lòng rộng rãi thong thả(1) mà ở chỗ giữa. Tuy "hơi bị dị nghị", nhưng cuối cùng vẫn tốt.
Cửu Tam: chờ ở bùn lầy, khiến giặc kéo đến.
Lời Tượng nói: "chờ ở bùn lầy", tai họa ở bên ngoài. Tự mình chuốc lấy giặc, nhưng kính cẩn thận trọng thì không thất bại.
Lục Tứ: chờ trong vũng máu, thoát ra khỏi hang.
Lời Tượng nói: "chờ trong vũng máu", vì thuận theo mà nghe lời.
Cửu Ngũ: chờ trong rượu thịt, giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: rượu thịt mà "giữ lẽ chính thì tốt", vì trung và chính.
Thượng Lục: vào trong hang, có ba người khách không mời mà đến, kính trọng họ thì cuối cùng tốt.
Lời Tượng nói: khách không mời mà đến, "kính trọng họ thì cuối cùng tốt". Tuy không đúng vị trí, nhưng chưa mất mát lớn.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "diễn": đọc là yan, thanh ba. Nghĩa là: mở rộng, phát huy, dư thừa, đầm lầy, vùng đất thấp bằng phẳng.
Cung Khôn: quẻ Thủy Địa Tỉ (Quy hồn — quẻ thứ tám, cuối cùng trong một cung, chủ về trở về, quay lại chốn cũ). Thuộc Thổ. Khảm trên Khôn dưới.
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Thê tài Mậu Tý Thủy Ứng
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Tử tôn Mậu Thân Kim
▄▄ ▄▄ Quan quỷ Ất Mão Mộc Thế
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Ất Tị Hỏa
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Ất Mùi Thổ
Quẻ các vì sao vây quanh(1) sao Bắc Đẩu,
tượng nước chảy trên mặt đất.
Lời đoán rằng: Tỉ nghĩa là hòa hợp, gần gũi. Vỗ về cai quản muôn nước, trong thông ngoài chảy; nước chảy trên đất, bản tính hòa mềm. Các vua đời trước đặt ra lễ nghi để thân thiết với các chư hầu (vua các nước nhỏ phục tùng thiên tử). Giữ đức lớn, lâu dài, chính bền thì tốt, trăm việc không lo.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ tư; nguyệt quái thân là Thân, ở hào thứ tư. Quẻ này đủ cả các thân: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ tám: Tỉ — Thủy Địa Tỉ — Khảm trên Khôn dưới.
Tỉ: tốt. Xét kỹ lại (như bói thêm lần nữa), thấy có đức lớn, lâu dài, chính bền thì không có lỗi. Kẻ chưa yên cũng đang tìm đến; kẻ đến sau thì xấu.
Lời Thoán nói: "Tỉ" là tốt. "Tỉ" là giúp đỡ, kẻ dưới thuận theo. "Xét kỹ lại, có đức lớn, lâu dài, chính bền thì không có lỗi", vì cứng mà ở chỗ giữa. "Kẻ chưa yên cũng đang tìm đến", vì trên dưới ứng hợp nhau. "Kẻ đến sau thì xấu", vì đường đã cùng.
Lời Tượng nói: trên đất có nước là Tỉ; các vua đời trước theo đó lập ra muôn nước, thân thiết với chư hầu.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: có lòng thành mà gần gũi, không có lỗi. Lòng thành đầy như vò rượu, cuối cùng sẽ có điều tốt khác đến.
Lời Tượng nói: hào Sơ Lục của quẻ Tỉ, có điều tốt khác đến.
Lục Nhị: gần gũi từ bên trong, giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: "gần gũi từ bên trong", là không tự đánh mất mình.
Lục Tam: gần gũi với kẻ không ra gì.
Lời Tượng nói: "gần gũi với kẻ không ra gì", chẳng phải đáng đau lòng sao!
Lục Tứ: gần gũi với bên ngoài, giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: gần gũi với người hiền ở bên ngoài, để theo bề trên.
Cửu Ngũ: gần gũi một cách rõ ràng, công khai. Vua đi săn chỉ vây ba mặt, để con thú chạy phía trước thoát đi; người trong ấp không cần răn đe, tốt.
Lời Tượng nói: cái tốt của sự gần gũi công khai, là vì ngôi vị chính và ở giữa. Bỏ con chạy ngược, bắt con chạy thuận, tức là "để thú chạy phía trước thoát đi". "Người trong ấp không cần răn đe", vì bề trên dùng người theo lẽ trung.
