Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người vượt khỏi bờ mê, sang bờ giác ngộ). Phẩm thứ hai mươi bảy: Hỏi về sự quán xét.
Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, được xem là bậc trí tuệ bậc nhất) hỏi Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thấu hiểu lý Không): "Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người tu hạnh giác ngộ, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài; Ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà quán xét các pháp như thế nào? Thế nào là Bồ-tát? Thế nào là Bát-nhã Ba-la-mật? Thế nào là quán xét?"
Tôn giả Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Như ông hỏi thế nào là Bồ-tát: Bồ-tát là người tu đạo, cho nên gọi là Bồ-tát. Nhờ đạo mà biết mọi việc của các pháp nhưng không đi vào chúng."
Hỏi: "Biết những việc của các pháp nào?"
Đáp: "Biết việc của sắc (phần thân thể và vật chất) mà không đi vào sắc; biết việc của thống, tưởng, hành, thức (cảm giác, sự nhận biết hình tướng, sự tạo tác của ý, sự phân biệt hay biết) mà không đi vào thức; biết trọn việc của mười tám pháp của Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có) mà không đi vào mười tám pháp ấy."
Xá-lợi-phất hỏi: "Thế nào là việc của các pháp?"
Tu-bồ-đề nói: "Những gì có thể gọi tên, những dáng vẻ của các pháp — hình sắc, âm thanh, mùi, vị, sự xúc chạm trơn mịn, các đối tượng của ý; pháp bên trong, pháp bên ngoài; hình tướng của pháp hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt) — những gì có thể gọi tên, đó là việc của các pháp. Xá-lợi-phất! Ông hỏi thế nào là Bát-nhã Ba-la-mật: Bát-nhã Ba-la-mật gọi là xa lìa."
Hỏi: "Vì sao gọi là xa lìa?"
Tu-bồ-đề nói: "Xa lìa năm ấm (năm nhóm hợp thành thân và tâm: sắc, thống, tưởng, hành, thức), xa lìa mười tám tính (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu loại hay biết sinh ra từ đó), xa lìa sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý; gọi là "suy" vì chúng làm hao tổn tâm), xa lìa từ Đàn Ba-la-mật (bố thí trọn vẹn) đến Thiền Ba-la-mật (thiền định trọn vẹn), xa lìa từ nội ngoại không (cái bên trong và bên ngoài đều là không) đến hữu vô không (cả cái có lẫn cái không đều là không), xa lìa từ ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp hỗ trợ việc tu đạo giác ngộ) đến mười tám pháp — như thế gọi là xa lìa. Xa lìa Tát-vân-nhã (trí biết hết thảy, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật), xa lìa việc của Tát-vân-nhã; thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, vì thế gọi là Bát-nhã Ba-la-mật xa lìa.
Xá-lợi-phất! Ông hỏi thế nào là quán xét khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật: Bồ-tát không quán năm ấm là thường còn hay vô thường, không quán năm ấm là khổ hay vui, không quán năm ấm là có ta hay không có ta, không quán là không hay chẳng không, là vô tướng hay chẳng vô tướng, là vô nguyện hay chẳng vô nguyện, là diệt hay chẳng diệt, là vắng lặng hay chẳng vắng lặng; cho đến sáu Ba-la-mật (sáu pháp tu đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) cũng không quán như thế. Từ nội ngoại không đến hữu vô không, và mười tám pháp của Phật cũng như vậy. Các cửa tam-muội (các loại thiền định, mỗi loại là một cửa vào đạo), các cửa đà-lân-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp) cho đến Tát-vân-nhã, cho đến diệt và chẳng diệt, cũng không quán là thường còn hay vô thường. Xá-lợi-phất! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật nên quán xét như vậy."
Xá-lợi-phất hỏi Tôn giả Tu-bồ-đề: "Vì sao Hiền giả nói: 'Năm ấm không sinh thì chẳng phải là năm ấm, cho đến Tát-vân-nhã không sinh thì chẳng phải là Tát-vân-nhã'?"
