Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người qua bờ bên kia, tức trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự, giúp vượt khỏi khổ đau sinh tử), phẩm Trị địa (sửa sang, tu tập từng giai vị tu hành) thứ hai mươi mốt.
Phật bảo Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ "không"): "Như ông đã hỏi về việc Bồ-tát ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) khoác ma-ha tăng-na tăng-niết (mặc áo giáp lớn, tức phát thệ nguyện lớn và kiên cố như mặc áo giáp ra trận) và tam-bạt-trí (khởi hành, tiến bước) trên ma-ha-diễn (Đại thừa, "cỗ xe lớn", con đường tu hành cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật), thì Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa qua bờ bên kia: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), vượt từ địa (giai vị, nấc thang tu hành) này lên địa khác.
Thế nào là Bồ-tát vượt từ địa này lên địa khác? Vì các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) không có gì để vượt qua; pháp không có kẻ đến cũng không có kẻ đi, cũng không có vượt qua mà cũng không phải không vượt qua. Các pháp cũng không có hư hoại; Bồ-tát cũng không kiêu căng, cũng không nghĩ tưởng, chỉ sửa sang việc của địa mình đang ở mà cũng không thấy có địa.
Thế nào là việc sửa sang địa của Bồ-tát? Bắt đầu từ khi ở địa thứ nhất, phải thực hành mười việc. Mười việc là gì? Một là trước hết phải làm sạch ba cấu (ba thứ dơ bẩn của tâm: tham lam, giận dữ, si mê), mà cũng không nương tựa vào đâu. Hai là việc bố thí làm ra không vì bản thân mình, điều mình nghĩ không nương tựa vào đâu, vì tất cả chúng sinh (mọi loài có sự sống và cảm giác) mà làm sạch bốn đẳng tâm (bốn tâm rộng lớn trải đều cho mọi loài: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả không thiên vị), mà cũng không thấy có chúng sinh. Ba là làm việc bố thí mà không thấy có vật đem cho, không thấy có người nhận. Bốn là phải gần gũi, theo học với thiện tri thức (người bạn, người thầy hiền thiện dẫn dắt mình trên đường đạo) mà cũng không kiêu căng. Năm là muốn cầu pháp mà không chấp có tất cả pháp. Sáu là muốn xuất gia (rời nhà đi tu) mà không có lòng ái dục (ham muốn, luyến ái). Bảy là muốn có thân Phật mà không chấp có tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật). Tám là muốn chia sẻ, truyền bá giáo pháp rộng khắp mà rốt cuộc không làm hư hoại pháp. Chín là luôn muốn diệt trừ thói ngạo mạn cậy mình (?), tự làm theo ý mình, mà không chấp có của cải là pháp. Mười là muốn nói lời chân thật mà không chấp có lời giảng dạy.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát sửa sang địa phải làm mười việc ấy. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ hai phải luôn nghĩ đến tám pháp và cũng phải làm cho thành tựu. Tám pháp là gì? Một là phải giữ giới (những điều răn cấm của người tu) cho trong sạch. Hai là luôn nghĩ đến việc đền ơn. Ba là an trú trong nhẫn nhục. Bốn là có được tâm vui mừng. Năm là không bỏ rơi tất cả. Sáu là lấy lòng thương yêu lớn làm đầu. Bảy là cung kính thầy, kính thờ phụng sự và tin tưởng sâu dày. Tám là đối với các ba-la-mật thì như phụng thờ Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật), luôn muốn tôn trọng tu tập. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ hai phải đầy đủ tám pháp ấy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ ba phải an trú trong năm pháp. Năm pháp là gì? Một là học hỏi nhiều không biết chán. Hai là không đắm vào pháp văn tự (?), phân phát bố thí pháp mà cũng không kiêu căng. Ba là làm thanh tịnh cõi Phật (thế giới nơi một vị Phật giáo hoá; làm thanh tịnh tức là tu tập để cõi ấy trong sạch, tốt đẹp). Bốn là vun trồng gốc lành (những việc thiện làm nền tảng cho quả tốt) mà không kiêu căng. Năm là ở nơi biết xấu hổ, biết hổ thẹn. Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát ở địa thứ ba an trú trong năm pháp.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ tư phải không rời bỏ việc vâng làm mười pháp. Một là không bỏ yến toạ (ngồi yên lặng tu thiền). Hai là ít ham muốn. Ba là biết đủ. Bốn là không bỏ mười hai pháp hạnh của sa-môn (người xuất gia tu hành; mười hai pháp hạnh là mười hai hạnh khổ hạnh đơn giản như ở nơi vắng, đi khất thực, ăn một bữa, mặc áo vá, ngồi dưới gốc cây…). Năm là không bỏ giới. Sáu là thấy dục lạc là dơ bẩn. Bảy là đối với tâm ý khởi lên thì xem như nê-hoàn (niết-bàn: trạng thái tắt hết phiền não, giải thoát khỏi sinh tử). Tám là không tiếc thân mình và những gì mình có. Chín là không biếng nhác lơ là. Mười là không ham mến những gì mình có. Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát ở địa thứ tư phải vâng làm mười việc mà không rời bỏ.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ năm phải lìa tám pháp. Tám pháp là gì? Một là phải xa lìa công việc nhà cửa. Hai là phải xa lìa tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ xuất gia). Ba là khéo tu công đức, xa lìa ganh ghét. Bốn là xa lìa những cuộc hội họp thế tục. Năm là xa lìa giận dữ tranh cãi. Sáu là xa lìa đánh nhau kiện tụng. Bảy là xa lìa thói tự cho mình cao. Tám là xa lìa thói khinh miệt người. Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát ở địa thứ năm xa lìa tám việc.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ sáu phải đầy đủ sáu pháp. Sáu pháp là gì? Tức là sáu ba-la-mật. Lại có sáu việc không nên làm. Sáu việc là gì? Một là không khởi tâm của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Hai là không khởi tâm của Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, chỉ lo giải thoát riêng mình, không giáo hoá người khác). Ba là không khởi tâm nhỏ hẹp. Bốn là thấy có người đến xin thì xa lìa tâm chán nản. Năm là sau khi đem vật tốt mình có ra bố thí thì xa lìa tâm hối tiếc. Sáu là xa lìa ý tưởng có "ta", có "của ta". Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát ở địa thứ sáu phải đầy đủ sáu việc, xa lìa sáu việc.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ bảy có hai mươi việc không nên làm. Hai mươi việc là gì? Có ý tưởng về "ta", có ý tưởng về chúng sinh, có ý tưởng về thọ (tuổi thọ), về mạng (sự sống, một cái ta kéo dài); có kiến chấp đoạn (cho rằng chết là mất hẳn), có kiến chấp thường (cho rằng có cái tồn tại mãi), có ý tưởng nghĩ tưởng, có ý tưởng về giống loại; đắm vào ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc thân, cảm thọ, tri giác, tâm hành, nhận thức), đắm vào tính (các giới, tức mười tám yếu tố cấu thành kinh nghiệm: sáu căn, sáu cảnh, sáu thức), đắm vào suy (sáu cảnh bên ngoài làm hao mòn, suy tổn tâm: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp); muốn sinh vào ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử); không đắm vào kiến chấp nương nơi Phật, không đắm vào kiến chấp nương nơi Pháp (giáo pháp), không đắm vào kiến chấp nương nơi Tăng (đoàn thể người tu); không đắm vào chỗ nương nơi giới, không đắm vào không (lẽ mọi pháp không có tự tính riêng), không đắm vào vô tướng (không bám vào hình tướng), không đắm vào vô nguyện (không mong cầu tạo tác), không đắm vào đạo. Đó là hai mươi việc không nên làm.