Thượng Lục: gần gũi mà không có người đứng đầu, xấu.
Lời Tượng nói: "gần gũi mà không có người đứng đầu", thì không có kết cục tốt.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "củng": đọc là gong, thanh ba. Nghĩa là: vây quanh.
Cung Đoài: quẻ Đoài vi Trạch (Lục xung). Thuộc Kim. Đoài trên Đoài dưới.
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Mùi Thổ Thế
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Đinh Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Tử tôn Đinh Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Sửu Thổ Ứng
▄▄▄▄▄ Thê tài Đinh Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Quan quỷ Đinh Tị Hỏa
Quẻ sông hồ nuôi dưỡng muôn vật,
tượng trời ban mưa móc.
Lời đoán rằng: Đoài nghĩa là vui. Đầm nước thấm nhuần muôn vật, ơn huệ đến muôn dân. Ở trên thương yêu kẻ dưới, vui vẻ hớn hở(1). Lợi khi có việc tiến đi, không gì không hanh thông, chính bền.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai; nguyệt quái thân là Hợi, ở hào thứ tư. Quẻ này đủ cả các thân: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi tám: Đoài — Đoài vi Trạch — Đoài trên Đoài dưới.
Đoài: hanh thông, lợi về giữ lẽ chính.
Lời Thoán nói: "Đoài" là vui. Cứng ở giữa mà mềm ở ngoài; vui mà lợi về giữ lẽ chính, vì thế thuận theo trời mà ứng hợp với người. Lấy niềm vui dẫn dắt dân thì dân quên nhọc nhằn; lấy niềm vui đưa dân vượt hiểm nạn thì dân quên cả cái chết. Niềm vui thật lớn lao, dân được khích lệ biết bao!
Lời Tượng nói: hai đầm nước liền nhau là Đoài; người quân tử theo đó cùng bạn bè giảng giải, học tập.
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu: vui trong hòa thuận, tốt.
Lời Tượng nói: cái tốt của niềm vui hòa thuận, là việc làm không bị nghi ngờ.
Cửu Nhị: vui bằng lòng thành, tốt, hối hận tiêu mất.
Lời Tượng nói: cái tốt của niềm vui bằng lòng thành, là vì chí hướng thành tín.
Lục Tam: tìm đến để cầu vui, xấu.
Lời Tượng nói: cái xấu của việc tìm đến cầu vui, là vì vị trí không thích đáng.
Cửu Tứ: cân nhắc niềm vui nên lòng chưa yên; ngăn cách điều hại thì có mừng.
Lời Tượng nói: niềm mừng của Cửu Tứ, là có phúc lành.
Cửu Ngũ: tin vào kẻ bào mòn (tiểu nhân làm hại), có nguy.
Lời Tượng nói: "tin vào kẻ bào mòn", vì ở đúng ngôi chính đáng (dễ cậy ngôi mà lơ là).
Thượng Lục: dẫn dụ để cùng vui.
Lời Tượng nói: Thượng Lục "dẫn dụ để cùng vui", là chưa sáng tỏ.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hân": đọc là xin, thanh một. Chữ này thông với chữ "hân" (vui mừng). Nghĩa là: vui mừng.
Cung Đoài: quẻ Trạch Thủy Khốn (Lục hợp). Thuộc Kim. Đoài trên Khảm dưới.
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Đinh Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Tử tôn Đinh Hợi Thủy Ứng
▄▄ ▄▄ Quan quỷ Mậu Ngọ Hỏa
▄▄▄▄▄ Phụ mẫu Mậu Thìn Thổ
▄▄ ▄▄ Thê tài Mậu Dần Mộc Thế
Quẻ sông không có nước,
tượng giữ mình chờ thời.
Lời đoán rằng: Khốn nghĩa là nguy. Nước ở dưới đầm (đầm cạn khô), muôn vật không sinh. Người quân tử khốn cùng, kẻ tiểu nhân tràn đầy lấn lướt. Ba ngọn núi, hang sâu, hướng về chỗ tối, quay lưng với chỗ sáng. Người xin quẻ gặp nạn, nên giữ mình, đừng tranh giành.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba; nguyệt quái thân là Ngọ, ở hào thứ ba. Quẻ này đủ cả các thân: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi bảy: Khốn — Trạch Thủy Khốn — Đoài trên Khảm dưới.
Khốn: hanh thông, giữ lẽ chính, bậc đại nhân (người có đức lớn, có địa vị) thì tốt, không có lỗi. Có nói ra cũng không được tin.