Tu-bồ-đề đáp: "Năm ấm là không, mà cái không chẳng phải là năm ấm; vì thế năm ấm không sinh thì chẳng phải là năm ấm. Sáu Ba-la-mật là không, mà cái không chẳng phải là sáu Ba-la-mật, cũng chẳng phải là sinh; vì thế sáu Ba-la-mật không sinh thì chẳng phải là sáu Ba-la-mật. Từ nội ngoại không đến hữu vô không cũng như vậy; từ ba mươi bảy phẩm đến mười tám pháp của Phật cũng như vậy; Tát-vân-nhã cũng như thế. Vì thế năm ấm không sinh thì chẳng phải là năm ấm. Năm ấm cũng chẳng phải là sinh, cho đến Tát-vân-nhã cũng không sinh."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì sao nói: 'Năm ấm không hai thì chẳng phải là năm ấm, cho đến Tát-vân-nhã không hai thì chẳng phải là Tát-vân-nhã'?"
Tu-bồ-đề đáp: "Năm ấm không hai, không hợp cũng không tan, không có hình, không thể thấy, chỉ có một tướng; mà một tướng tức là không có tướng. Tát-vân-nhã cũng như vậy. Vì thế năm ấm không có hai thì không phải là năm ấm, Tát-vân-nhã không có hai thì không phải là Tát-vân-nhã."
Xá-lợi-phất hỏi: "Vì sao năm ấm không có hai mà lại được kể thành số, cho đến Tát-vân-nhã không có hai mà lại được kể thành số?"
Tu-bồ-đề nói: "Cái không sinh và năm ấm không có hai. Năm ấm chính là cái không sinh, cái không sinh chính là năm ấm. Vì thế năm ấm không có hai mà chỉ được kể thành số thôi. Cho đến Tát-vân-nhã cũng không có hai, chỉ được kể thành số thôi."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bồ-tát học Bát-nhã Ba-la-mật, khi quán xét pháp này, thấy năm ấm không sinh, vì luôn luôn trong sạch; thấy cái 'ta', 'của ta' cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy từ Đàn Ba-la-mật đến Bát-nhã Ba-la-mật cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy từ nội ngoại không đến hữu vô không cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy ba mươi bảy phẩm và mười tám pháp của Phật cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy các cửa đà-lân-ni và tam-muội cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy Tát-vân-nhã không từ đâu sinh ra, vì luôn trong sạch; thấy phàm phu (người thường chưa chứng đạo) và pháp của phàm phu cũng không sinh, vì luôn trong sạch; thấy Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất của hàng Thanh văn, bậc mới "vào dòng" thánh) và pháp Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần) và pháp Tư-đà-hàm, A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục) và pháp A-na-hàm, A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) và pháp A-la-hán, Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy chỉ dạy) và pháp Bích-chi Phật; thấy Bồ-tát và pháp Bồ-tát, thấy Phật và pháp Phật — tất cả đều không sinh, vì luôn trong sạch."
Xá-lợi-phất hỏi: "Như tôi được nghe từ Tu-bồ-đề, năm ấm không sinh, cho đến đạo cũng không sinh, pháp của Phật cũng không sinh, cũng không có gì để chứng đắc. Từ Tu-đà-hoàn đến A-la-hán, Bích-chi Phật cũng không chứng đắc gì; Bồ-tát cũng không chứng đắc gì; Tát-vân-nhã cũng không chứng đắc được. Bồ-tát Ma-ha-tát không chứng đắc Tát-vân-nhã, vậy là phá bỏ năm nẻo (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời), như thế là Bồ-tát không ở trong năm nẻo mà đắc đạo (?)."