Lại phải đầy đủ hai mươi việc. Hai mươi việc là gì? Giác ngộ không, vô tướng, chứng trí tuệ vô nguyện; làm thanh tịnh thân, miệng, ý; thương xót tất cả chúng sinh mà cũng không nghĩ có chúng sinh; nhìn các pháp bình đẳng. Dù vậy cũng không đắm vào đâu; muốn làm người dẫn dắt mà cũng không kiêu căng; được vô sở sinh nhẫn (sự an nhẫn, chấp nhận trọn vẹn chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt); giáo hoá bằng một đạo duy nhất; dứt các phân biệt; chuyển đổi ý tưởng; chuyển đổi kiến chấp; chuyển đổi kiến chấp về diệt trừ cấu bẩn (?); ở địa trí tuệ tự điều phục tâm ý; trí tuệ không bị ngăn ngại; không nhiễm việc dục lạc. Tu-bồ-đề! Đó là Bồ-tát ma-ha-tát ở địa tu hành thứ bảy phải đầy đủ hai mươi pháp ấy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ tám lại phải đầy đủ bốn pháp. Bốn pháp là gì? Dùng thần thông (năng lực siêu phàm do tu định mà có) để đi dạo xem, vào được trong tâm ý chúng sinh. Đến các cõi Phật để xem những điều kỳ đặc. Tự trang nghiêm cõi Phật của mình. Đi đến gặp, lễ kính, cúng dường chư Phật, quán sát thân Phật đúng như thật. Phải đầy đủ bốn pháp ấy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ tám lại phải đầy đủ bốn pháp. Bốn pháp là gì? Dùng trí tuệ đầy đủ mà biết các căn (năng lực, căn cơ) của chúng sinh (?), làm thanh tịnh cõi Phật; thường ngồi trong tam-muội như huyễn (trạng thái thiền định trong đó thấy mọi sự như trò ảo thuật, nhờ đó hiện thân cứu độ mà không vướng mắc); biết công đức vốn đã làm của chúng sinh, và điều gì chúng sinh đáng được thì tuỳ chỗ của mỗi người mà giúp thành tựu. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ở địa thứ tám đầy đủ bốn pháp.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ chín phải đầy đủ mười hai pháp. Mười hai pháp là gì? Giữ đại nguyện rộng lớn không giới hạn; tuỳ chỗ thích hợp mà trao cho mỗi người lời thọ ký (lời Phật hoặc Bồ-tát báo trước việc người ấy sẽ chứng quả hay thành Phật). Đối với trời, rồng, duyệt-xoa (dạ-xoa, một loài quỷ thần), kiền-đà-la (càn-thát-bà, loài thần nhạc của cõi trời) đều đầy đủ: biết tiếng nói của họ, dùng tài biện luận mà dạy dỗ theo nhân duyên của họ. Thành tựu về thai bào; thành tựu về gia đình; thành tựu về cha mẹ; thành tựu về dòng giống; thành tựu về họ hàng; thành tựu về sự ra đời; thành tựu về xuất gia; thành tựu về trang nghiêm cây Phật (cây nơi Phật ngồi thành đạo); thành tựu các công đức lành. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ chín phải thành tựu mười hai pháp. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ mười thì nên gọi là Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, đã đạt chân lý)."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh những gì mình có?"
Phật dạy: "Mọi điều lành làm ra đều hợp với tâm hướng về tát-vân-nhược (nhất thiết trí, trí tuệ biết tất cả của Phật), đó là Bồ-tát làm thanh tịnh những gì mình có."
"Thế nào là Bồ-tát bình đẳng với chúng sinh?"
Phật dạy: "Làm thanh tịnh bốn đẳng tâm thì bình đẳng với chúng sinh."
"Thế nào là Bồ-tát bố thí những gì mình có?"
Phật dạy: "Bố thí cho chúng sinh mà không phân biệt."
"Thế nào là Bồ-tát phải gần gũi theo học với thiện tri thức?"
Phật dạy: "Người dạy người khác đi vào tát-vân-nhược, siêng tu tập, khuyến khích giúp đỡ, thì nên cùng người ấy gần gũi theo học, cung kính thầy mà thọ nhận lời dạy; đó là thiện tri thức của Bồ-tát."
"Thế nào là muốn cầu pháp?"