Lời Thoán nói: "Khốn" là cái cứng bị che lấp. Gặp hiểm mà vẫn vui, khốn cùng mà không mất cái hanh thông của mình, chỉ có người quân tử mà thôi! "Giữ lẽ chính, bậc đại nhân thì tốt", vì cứng mà ở chỗ giữa. "Có nói ra cũng không được tin", vì chuộng lời nói thì càng cùng quẫn.
Lời Tượng nói: đầm không có nước là Khốn; người quân tử theo đó dám liều cả mạng sống để thực hiện chí hướng.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: mông bị khốn trên gốc cây trụi, vào trong hang tối, ba năm không gặp(1) ai.
Lời Tượng nói: "vào trong hang tối", vì tối tăm không sáng.
Cửu Nhị: khốn vì rượu thịt, dải buộc ấn màu đỏ(2) (tức bổng lộc, chức quan) sắp đến, lợi về việc cúng tế. Tiến đi thì xấu, nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: khốn vì rượu thịt, nhưng ở chỗ giữa nên có phúc lành.
Lục Tam: khốn bởi đá, dựa vào bụi gai tật lê(3), vào nhà không thấy vợ, xấu.
Lời Tượng nói: "dựa vào bụi gai tật lê", vì cưỡi lên hào cứng. "Vào nhà không thấy vợ", là điều chẳng lành.
Cửu Tứ: đến chậm rãi, bị khốn bởi cỗ xe vàng, đáng hối tiếc, nhưng có kết cục.
Lời Tượng nói: "đến chậm rãi", vì chí hướng ở dưới. Tuy không đúng vị trí, nhưng có người cùng phe.
Cửu Ngũ: bị cắt mũi, chặt chân(4), khốn bởi kẻ đeo dải ấn đỏ, rồi dần dần có niềm vui, lợi về việc tế lễ.
Lời Tượng nói: "cắt mũi, chặt chân", vì chí hướng chưa đạt. "Rồi dần dần có niềm vui", vì giữ đức trung và ngay thẳng. "Lợi về việc tế lễ", thì được hưởng phúc.
Thượng Lục: khốn bởi dây sắn, dây leo(5), ở chỗ chênh vênh bất an(6) (?) [chữ này là dạng viết giản hóa của chữ ghép bộ "ngột" với chữ "nguy"]; tự nhủ rằng động thì hối hận, biết hối hận mà sửa đổi, thì tiến đi sẽ tốt.
Lời Tượng nói: "khốn bởi dây sắn, dây leo", vì chưa thích đáng. "Động thì hối hận, biết hối hận", thì đi sẽ tốt.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "địch": đọc là di, thanh hai. Nghĩa là: gặp, gặp mặt nhau. (2) Chữ "phất": đọc là fu, thanh hai. Nghĩa là: dây tơ buộc ấn thời xưa. (3) "Tật lê": đọc là ji, thanh hai; li, thanh hai. Nghĩa là: một loại cây thân thảo sống một năm (quả có gai). (4) Chữ "ngoạt": đọc là yue, thanh bốn. Nghĩa là: hình phạt tàn khốc thời xưa chặt chân người. (5) Chữ "lụy": đọc là lei, thanh ba. Nghĩa là: dây leo, quấn quanh. (6) "Niết ngột": đọc là nie, thanh bốn; wu, thanh bốn. Nghĩa là: không ổn định.
Cung Đoài: quẻ Trạch Địa Tụy. Thuộc Kim. Đoài trên Khôn dưới.
Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Mùi Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Đinh Dậu Kim Ứng
▄▄▄▄▄ Tử tôn Đinh Hợi Thủy
▄▄ ▄▄ Thê tài Ất Mão Mộc
▄▄ ▄▄ Quan quỷ Ất Tị Hỏa Thế
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Ất Mùi Thổ
Quẻ cá và rồng hội tụ,
tượng như nước chảy về chỗ thấp.
Lời đoán rằng: Tụy nghĩa là tụ họp. Trong ngoài vui vẻ, trên dưới đều mềm thuận. Muôn việc sinh sôi, lợi lộc dồi dào lâu dài. Mưu cầu được thành, giải tỏa lo buồn.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ sáu; nguyệt quái thân là Mùi, ở hào đầu và hào thứ sáu. Quẻ này đủ cả các thân: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.
Kinh Dịch, quẻ thứ bốn mươi lăm: Tụy — Trạch Địa Tụy — Đoài trên Khôn dưới.
Tụy: hanh thông. Vua đến nhà tông miếu (nhà thờ tổ tiên của dòng vua), lợi về việc gặp bậc đại nhân, hanh thông. Lợi về giữ lẽ chính, dùng vật tế lớn thì tốt, lợi khi có việc tiến đi.