Xá-lợi-phất nói: "Nếu các pháp không sinh, thì vì sao bậc Tu-đà-hoàn diệt ba kết (ba thứ trói buộc: chấp có thân thật, hoài nghi chánh pháp, bám giữ những giới điều sai lạc) mà nghĩ đến việc thành đạo; bậc Tư-đà-hàm làm mỏng ba cấu (ba thứ nhơ bẩn: tham, giận, si mê) mà nghĩ đến việc thành đạo; bậc A-na-hàm diệt năm kết (năm trói buộc ở phần dưới, giữ người trong cõi dục) mà nghĩ đến việc thành đạo; bậc A-la-hán diệt năm kết phần trên (năm trói buộc vi tế còn giữ người trong cõi sắc và vô sắc) mà chứng đắc; bậc Bích-chi Phật nhờ giác ngộ nhân duyên mà nghĩ đến việc thành đạo? Vì sao Bồ-tát phải làm hạnh khổ nhọc, chịu khổ nhọc thay cho chúng sinh? Vì lẽ gì mà Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân như; Vô Sở Trước là bậc không còn vướng mắc gì; Đẳng Chánh Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) lại chuyển bánh xe pháp (giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não)?"
Tu-bồ-đề nói: "Xá-lợi-phất! Tôi không cho rằng pháp không sinh có gì chứng đắc; tôi cũng không cho rằng cái không sinh đạt được đạo Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán hay đạo Bích-chi Phật; tôi cũng không cho rằng Bồ-tát có hạnh khổ nhọc; hạnh của Bồ-tát cũng không có ý nghĩ cho là khổ nhọc. Xá-lợi-phất! Bồ-tát cũng không cảm thấy ý tưởng khổ. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Không thể ôm ý tưởng khổ mà làm chỗ nương gốc cho vô số a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm) chúng sinh được. Bồ-tát đối với chúng sinh, nghĩ như cha, như mẹ, như con, như chính thân mình, mà vẫn biết là không có gì thật. Bồ-tát đối với pháp bên trong và bên ngoài nên nghĩ như vậy, nên niệm như vậy: 'Cái gọi là ta và hết thảy chúng sinh đều chẳng có, cũng không thể thấy.' Đối với pháp trong và ngoài nên nghĩ như vậy; nghĩ như vậy thì không khởi lên ý tưởng khổ nhọc. Vì sao vậy? Vì hết thảy đều không có gì. Đức Thế Tôn đối với cái không sinh, không phải điều tôi có thể khiến đạt được (?); Như Lai A-duy-tam-Phật (bậc đã thành Phật, giác ngộ chân chính trọn vẹn) cũng không sinh; Như Lai không phải từ cái không sinh mà đạt đến chuyển bánh xe pháp."
Xá-lợi-phất hỏi Tôn giả Tu-bồ-đề: "Ông cho là từ cái không sinh mà chứng đắc, hay cho là từ cái có sinh mà chứng đắc?"
Tu-bồ-đề nói: "Tôi không cho là từ cái không sinh mà chứng đắc, cũng không cho là từ cái có sinh mà chứng đắc."
Xá-lợi-phất nói: "Như ông nói vậy, thì là không có chứng, không có đắc sao?"
Tu-bồ-đề nói: "Có chứng, có đắc, nhưng không phải theo lối phân hai của thế tục (?) mà có chứng có đắc; chỉ vì theo cách nói của thế gian mà có Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, có Phật. Còn nếu bàn theo nghĩa cao nhất (chân lý tuyệt đối) thì không có chứng, không có đắc; từ Tu-đà-hoàn lên đến Phật cũng không chứng, không đắc."
Xá-lợi-phất hỏi: "Thế nào, Tu-bồ-đề? Chỉ vì theo cách nói của thế gian mà có chứng có đắc. Việc phá bỏ năm nẻo cũng như vậy sao?"
Tu-bồ-đề nói: "Vì theo cách nói thế tục mà có chứng có đắc; vì theo cách nói thế tục mà có lời dạy về năm nẻo. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Theo pháp cao nhất thì không có sinh tử, không có quả báo thiện ác, cũng không có đoạn dứt, cũng không có bám dính."
Xá-lợi-phất nói: "Thế nào, Tu-bồ-đề? Cái không sinh có sinh chăng? Cái có sinh có sinh chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tôi không cho rằng cái không sinh có sinh, cũng không cho rằng cái có sinh có sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Vậy ông cho rằng pháp không sinh nào có sinh?"