Phật dạy: "Pháp mình thực hành chỉ cầu pháp tát-vân-nhược, không rơi vào địa vị La-hán (bậc đã dứt hết phiền não, giải thoát cho riêng mình), Bích-chi Phật; đó là muốn cầu pháp."
"Thế nào là Bồ-tát luôn muốn xuất gia tu đạo?"
Phật dạy: "Ở nơi nào sinh ra cũng luôn muốn làm sa-môn, không ai có thể ngăn trở giữa chừng, trước sau không quên mất việc xuất gia."
"Thế nào là tâm nguyện có tướng thân Phật?"
Phật dạy: "Nếu thấy hình tượng Phật thì tâm ý luôn ở nơi Phật, cho đến khi được tát-vân-nhược chưa từng có lúc rời xa."
"Thế nào là truyền bá giáo hoá giáo pháp rộng khắp?"
Phật dạy: "Dù lúc Phật còn ở đời hay sau khi Phật bát-nê-hoàn (nhập niết-bàn hoàn toàn, tức Phật qua đời), Bồ-tát đem mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật giáo) ra dạy, lời dạy lúc đầu cũng chân thật, lúc giữa cũng chân thật, lúc cuối cũng chân thật, nghĩa lý gốc ngọn được giảng giải đầy đủ, trong sạch."
"Thế nào là Bồ-tát không ngạo mạn cậy mình (?), tự chuyên?"
Phật dạy: "Từ khi diệt được giận dữ trở đi, chẳng bao giờ còn rơi vào chỗ thấp hèn."
"Thế nào là Bồ-tát nói đúng sự thật?"
Phật dạy: "Miệng nói thế nào thì lời và việc làm phù hợp với nhau như thế. Đó là mười pháp hạnh của Bồ-tát."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Thế nào là Bồ-tát giữ giới trong sạch?"
Phật dạy: "Không nghĩ đến tâm La-hán, Bích-chi Phật, cùng các giới xấu khác và những điều chê bai đạo; đó là giới trong sạch."
"Thế nào là Bồ-tát đền ơn, nhớ ơn?"
Phật dạy: "Người thực hành đạo Bồ-tát, ơn nhỏ còn không quên, huống gì ơn lớn? Đó là nhớ ơn."
"Thế nào là Bồ-tát xây dựng sức nhẫn nhục?"
Phật dạy: "Đối với các chúng sinh không xâm hại, không giận dữ; đó là sức nhẫn."
"Thế nào là Bồ-tát được niềm vui mừng?"
Phật dạy: "Dạy dỗ chúng sinh, lấy đó làm niềm vui."
"Thế nào là Bồ-tát không bỏ rơi chúng sinh?"
Phật dạy: "Vì muốn cứu tất cả."
"Thế nào là Bồ-tát có lòng thương xót lớn?"
Phật dạy: "Bồ-tát trong tâm nghĩ: 'Ta sẽ vì từng chúng sinh một mà ở trong địa ngục suốt số kiếp nhiều như cát bên bờ sông Hằng (kiếp: khoảng thời gian cực dài), chịu thay mọi khổ cực, để từng chúng sinh một đều được đạo Phật và được bát-nê-hoàn.' Lấy điều ấy làm niềm vui khích lệ, đó là lòng thương xót lớn."
"Thế nào là Bồ-tát thuận theo thầy tôn quý, tin tưởng và cung kính?"
Phật dạy: "Phụng sự thầy với ý tưởng như đối với Thế Tôn."
"Thế nào là Bồ-tát muốn tu tập các ba-la-mật?"
Phật dạy: "Xa lìa các việc khác, chỉ cầu các ba-la-mật."
"Thế nào là Bồ-tát học nhiều không chán?"
Phật dạy: "Những gì chư Phật Thế Tôn khắp mười phương đã nói, đều thọ nhận và gìn giữ hết; đó là không chán."
"Thế nào là Bồ-tát phân phát bố thí pháp mà không mong cầu gì?"