Lời Thoán nói: "Tụy" là tụ họp. Thuận mà vui, cứng ở giữa mà có ứng hợp, nên tụ họp được. "Vua đến nhà tông miếu", là để dâng lòng hiếu mà cúng tế. "Lợi về việc gặp bậc đại nhân, hanh thông", vì tụ họp theo lẽ chính. "Dùng vật tế lớn thì tốt, lợi khi có việc tiến đi", là thuận theo mệnh trời. Xem chỗ mà muôn vật tụ họp, thì thấy được tình lý của trời đất muôn vật.
Lời Tượng nói: nước đầm dâng lên trên đất là Tụy; người quân tử theo đó sửa sang binh khí, đề phòng việc bất ngờ.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: có lòng thành nhưng không giữ trọn, nên khi thì rối loạn, khi thì tụ họp; nếu biết kêu gọi, thì chỉ một cái nắm tay đã thành vui cười; đừng lo, tiến đi không có lỗi.
Lời Tượng nói: "khi thì rối loạn, khi thì tụ họp", vì chí hướng rối loạn.
Lục Nhị: được dẫn dắt thì tốt, không có lỗi; có lòng thành thì dùng lễ tế đơn sơ (lễ "dược": lễ tế mùa xuân giản dị, chuộng lòng thành hơn lễ vật) cũng có lợi.
Lời Tượng nói: "được dẫn dắt thì tốt, không có lỗi", vì đức trung chưa thay đổi.
Lục Tam: muốn tụ họp mà phải than thở, không có lợi gì. Tiến đi thì không có lỗi, chỉ hơi hối tiếc.
Lời Tượng nói: "tiến đi thì không có lỗi", vì bên trên thuận theo.
Cửu Tứ: rất tốt, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "rất tốt thì mới không có lỗi", vì vị trí không thích đáng.
Cửu Ngũ: tụ họp mà có ngôi vị, không có lỗi, nhưng người ta chưa tin. Có đức lớn, lâu dài, chính bền thì hối hận tiêu mất.
Lời Tượng nói: "tụ họp mà có ngôi vị", nhưng chí hướng chưa sáng tỏ.
Thượng Lục: than thở(1), nước mắt nước mũi(2) chảy ròng, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "than thở, nước mắt nước mũi chảy ròng", vì chưa yên ở ngôi trên.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "tê": đọc là ji, thanh một. Nghĩa là: mang trong lòng, ôm, đem đồ tặng người. Cũng có người chú "tê tư" là than thở, buồn than. Cũng có người chú "tê tư" là mất tiền của. (2) Chữ "di": đọc là ti, thanh bốn. Nghĩa là: nước mũi.
Cung Đoài: quẻ Trạch Sơn Hàm. Thuộc Kim. Đoài trên Cấn dưới (Cấn: quẻ ba vạch tượng núi).
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Mùi Thổ Ứng
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Đinh Dậu Kim
▄▄▄▄▄ Tử tôn Đinh Hợi Thủy
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Bính Thân Kim Thế
Thê tài Đinh Mão Mộc ▄▄ ▄▄ Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Bính Thìn Thổ
Quẻ núi và đầm thông khí với nhau,
tượng lòng chí thành cảm động thần linh.
Lời đoán rằng: Hàm nghĩa là cảm ứng. Trời đất cảm ứng thì muôn vật hòa bình. Nam nữ cảm ứng thì vợ chồng an khang. Việc gì có cảm ứng thì không gì không hanh thông.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba; nguyệt quái thân là Dần, không có mặt trong quẻ. Thê tài Đinh Mão Mộc không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi mốt: Hàm — Trạch Sơn Hàm — Đoài trên Cấn dưới.
Hàm: hanh thông, lợi về giữ lẽ chính; lấy vợ thì tốt.
Lời Thoán nói: "Hàm" là cảm ứng. Mềm ở trên mà cứng ở dưới, hai khí cảm ứng để hòa hợp với nhau. Dừng lại mà vui, con trai hạ mình trước con gái, vì thế mà "hanh thông, lợi về giữ lẽ chính, lấy vợ thì tốt". Trời đất cảm ứng mà muôn vật sinh ra, biến hóa; bậc thánh nhân cảm động lòng người mà thiên hạ hòa bình. Xem chỗ mà muôn vật cảm ứng, thì thấy được tình lý của trời đất muôn vật.