Tu-bồ-đề nói: "Tôi không cho rằng năm ấm hay hữu vô không có sinh; cho đến đạo và hữu vô không, tôi cũng không cho là không sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Cái không sinh là sinh chăng? Cái sinh là sinh chăng?"
Tu-bồ-đề nói: "Cái sinh cũng không sinh, cái không sinh cũng không sinh. Vì sao vậy? Mọi cái có sinh và không sinh chỉ là một, không khác biệt, không có hình, không thể thấy, không thể nắm bắt, chỉ một tướng; mà một tướng tức là dáng vẻ của cái không có gì. Vì thế, Xá-lợi-phất, cái có sinh cũng không sinh, cái không sinh cũng không sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Xin hãy nói về pháp không sinh của cái không sinh, và nói về pháp không sinh của cái có sinh. Tôi rất muốn được nghe."
Tu-bồ-đề nói: "Xin tùy ý ông muốn. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Pháp không sinh hay pháp có sinh đều không có gì để ưa thích. Điều ông hỏi về cái không sinh của cái không sinh: các pháp ấy không hợp, không tan, không có hình, không thể thấy, không thể nắm bắt, chỉ một tướng; mà một tướng tức là không có tướng."
Xá-lợi-phất nói: "Cái được sinh cũng không sinh, sự ưa thích (ưa được nghe, ưa nói) cũng không sinh, pháp cũng không sinh, lời đáp cũng không sinh."
Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Xá-lợi-phất! Các pháp đều không sinh. Vì sao vậy? Năm ấm không sinh, sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không sinh, sáu tính — đất, nước, lửa, gió, không gian và thức (sáu yếu tố cấu thành chúng sinh) — sáu tính ấy cũng không sinh, việc làm của thân, miệng, ý cũng không sinh, cho đến Tát-vân-nhã cũng không sinh. Vì thế, Xá-lợi-phất, lời đáp cũng là pháp không sinh! Nhân duyên ưa được nghe cũng đều không sinh."
Xá-lợi-phất nói: "Tôn giả Tu-bồ-đề quả là bậc đứng đầu trong các vị thầy thuyết pháp. Vì sao vậy? Vì hỏi gì cũng giải đáp được. Vì sao vậy? Vì đối với các pháp không nương tựa vào đâu."
Xá-lợi-phất hỏi Trưởng lão Tu-bồ-đề: "Các pháp không nương tựa vào đâu là thế nào?"
Đáp: "Xá-lợi-phất! Bản tính của sắc là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, cũng không nương vào khoảng giữa hai bên; bản tính của thống, tưởng, hành, thức là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, cũng không nương vào khoảng giữa hai bên. Bản tính của sáu tình và mười hai suy (mười hai xứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) là không, cũng không nương bên trong, bên ngoài hay khoảng giữa. Bản tính của sáu Ba-la-mật là không, cũng không nương bên trong, bên ngoài hay khoảng giữa. Bản tính từ nội ngoại không đến hữu vô không cũng không nương bên trong, bên ngoài hay khoảng giữa. Bản tính từ ba mươi bảy phẩm đến mười tám pháp của Phật là không, cũng không nương bên trong, bên ngoài hay khoảng giữa. Bản tính các pháp đều không, nên không nương bên trong, bên ngoài hay khoảng giữa. Xá-lợi-phất! Vì thế mà không nương tựa vào đâu. Vì thế Bồ-tát thực hành sáu Ba-la-mật có thể làm trong sạch từ năm ấm cho đến Tát-vân-nhã."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát thực hành sáu Ba-la-mật làm trong sạch đạo Bồ-tát như thế nào?"
Đáp: "Xá-lợi-phất! Có Đàn Ba-la-mật của đạo (siêu xuất thế gian), cũng có Đàn Ba-la-mật của thế tục; cho đến Bát-nhã Ba-la-mật cũng có của đạo, có của thế tục."
Lại hỏi: "Thế nào là Đàn Ba-la-mật của thế tục? Thế nào là Đàn Ba-la-mật của đạo?"