Phật dạy: "Đem pháp ra bố thí mà còn không mong cầu đạo, huống gì những điều khác?"
"Thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh cõi Phật?"
Phật dạy: "Làm các gốc lành, đủ thứ công đức, rồi đem công đức ấy làm thanh tịnh cõi Phật."
"Thế nào là Bồ-tát ở trong sinh tử vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều đến không đếm được) mà không cho đó là giới hạn?"
Phật dạy: "Vì đã đầy đủ các công đức, đem các công đức ấy nuôi dưỡng chúng sinh, làm thanh tịnh cõi Phật, cho đến khi đầy đủ tát-vân-nhược mà không chán, không biếng nhác."
"Thế nào là Bồ-tát đứng vững nơi lòng hổ thẹn?"
Phật dạy: "Hổ thẹn với tâm La-hán, Bích-chi Phật."
"Thế nào là Bồ-tát không bỏ yến toạ?"
Phật dạy: "Chỗ mà các La-hán, Bích-chi Phật không theo kịp, đó là Bồ-tát không bỏ yến toạ."
"Thế nào là Bồ-tát ít ham muốn?"
Phật dạy: "Đạo Bồ-tát còn không ham muốn, huống gì những ham muốn khác?"
"Thế nào là Bồ-tát tự biết đủ?"
Phật dạy: "Được tát-vân-nhược, đó là biết đủ."
"Thế nào là Bồ-tát không bỏ đức hạnh đầu-đà (các hạnh khổ hạnh đơn giản, giũ sạch tham đắm) của sa-môn?"
Phật dạy: "Người đi vào pháp nhẫn sâu xa (sự an nhẫn, chấp nhận trọn vẹn chân lý sâu xa) là như vậy."
"Thế nào là Bồ-tát không bỏ giới?"
Phật dạy: "Bồ-tát không còn chấp vào việc giữ giới (?), đó là không bỏ giới."
"Thế nào là Bồ-tát xem sắc dục là dơ bẩn?"
Phật dạy: "Đối với dâm dục và ghen tuông không còn khởi sinh gì."
"Thế nào là tâm ý của Bồ-tát ngang bằng với nê-hoàn?"
Phật dạy: "Bồ-tát không chấp có tất cả các pháp."
"Thế nào là Bồ-tát buông bỏ những gì mình có?"
Phật dạy: "Không nhận giữ những gì mình có, bên trong lẫn bên ngoài; đó là buông bỏ." "Thế nào là Bồ-tát không chán, không biếng nhác?"
Phật dạy: "Không khởi sinh chỗ nhận thức phân hai, đó là không chán."
"Thế nào là Bồ-tát đối với mọi thứ mình có không lưu luyến ham mến?"
Phật dạy: "Vì đối với mọi vật không có ý niệm."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Thế nào là Bồ-tát xa lìa công việc nhà cửa?"
Phật dạy: "Đi khắp các cõi Phật, chuyển sinh nơi đâu cũng luôn cạo bỏ râu tóc, khoác áo ca-sa (áo của người xuất gia); đó là xa lìa công việc nhà cửa."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa chúng tỳ-kheo-ni?"
Phật dạy: "Dù chỉ trong khoảnh khắc búng ngón tay cũng không ở chung, trong khoảnh khắc búng ngón tay cũng không được khởi ý (tà niệm); đó là Bồ-tát lìa tỳ-kheo-ni."
"Thế nào là Bồ-tát lìa ganh ghét?"
Phật dạy: "Bồ-tát nên nghĩ thế này: 'Ta phải làm cho chúng sinh được yên ổn, không nên sinh lòng ganh ghét.'"
"Thế nào là Bồ-tát lìa các cuộc hội họp?"
Phật dạy: "Trong những cuộc hội họp Bồ-tát có mặt, nếu có người mang tâm La-hán, Bích-chi Phật thì luôn tránh xa."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa giận dữ?"
Phật dạy: "Không để giận dữ, làm hại, đánh nhau tranh cãi có dịp xen vào."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa thói tự đề cao mình?"