Lời Tượng nói: trên núi có đầm là Hàm; người quân tử theo đó để lòng trống rỗng (khiêm tốn, không định kiến) mà tiếp nhận người.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: cảm ứng ở ngón chân cái(1).
Lời Tượng nói: "cảm ứng ở ngón chân cái", vì chí hướng ở bên ngoài.
Lục Nhị: cảm ứng ở bắp chân, xấu; ở yên thì tốt.
Lời Tượng nói: tuy "xấu, ở yên thì tốt", vì thuận theo thì không bị hại.
Cửu Tam: cảm ứng ở đùi, cứ bám theo người, tiến đi thì hối tiếc.
Lời Tượng nói: "cảm ứng ở đùi", cũng là không chịu ở yên. Chí hướng ở chỗ chạy theo người, điều mình nắm giữ là thấp kém.
Cửu Tứ: giữ lẽ chính thì tốt, hối hận tiêu mất; qua lại không yên(2), bạn bè sẽ theo ý nghĩ của ngươi.
Lời Tượng nói: "giữ lẽ chính thì tốt, hối hận tiêu mất", vì chưa bị cảm ứng điều hại. "Qua lại không yên", vì chưa sáng tỏ lớn lao.
Cửu Ngũ: cảm ứng ở thịt lưng(3), không hối hận.
Lời Tượng nói: "cảm ứng ở thịt lưng", vì chí hướng nông cạn.
Thượng Lục: cảm ứng ở hàm, má(4), lưỡi.
Lời Tượng nói: "cảm ứng ở hàm, má, lưỡi", chỉ là mở miệng nói ba hoa.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "mẫu": đọc là mu, thanh ba. Nghĩa là: ngón chân cái. (2) "Xung xung": đọc là cong, thanh một. Nghĩa là: qua lại không định, lay động không yên. (3) Chữ "mai": đọc là mei, thanh hai. Nghĩa là: thịt dọc sống lưng. (4) Chữ "giáp": đọc là jia, thanh hai. Nghĩa là: hai bên mặt, phần từ mắt xuống đến hàm dưới.
Cung Đoài: quẻ Thủy Sơn Kiển. Thuộc Kim. Khảm trên Cấn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Tử tôn Mậu Tý Thủy
▄▄▄▄▄ Phụ mẫu Mậu Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Mậu Thân Kim Thế
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Bính Thân Kim
Thê tài Đinh Mão Mộc ▄▄ ▄▄ Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Bính Thìn Thổ Ứng
Quẻ nhạn bay ngậm(1) cọng lau,
tượng quay lưng với chỗ sáng, hướng về chỗ tối.
Lời đoán rằng: Kiển nghĩa là khó khăn. Lợi đi về phía tây nam, không lợi về phía đông bắc. Hướng về chỗ tối, quay lưng với chỗ sáng, nhiều bế tắc. Cầu việc chưa thành, còn nhiều nghi hoặc.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ ba; nguyệt quái thân là Dậu, không có mặt trong quẻ. Thê tài Đinh Mão Mộc không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ ba mươi chín: Kiển — Thủy Sơn Kiển — Khảm trên Cấn dưới.
Kiển: lợi về tây nam, không lợi về đông bắc; lợi về việc gặp bậc đại nhân, giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Thoán nói: "Kiển" là khó khăn, vì hiểm nguy ở phía trước. Thấy hiểm mà biết dừng, khôn ngoan thay! "Kiển, lợi về tây nam", vì đi thì được chỗ giữa. "Không lợi về đông bắc", vì đường đã cùng. "Lợi về việc gặp bậc đại nhân", vì đi thì có công. Ở đúng vị trí, giữ lẽ chính thì tốt, để làm cho nước nhà ngay chính. Công dụng của thời gian khó thật lớn lao thay!
Lời Tượng nói: trên núi có nước là Kiển; người quân tử theo đó quay lại xét mình, tu sửa đạo đức.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: đi thì gặp khó, trở lại thì được khen.
Lời Tượng nói: "đi thì gặp khó, trở lại thì được khen", vì nên chờ đợi.
Lục Nhị: bề tôi của vua gian nan chồng chất, không phải vì lợi riêng của bản thân.
Lời Tượng nói: "bề tôi của vua gian nan chồng chất", cuối cùng không bị trách.
Cửu Tam: đi thì gặp khó, trở lại thì quay về chỗ của mình.
Lời Tượng nói: "đi thì gặp khó, trở lại thì quay về", người bên trong mừng điều đó.
Lục Tứ: đi thì gặp khó, trở lại thì liên kết được với người.