Đáp: "Bồ-tát an trụ trong việc bố thí: nếu có sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ trong đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), hoặc người nghèo khổ, bệnh tật, tàn tật, tùy họ xin gì — thành trì, đất nước, châu báu, quần áo chăn mền, đồ ăn thức uống, vợ con, quyến thuộc, đầu, mắt, da thịt, tủy não, xương máu — hết thảy những gì mình có đều cho họ. Nhưng khi cho thì có chỗ nương dựa, nghĩ rằng: 'Ta cho, người kia nhận; ta không keo kiệt với người khác.' Hoặc nói: 'Ta là thí chủ.' Hoặc nói: 'Ta cho tất cả.' Hoặc nói: 'Ta làm theo lời Phật dạy.' Hoặc nói: 'Ta thực hành Đàn Ba-la-mật.' Tuy bố thí như vậy mà vẫn có chỗ nương dựa; đem công đức ấy hướng về A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật) cùng chung với chúng sinh, dùng sự bố thí ấy mong cho chúng sinh nhập vô dư Niết-bàn (sự diệt độ hoàn toàn, không còn sót lại thân xác lẫn phiền não).
Tuy bố thí nhưng còn ba ý vướng ngại. Ba điều gì? Có ý tưởng về ta, có ý tưởng về người kia, có ý tưởng về vật bố thí; đó là ba điều vướng ngại. Đó là bố thí thế tục. Vì sao gọi là bố thí thế tục? Vì không lìa được thế tục, cũng không ra khỏi việc thế tục, nên gọi là bố thí thế tục. Thế nào là bố thí của đạo? Là trong sạch ở ba việc. Ba việc gì? Bồ-tát bố thí mà không thấy có mình, không thấy có người nhận, không mong đền đáp; đó là Bồ-tát trong sạch ở ba việc. Xá-lợi-phất! Bồ-tát bố thí cho chúng sinh mà không nương vào chúng sinh để cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cũng không thấy có dấu hiệu nào của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; đó là Đàn Ba-la-mật của đạo. Vì sao gọi là Đàn Ba-la-mật của đạo? Vì Đàn Ba-la-mật của đạo vượt hẳn lên trên thế gian. Từ Đàn Ba-la-mật đến Bát-nhã Ba-la-mật, loại thế tục thì có chỗ nương dựa, loại của đạo thì không nương dựa vào đâu."
Tu-bồ-đề nói: "Đó là Bồ-tát thực hành sáu Ba-la-mật làm trong sạch đạo Bồ-tát."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là đạo của Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Đáp: "Ba mươi bảy phẩm là đạo của Bồ-tát Ma-ha-tát; ba cửa giải thoát là không (thấy mọi pháp không có tự tính), vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu tạo tác gì); từ nội ngoại không đến hữu vô không; các cửa tam-muội, các cửa đà-lân-ni; mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin vững chắc của Phật khi thuyết pháp), mười tám pháp của Phật, bốn tuệ không ngăn ngại (bốn khả năng hiểu và nói thông suốt: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ và về biện thuyết), đại từ đại bi (lòng thương lớn, muốn đem vui và cứu khổ cho mọi loài) — đó là đạo của Bồ-tát Ma-ha-tát."
Xá-lợi-phất nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Đó là sức công đức của Ba-la-mật nào?"
Tu-bồ-đề nói: "Đó là sức công đức của Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao vậy? Bát-nhã Ba-la-mật là mẹ sinh ra công đức của mọi pháp lành. Bát-nhã Ba-la-mật gìn giữ trọn vẹn pháp của ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát). Các Phật Thế Tôn quá khứ đều thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà tự thành A-duy-tam-Phật; các Phật Thế Tôn đời sau cũng thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà tự thành A-duy-tam-Phật; các Phật Thế Tôn hiện tại ở mười phương, trong các cõi nhiều như cát bên bờ sông Hằng, cũng thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà tự thành A-duy-tam-Phật."
Tu-bồ-đề nói: "Nếu nghe nói Bát-nhã Ba-la-mật mà không nghi không sợ, thì nên biết Bồ-tát ấy có thể thực hành đạo Bồ-tát mà không bỏ chúng sinh, có thể làm chỗ che chở cho hết thảy chúng sinh, cũng không nương dựa vào đâu, và trọn không lìa niệm này, tức là niệm đại từ đại bi."