Phật dạy: "Vì các pháp bên trong không thể thấy được."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa thói chê bai khinh miệt người khác?"
Phật dạy: "Vì cũng không thấy các pháp bên ngoài."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói ác, nói thêu dệt, tham lam, giận dữ, tà kiến)?"
Phật dạy: "Mười việc ác ấy thường muốn phá hoại con đường của các bậc hiền thánh, huống gì đạo Phật, mà lại không xa lìa? Vì thế phải xa lìa mười điều ác."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa thói ngang ngược kiêu căng (?)?"
Phật dạy: "Không thấy có pháp nào đáng để kiêu căng; đó là lìa thói ngang ngược kiêu căng."
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa thói tự chuyên?"
Phật dạy: "Còn không thấy có hình tướng, thì ở chỗ nào mà làm điều tự chuyên?"
"Thế nào là Bồ-tát xa lìa điên đảo (thấy sai lệch, trái ngược với sự thật)?"
Phật dạy: "Vì hình tướng không thể thấy được."
"Thế nào là Bồ-tát lìa dâm dục, giận dữ, si mê?"
Phật dạy: "Vì không còn thấy hình tướng của dâm dục, giận dữ, si mê."
"Thế nào là Bồ-tát ở địa thứ sáu đầy đủ sáu ba-la-mật?"
Phật dạy: "An trú nơi sáu ba-la-mật, là con đường mà chư Phật Thế Tôn cùng Thanh văn, Bích-chi Phật nhờ đó qua được bờ bên kia; đó là Bồ-tát đầy đủ sáu ba-la-mật."
"Thế nào là Bồ-tát không khởi tâm Thanh văn?"
Phật dạy: "Vì việc của Thanh văn không phải là đạo bình đẳng. Không khởi tâm nhỏ hẹp. Vì sao? Vì cũng không phải là đạo bình đẳng. Thế nào là không chán? Vì chán cũng không phải là đạo bình đẳng. Buông bỏ mà không hối tiếc, vì hối tiếc không phải là đạo bình đẳng. Người vừa mới phát tâm thì liền nên bố thí, cũng không nên keo tiếc.
Thế nào là Bồ-tát không nên khởi ý tưởng về 'ta'? Vì từ bản tế (khởi điểm xa xưa nhất, tận gốc) đến nay không thể thấy được; cho đến ý tưởng có chúng sinh, có thọ mạng, từ gốc đến nay cũng không thể thấy được. Thế nào là Bồ-tát không khởi kiến chấp đoạn diệt? Vì các pháp không có sự cắt đứt, từ khi có gốc đến nay không có gì sinh ra. Thế nào là Bồ-tát không khởi kiến chấp thường còn? Vì thấy pháp vốn không sinh thì cũng không có thường còn. Thế nào là Bồ-tát không khởi ý tưởng nghĩ tưởng? Vì không có cấu bẩn. Thế nào là Bồ-tát không khởi tướng giống loại? Vì các kiến chấp không thể thấy được.
Thế nào là Bồ-tát không đắm vào danh sắc (tâm và thân, phần tinh thần và phần vật chất của con người)? Vì không thấy có hình tướng. Thế nào là Bồ-tát không đắm vào năm ấm, cũng không đắm vào tính, cũng không đắm vào suy? Vì thật ra chúng không thể thấy được. Thế nào là Bồ-tát không đắm vào ba cõi? Vì ba cõi cũng không có thật. Thế nào là Bồ-tát không tạo chỗ trụ, cũng không hẹn kỳ với hư không, không nương cậy vào đâu? Vì sao? Vì không có hình tướng. Thế nào là Bồ-tát không đắm vào kiến chấp về Phật? Vì không phải do nương tựa mà thấy được Phật. Thế nào là Bồ-tát không tranh cãi với không? Vì tất cả pháp đều không, mà không thì không tranh cãi với không. Thế nào là Bồ-tát đầy đủ về không? Muốn đầy đủ tướng ấy (?), đó là đầy đủ không. Thế nào là Bồ-tát chứng được vô tướng? Vì không nghĩ đến các tướng. Thế nào là Bồ-tát được trí vô nguyện? Vì không đắm vào ba cõi.
Thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh ba việc (thân, miệng, ý)? Vì đầy đủ mười điều lành (ngược lại với mười điều ác). Thế nào là Bồ-tát dùng trí tuệ đầy đủ mà thương nghĩ đến chúng sinh? Vì dùng lòng thương xót lớn mà làm lợi ích cho họ. Thế nào là Bồ-tát không thấy có chúng sinh? Vì nghĩ muốn làm thanh tịnh cõi Phật. Thế nào là Bồ-tát nhìn các pháp bình đẳng? Vì không cho các pháp là cao hay thấp. Thế nào là Bồ-tát được giác ngộ về đạo? Vì tuỳ theo các pháp đã giác ngộ mà cứu độ chúng sinh. Thế nào là Bồ-tát được vô sở sinh nhẫn? Vì biết những gì các pháp có đều không sinh, không diệt, không có gì để nhẫn. Thế nào là Bồ-tát được trí tuệ vô sở sinh? Vì biết danh sắc không có chỗ khởi lên. Thế nào là Bồ-tát được giáo pháp một đạo? Vì không có hai giáo pháp. Thế nào là Bồ-tát diệt các phân biệt? Vì đối với các pháp không chia chẻ. Thế nào là Bồ-tát không tu kiến chấp chuyển đổi? Vì không chuyển sang cầu tâm La-hán, Bích-chi Phật. Thế nào là Bồ-tát chuyển đổi cấu bẩn đục nhơ? Vì diệt các lậu (phiền não rỉ chảy khiến trôi lăn sinh tử) đã huân tập. Thế nào là Bồ-tát diệt các cấu bẩn mà được thanh tịnh? Đó là trí tuệ tát-vân-nhược. Thế nào là Bồ-tát tự điều phục tâm ý? Vì không chán ba cõi. Thế nào là Bồ-tát được diệt ý? Vì chế ngự sáu căn (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Thế nào là Bồ-tát trí tuệ không bị ngăn ngại? Tức là vì được Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn mọi sự). Thế nào là Bồ-tát biết tình dục không bền chắc? Vì quán sát sáu suy.
Thế nào là Bồ-tát có thể vào được tâm ý chúng sinh? Vì giữ một tâm ý mà biết hết điều chúng sinh nghĩ. Thế nào là Bồ-tát dạo chơi bằng thần thông, từ cõi Phật này đến cõi Phật khác? Vì trước sau không có ý tưởng về cõi Phật. Thế nào là Bồ-tát được quán sát cõi Phật? Vì ở tại cõi này mà thấy khắp các cõi Phật, cũng không có ý tưởng về cõi Phật. Thế nào là Bồ-tát tuỳ theo những cõi Phật mình đã thấy mà tự thành tựu cõi của mình, ở nơi địa vị giá-ca-việt-la (chuyển luân thánh vương, vị vua lý tưởng cai trị thiên hạ bằng chính pháp)? Vì dạo khắp các cõi tam thiên đại thiên (một thế giới cực lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ). Thế nào là Bồ-tát được kính gặp chư Phật? Vì thấy được pháp, đó là thấy Phật. Thế nào là Bồ-tát thấy thân Phật chân thật? Vì đạt đến pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), đó là thấy chân thật. Thế nào là Bồ-tát dùng trí tuệ mà đầy đủ sức mạnh? Vì đã ở nơi địa vị mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) của Thế Tôn, liền có thể làm đầy đủ sức mạnh cho chúng sinh. Thế nào là Bồ-tát có thể làm thanh tịnh cõi Phật? Vì có thể làm thanh tịnh chúng sinh. Thế nào là Bồ-tát có tam-muội như huyễn? Vì việc làm tuỳ theo chỗ thích ứng mà không hề lay động. Thế nào là Bồ-tát thường an trú trong tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên nhất vững vàng)? Vì đã được quả báo ứng hợp. Thế nào là Bồ-tát đi vào các công đức? Vì tuỳ theo đạo pháp mà cứu độ chúng sinh. Thế nào là Bồ-tát không còn suy tính bàn luận? Vì có thể tự đứng vững và dạy dỗ tất cả. Thế nào là Bồ-tát được toại nguyện? Vì đã thực hành đầy đủ sáu ba-la-mật nên được toại nguyện. Thế nào là Bồ-tát biết được điều chư thiên, rồng, quỷ thần biết và nói? Vì có trí tuệ biện tài, không gì không thông suốt.