Lời Tượng nói: "đi thì gặp khó, trở lại thì liên kết được", vì ở đúng vị trí, có thực lực.
Cửu Ngũ: khó khăn lớn, bạn bè đến giúp.
Lời Tượng nói: "khó khăn lớn, bạn bè đến giúp", vì giữ đức trung, hợp chừng mực.
Thượng Lục: đi thì gặp khó, trở lại thì được điều lớn(2), tốt. Lợi về việc gặp bậc đại nhân.
Lời Tượng nói: "đi thì gặp khó, trở lại thì được điều lớn", vì chí hướng ở bên trong. "Lợi về việc gặp bậc đại nhân", vì theo người cao quý.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "hàm": đọc là xian, thanh hai. Nghĩa là: ngậm bằng miệng; tiếp nhận, nối liền nhau v.v. (2) Chữ "thạc": đọc là shuo, thanh bốn. Nghĩa là: lớn.
Cung Đoài: quẻ Địa Sơn Khiêm. Thuộc Kim. Khôn trên Cấn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Quý Dậu Kim
▄▄ ▄▄ Tử tôn Quý Hợi Thủy Thế
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Quý Sửu Thổ
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Bính Thân Kim
Thê tài Đinh Mão Mộc ▄▄ ▄▄ Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa Ứng
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Bính Thìn Thổ
Quẻ trong lòng đất có núi,
tượng ngửa nhìn chỗ cao mà tự đặt mình ở chỗ thấp.
Lời đoán rằng: Khiêm nghĩa là lùi nhường. Khiêm nhường thì được thêm, đầy tràn thì bị vơi. Người quân tử khiêm nhường lại khiêm nhường, tôn trọng người, hạ thấp mình. Biết dùng sự khiêm tốn thì muôn việc không trái.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ sáu; nguyệt quái thân là Tuất, không có mặt trong quẻ. Thê tài Đinh Mão Mộc không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ mười lăm: Khiêm — Địa Sơn Khiêm — Khôn trên Cấn dưới.
Khiêm: hanh thông, người quân tử có kết cục tốt.
Lời Thoán nói: "Khiêm, hanh thông": đạo trời ban xuống cứu giúp mà sáng tỏ, đạo đất ở thấp mà khí đi lên. Đạo trời làm vơi cái đầy mà thêm cho cái khiêm; đạo đất làm đổi cái đầy mà dồn về cái khiêm; quỷ thần làm hại cái đầy mà ban phúc cho cái khiêm; đạo người ghét cái đầy mà ưa cái khiêm. Khiêm thì ở ngôi cao càng sáng tỏ, ở chỗ thấp mà không ai vượt(1) qua được, đó là kết cục tốt của người quân tử.
Lời Tượng nói: trong lòng đất có núi là Khiêm; người quân tử theo đó bớt(2) chỗ nhiều, bù chỗ ít, cân nhắc sự vật mà phân phát cho công bằng.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: người quân tử khiêm nhường lại khiêm nhường, dùng đức ấy để vượt sông lớn, tốt.
Lời Tượng nói: "người quân tử khiêm nhường lại khiêm nhường", là tự hạ thấp mình để rèn giữ bản thân.
Lục Nhị: khiêm nhường mà có tiếng tăm, giữ lẽ chính thì tốt.
Lời Tượng nói: "khiêm nhường mà có tiếng tăm, giữ lẽ chính thì tốt", vì có được từ trong lòng.
Cửu Tam: người quân tử có công lao mà vẫn khiêm nhường, có kết cục tốt.
Lời Tượng nói: "người quân tử có công lao mà vẫn khiêm nhường", muôn dân đều phục.
Lục Tứ: không gì không lợi, phát huy(3) đức khiêm nhường.
Lời Tượng nói: "không gì không lợi, phát huy đức khiêm nhường", vì không trái phép tắc.
Lục Ngũ: không giàu mà vẫn được hàng xóm theo cùng. Lợi về việc đánh dẹp, không gì không lợi.
Lời Tượng nói: "lợi về việc đánh dẹp", là đánh kẻ không chịu phục.
Thượng Lục: khiêm nhường mà có tiếng tăm, lợi về việc ra quân, đánh dẹp các ấp, các nước.
Lời Tượng nói: "khiêm nhường mà có tiếng tăm", vì chí hướng chưa đạt. "Có thể ra quân", để đánh dẹp các ấp, các nước.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "du": đọc là yu, thanh hai. Nghĩa là: vượt quá, càng thêm. (2) Chữ "bầu": đọc là pou, thanh hai. Nghĩa là: gom lại, lấy ra. (3) Chữ "huy": đọc là hui, thanh một. Nghĩa là: chỉ huy.