Xá-lợi-phất lại hỏi: "Nếu muốn Bồ-tát không bỏ niệm đại từ đại bi, mà nói là không lìa, thì như vậy hết thảy chúng sinh đều sẽ là Bồ-tát sao? Vì sao vậy? Vì hết thảy chúng sinh cũng trọn không lìa niệm ấy."
Tu-bồ-đề khen: "Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Tôi đã biết chỗ ông muốn vặn hỏi, tôi xin nhận lời ấy. Như chúng sinh không có gì thật, thì niệm cũng không có gì thật, có và không cũng không có gì thật. Như chúng sinh vắng lặng, niệm cũng vắng lặng. Như chúng sinh là không, niệm cũng là không. Như chúng sinh không có sự hay biết, niệm cũng không có sự hay biết. Như năm ấm không có gì thật, niệm cũng không có gì thật. Như năm ấm không chân thật, như năm ấm là không, như năm ấm vắng lặng, như năm ấm không có sự hay biết, nên biết niệm cũng không có sự hay biết. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm trơn mịn, đối tượng của ý; đất, nước, lửa, gió, không gian, thức cũng như vậy. Sáu Ba-la-mật là không; từ nội ngoại không đến hữu vô không, ba mươi bảy phẩm, mười tám pháp của Phật, các cửa đà-lân-ni, các cửa tam-muội, Tát-vân-nhã và việc của Tát-vân-nhã, cho đến đạo, cùng với niệm, đều ngang nhau là không có gì thật. Như đạo không có sự hay biết, niệm cũng không có sự hay biết. Xá-lợi-phất! Tôi muốn Bồ-tát không lìa niệm thực hành như vậy."
Bấy giờ Thế Tôn khen ngợi Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Nói về hạnh Bát-nhã Ba-la-mật cho các Bồ-tát Ma-ha-tát thì nên như lời Tu-bồ-đề đã nói. Như Tu-bồ-đề nương uy thần của Phật mà nói Bát-nhã Ba-la-mật, các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng nên làm đúng như điều Tu-bồ-đề đã nói."
Khi Tu-bồ-đề nói phẩm Bát-nhã Ba-la-mật này, cõi tam thiên đại thiên (một thế giới cực lớn, gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) chấn động sáu lần: phía trước lún xuống thì phía sau trồi lên, phía trước trồi lên thì phía sau lún xuống; tám phương cùng phương trên, phương dưới đều như vậy. Nhân việc ấy, Phật liền mỉm cười.
Khi ấy Tu-bồ-đề chắp tay thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Ngài mỉm cười?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nay Ta nói Bát-nhã Ba-la-mật, thì ở phương Đông, vô số chư Phật nhiều như cát bên bờ sông Hằng cũng đang nói Bát-nhã Ba-la-mật cho các Bồ-tát; các Như Lai, Đẳng Chánh Giác, Vô Sở Trước ở mười phương cũng đang nói Bát-nhã Ba-la-mật cho các Bồ-tát, cũng y như vậy."
Khi Tu-bồ-đề nói Bát-nhã Ba-la-mật, mười hai na-thuật ức (na-thuật là một con số cực lớn, ước khoảng hàng trăm nghìn ức) chư thiên, loài người và A-tu-luân (một loài thần có sức mạnh lớn, tính hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên) đều đạt được vô sở tùng sinh pháp nhẫn (sự an nhận vững chắc chân lý rằng mọi pháp vốn không từ đâu sinh ra). Khi chư Phật mười phương nói Bát-nhã Ba-la-mật, vô số a-tăng-kỳ chúng sinh đều phát tâm cầu đạo vô thượng chánh chân (đạo giác ngộ cao nhất, chân chính).
Kinh Phóng Quang Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ năm (hết).
Kinh Phóng Quang Bát-nhã, quyển thứ sáu.
Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) Vô-la-xoa người nước Vu-điền (một nước xưa ở vùng Tây Vực, nay thuộc Tân Cương, Trung Quốc), đời Tây Tấn, vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video