Thế nào là Bồ-tát được thành tựu về thai bào? Vì ở nơi nào sinh ra cũng luôn hoá sinh (sinh ra tự nhiên, không qua thai mẹ). Thế nào là Bồ-tát thành tựu về gia đình? Vì sinh vào nhà giàu sang cao quý. Thế nào là Bồ-tát thành tựu về cha mẹ? Vì được sinh vào nhà sát-lợi (dòng vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ) hoặc bà-la-môn (dòng tu sĩ, giai cấp tư tế cao nhất ở Ấn Độ). Thế nào là Bồ-tát thành tựu về dòng giống? Vì được nối tiếp dòng giống của các Bồ-tát quá khứ. Thế nào là Bồ-tát thành tựu về họ hàng? Vì có các Bồ-tát làm quyến thuộc. Thế nào là Bồ-tát thành tựu về sự ra đời? Vì khi sinh ra, ánh sáng chiếu khắp vô lượng cõi nước, làm rung động vô lượng cõi nước. Thế nào là Bồ-tát thành tựu về xuất gia? Vì khi Bồ-tát xuất gia, làm yên ổn vô số trăm nghìn chúng sinh, làm tròn đầy nguyện ước về ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát) của họ. Thế nào là Bồ-tát trang nghiêm cây Phật? Lấy vàng ròng làm cây, bảy thứ báu (vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não…) làm cành lá, ánh sáng cành lá ấy chiếu khắp vô số cõi nước trong mười phương; đó là thành tựu cây Phật. Thế nào là Bồ-tát thành tựu các công đức lành? Bồ-tát ma-ha-tát làm thanh tịnh cõi Phật, làm thanh tịnh chúng sinh; đó là thành tựu làm thanh tịnh các công đức.
Thế nào là Bồ-tát ở địa thứ mười được gọi là Như Lai? Vì đã đầy đủ sáu ba-la-mật, các tập khí (thói quen sâu kín do phiền não để lại) còn sót đều dứt hết, được mười tám pháp của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có), đầy đủ trí tuệ tát-vân-nhược. Tu-bồ-đề! Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát khi đã được địa thứ mười thì gọi là Như Lai."
"Thế nào là Bồ-tát đã an trú ở địa thứ mười?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát dùng ẩu-hoà câu-xá-la (phương tiện khéo léo, cách thức thiện xảo để giáo hoá và tu tập) mà thực hành sáu ba-la-mật cho đến ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu dẫn đến giác ngộ), thực hành mười tám pháp, vượt qua các địa: Diệt tịnh địa (giai vị đầu, mới có trí tuệ quán sát nhưng chưa thấm nhuần thiền định), Chủng tính địa (giai vị bắt đầu có hạt giống thánh), Bát địa (giai vị thứ tám, chuẩn bị bước vào dòng thánh), Kiến địa (giai vị thấy được chân lý lần đầu), Bạc địa (giai vị tham, giận, si đã mỏng bớt), Diệt dâm nộ si địa (giai vị đã dứt dâm dục, giận dữ, si mê ở cõi dục), Dĩ tác địa (giai vị việc cần làm đã làm xong, tức quả La-hán), Bích-chi Phật địa, Bồ-tát địa. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát vượt qua chín địa ấy thì an trú ở Phật địa. Tu-bồ-đề! Đó là địa thứ mười của Bồ-tát ma-ha-tát; nên biết đó là sự tiến bước trên Đại thừa của Bồ-tát ma-ha-tát."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video