Cung Đoài: quẻ Lôi Sơn Tiểu Quá (Du hồn). Thuộc Kim. Chấn trên Cấn dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Canh Tuất Thổ
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Canh Thân Kim
Tử tôn Đinh Hợi Thủy ▄▄▄▄▄ Quan quỷ Canh Ngọ Hỏa Thế
▄▄▄▄▄ Huynh đệ Bính Thân Kim
Thê tài Đinh Mão Mộc ▄▄ ▄▄ Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Bính Thìn Thổ Ứng
Quẻ chim bay để lại tiếng kêu,
tượng trên nghịch dưới thuận.
Lời đoán rằng: Tiểu Quá nghĩa là vượt quá. Chim bay nhẹ lượn, tiếng kêu vang thấu trời. Tiến thì có lỗi, lùi thì không lỗi(1). Nhiều lo âu về sai lầm, bệnh tật quấn thân. Ra vào không lợi, ắt gặp chật vật, trắc trở.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào đầu; nguyệt quái thân là Mão, không có mặt trong quẻ. Thê tài Đinh Mão Mộc không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ hai là Quan quỷ Bính Ngọ Hỏa. Tử tôn Đinh Hợi Thủy không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Quan quỷ Canh Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ sáu mươi hai: Tiểu Quá — Lôi Sơn Tiểu Quá — Chấn trên Cấn dưới.
Tiểu Quá: hanh thông, lợi về giữ lẽ chính. Có thể làm việc nhỏ, không thể làm việc lớn. Chim bay để lại tiếng kêu, không nên bay lên, nên hạ xuống, rất tốt.
Lời Thoán nói: "Tiểu Quá" là cái nhỏ vượt quá mà hanh thông. Vượt quá mà lợi về giữ lẽ chính, vì đi theo thời. Hào mềm được ở chỗ giữa, nên việc nhỏ thì tốt. Hào cứng mất vị trí mà không ở chỗ giữa, nên không thể làm việc lớn. Quẻ có hình tượng con chim bay; "chim bay để lại tiếng kêu, không nên bay lên, nên hạ xuống, rất tốt", vì đi lên thì nghịch mà đi xuống thì thuận.
Lời Tượng nói: trên núi có sấm là Tiểu Quá; người quân tử theo đó, việc làm thì hơi quá về cung kính, việc tang thì hơi quá về thương xót, chi dùng thì hơi quá về tiết kiệm.
Đoán sáu hào:
Sơ Lục: chim cứ bay lên nên chuốc họa.
Lời Tượng nói: "chim cứ bay lên nên chuốc họa", không biết làm sao được.
Lục Nhị: vượt qua ông, gặp bà(2); không vươn tới vua, gặp được bề tôi, không có lỗi.
Lời Tượng nói: "không vươn tới vua", vì bề tôi không được vượt quá.
Cửu Tam: không chịu đề phòng thật kỹ, thì theo đó có kẻ giết hại(3), xấu.
Lời Tượng nói: "theo đó có kẻ giết hại", xấu biết bao!
Cửu Tứ: không có lỗi, không vượt quá mà gặp được; tiến đi thì nguy, phải răn giữ, đừng mãi cố chấp giữ một mực.
Lời Tượng nói: "không vượt quá mà gặp được", vì vị trí không thích đáng. "Tiến đi thì nguy, phải răn giữ", vì cuối cùng không thể lâu dài.
Lục Ngũ: mây dày mà không mưa, kéo đến từ cánh đồng phía tây của ta. Ông tước công bắn tên có buộc dây(4), bắt con vật trong hang(5).
Lời Tượng nói: "mây dày mà không mưa", vì đã lên quá cao.
Thượng Lục: không gặp được mà còn vượt quá; chim bay bị mắc lưới, xấu, đó gọi là tai họa.
Lời Tượng nói: "không gặp được mà còn vượt quá", vì đã lên quá cao.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "khiên": đọc là qian, thanh một. Nghĩa là: tội lỗi, sai lầm. (2) Chữ "tỷ": đọc là bi, thanh ba. Nghĩa là: người mẹ đã mất. (3) Chữ "tường": đọc là qiang, thanh một. Nghĩa là: giết hại, tàn hại. (4) Chữ "dặc": đọc là yi, thanh bốn. Nghĩa là: dùng tên có buộc dây để bắn chim; mũi tên có buộc dây dùng để bắn chim. (5) Chữ "huyệt": đọc là xue, thanh hai. Nghĩa là: hang đá (nói chung là hố, lỗ trên mặt đất hoặc trên công trình), ổ của loài vật.
Cung Đoài: quẻ Lôi Trạch Quy Muội (Quy hồn). Thuộc Kim. Chấn trên Đoài dưới.
Phục thần — Bản quẻ
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Canh Tuất Thổ Ứng
▄▄ ▄▄ Huynh đệ Canh Thân Kim
Tử tôn Đinh Hợi Thủy ▄▄▄▄▄ Quan quỷ Canh Ngọ Hỏa
▄▄ ▄▄ Phụ mẫu Đinh Sửu Thổ Thế
▄▄▄▄▄ Thê tài Đinh Mão Mộc
▄▄▄▄▄ Quan quỷ Đinh Tị Hỏa
Quẻ mây trôi che mặt trời,
tượng âm dương không giao nhau.
Lời đoán rằng: Quy Muội (gả em gái) nghĩa là lớn. Gả em gái chưa tốt, đường đi sắp cùng. Trời đất không giao nhau, bế tắc không thông. Có tai ương(1), có lỗi, không đầu không cuối. Việc làm không thuận, ắt gặp điều xấu.
Lời chú của Hổ Dịch: Thế thân ở hào thứ hai; nguyệt quái thân là Thân, ở hào thứ năm. Tử tôn Đinh Hợi Thủy không có mặt trong quẻ, ẩn dưới hào thứ tư là Quan quỷ Canh Ngọ Hỏa.
Kinh Dịch, quẻ thứ năm mươi tư: Quy Muội — Lôi Trạch Quy Muội — Chấn trên Đoài dưới.
Quy Muội: tiến đi thì xấu, không có lợi gì.
Lời Thoán nói: "Quy Muội" là đạo nghĩa lớn của trời đất. Trời đất không giao nhau thì muôn vật không hưng thịnh; gả em gái là chỗ kết thúc và khởi đầu của đời người. Vui mà động, đó là người em gái được gả. "Tiến đi thì xấu", vì vị trí không thích đáng. "Không có lợi gì", vì hào mềm cưỡi lên hào cứng.
Lời Tượng nói: trên đầm có sấm là Quy Muội; người quân tử theo đó giữ cho lâu bền đến cùng mà biết trước chỗ hư hỏng.
Đoán sáu hào:
Sơ Cửu: gả em gái làm vợ thứ theo hầu(2), như người què vẫn đi được, tiến đi thì tốt.
Lời Tượng nói: "gả em gái làm vợ thứ theo hầu", vì đó là lẽ thường. "Như người què vẫn đi được", vì điều tốt tiếp nối nhau.
Cửu Nhị: chột mắt mà vẫn nhìn được, lợi cho người ở ẩn giữ lẽ chính.
Lời Tượng nói: "lợi cho người ở ẩn giữ lẽ chính", vì chưa thay đổi lẽ thường.
Lục Tam: gả em gái mà phải chờ đợi, lại quay về làm vợ thứ theo hầu.
Lời Tượng nói: "gả em gái mà phải chờ đợi", vì chưa thích đáng.
Cửu Tứ: gả em gái mà lỡ hẹn, gả muộn là để chờ đúng lúc.
Lời Tượng nói: chí ý của việc lỡ hẹn, là chờ đợi rồi mới đi.
Lục Ngũ: vua Đế Ất gả em gái, tay áo(3) của nàng (vợ chính) không đẹp bằng tay áo của người em theo hầu. Trăng gần đến rằm, tốt.
Lời Tượng nói: "vua Đế Ất gả em gái", "không đẹp bằng tay áo của người em theo hầu", vì ngôi vị ở chỗ giữa, lấy đức cao quý mà hành xử.
Thượng Lục: người con gái bưng giỏ mà không có gì, người con trai cắt(4) tiết dê mà không có máu, không có lợi gì.
Lời Tượng nói: Thượng Lục "không có gì", là bưng giỏ rỗng.
Chú thích chữ hiếm: (1) Chữ "ương": đọc là yang, thanh một. Nghĩa là: tai họa, làm cho gặp tai họa. (2) Chữ "đệ": đọc là di, thanh bốn. Nghĩa là: thời xưa phụ nữ gọi vợ của em chồng là "đệ"; thời xưa chị gọi em gái là "đệ". (3) Chữ "duệ": đọc là mei, thanh bốn. Nghĩa là: tay áo. (4) Chữ "khuê": đọc là kui, thanh một. Nghĩa là: cắt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video