Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn lao; Bát-nhã ba-la-mật: trí tuệ hoàn hảo đưa người vượt qua bờ khổ sang bờ giác ngộ). Phẩm Chân tri thức (người bạn lành, người thầy chân chính dẫn dắt mình đi đúng đường tu), thứ bốn mươi sáu.
Bấy giờ Thích Đề Hoàn Nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi, một cõi trời trong cõi dục) nghĩ thầm: "Người thiện nam, thiện nữ (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) chỉ cần nghe Bát-nhã ba-la-mật lướt qua tai thôi, đều là những người đã làm công đức vào thời các đức Phật quá khứ, là người đã được gặp chân tri thức. Huống chi là người nhận giữ, đọc tụng, đọc, giảng nói và thực hành những điều trong kinh ấy. Người ấy đã từng cúng dường nhiều đức Phật, có thể vì người khác mà hỏi, có thể vì người khác mà giải thích, nay lại nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật và làm đúng như lời dạy trong đó. Thiện nam, thiện nữ nghe Bát-nhã ba-la-mật mà không sợ, không hãi, ấy là nhờ người ấy đã trải qua nhiều trăm nghìn kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) thực hành những việc của sáu ba-la-mật (sáu pháp tu hoàn hảo của Bồ-tát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) mà có được."
Xá-lợi-phất (vị đệ tử có trí tuệ bậc nhất của Phật) thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu có thiện nam, thiện nữ nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không sợ, không hãi, không rụt rè, không e ngại; nghe xong liền có thể nhận giữ, đọc tụng và thực hành những điều trong đó, thì nên xem những vị Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) ấy như bậc A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật). Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, người chưa thực hành sáu ba-la-mật thì rốt cuộc không thể hiểu được.
Như vậy, bạch Thế Tôn! Nếu lại có thiện nam, thiện nữ muốn chê bai, phỉ báng Bát-nhã ba-la-mật, thì người ấy vốn từ trước đã xem thường Bát-nhã ba-la-mật rồi. Vì sao vậy? Vì nghe giảng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không tin, không ưa thích. Đó là do chưa từng được nghe Phật và chúng đệ tử nói về việc thực hành sáu ba-la-mật; do chưa từng được nghe về nội không, ngoại không (nội không: thấy các giác quan bên trong như mắt, tai… đều không có thực thể riêng; ngoại không: thấy các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh… đều không có thực thể riêng) và hữu vô không (thấy cả cái "có" lẫn cái "không" đều không có thực thể riêng); do chưa từng được nghe về ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ), mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có) và mười tám pháp (mười tám pháp bất cộng: mười tám phẩm chất riêng của Phật, không ai khác có được)."
Thích Đề Hoàn Nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Bát-nhã ba-la-mật có điều gì kỳ diệu đặc biệt? Bồ-tát mới học nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa thì làm sao hiểu được sáu ba-la-mật? Làm sao hiểu được nội không, ngoại không và hữu vô không? Làm sao hiểu được ba mươi bảy phẩm, mười lực, mười tám pháp?"
Thích Đề Hoàn Nhân nói với Xá-lợi-phất: "Bát-nhã ba-la-mật có danh tiếng lớn lao. Những ai không cung kính Bát-nhã ba-la-mật tức là không cung kính trí tuệ Tát-vân-nhã (nhất thiết trí: trí tuệ biết rõ tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật)."
Phật bảo Thích Đề Hoàn Nhân: "Đúng vậy, Câu Dực (tên gọi khác của Thích Đề Hoàn Nhân)! Không cung kính Bát-nhã ba-la-mật tức là không cung kính trí tuệ Tát-vân-nhã. Vì sao? Vì trí tuệ Tát-vân-nhã của các đức Phật Như Lai đều sinh ra từ trong ấy. Câu Dực! Thiện nam, thiện nữ muốn an trú nơi Tát-vân-nhã thì nên an trú nơi Bát-nhã ba-la-mật; muốn phát khởi đạo tuệ (trí tuệ thấu suốt mọi con đường tu hành) thì nên tập thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Thiện nam, thiện nữ muốn lìa bỏ mọi tập khí (những thói quen phiền não nhỏ nhiệm còn sót lại sau khi đã dứt phiền não) thì nên tập thực hành Bát-nhã ba-la-mật; muốn chuyển bánh xe pháp như các đức Phật (chuyển pháp luân: giảng dạy chánh pháp, ví việc thuyết pháp như lăn bánh xe nghiền nát mọi sai lầm) thì nên tập thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Thiện nam, thiện nữ muốn được quả Tu-đà-hoàn (quả vị Thánh thứ nhất, người đã bước vào dòng Thánh), Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả vị cao nhất của người tu cầu giải thoát cho riêng mình, đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử), đạo Bích-chi-Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy), đạo Phật Tam-da-tam-bồ (Phật Chánh Đẳng Chánh Giác: bậc giác ngộ hoàn toàn, chân chính, trọn vẹn) thì nên tập thực hành Bát-nhã ba-la-mật; muốn dẫn dắt, gìn giữ chúng tăng tỳ-kheo (những người nam xuất gia đã nhận đủ giới) thì nên tập thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
Thích Đề Hoàn Nhân thưa Phật: "Bồ-tát làm sao an trú nơi sáu ba-la-mật? Làm sao tập sáu ba-la-mật? Làm sao thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tập nội không, ngoại không và hữu vô không? Làm sao thực hành ba mươi bảy phẩm, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), mười tám pháp?"
Phật bảo Thích Đề Hoàn Nhân: "Lành thay, lành thay, Câu Dực! Nhờ oai thần của Phật mà ông mới có thể hỏi Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý như thật; Vô Sở Trước là bậc không còn dính mắc vào đâu; Đẳng Chánh Giác là bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn) như vậy."
Phật nói: "Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không an trú nơi năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành thân tâm con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự hay biết); không an trú như thế nơi năm ấm thì gọi là tu tập năm ấm. Không an trú nơi mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không an trú nơi hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm (nguyên văn "tế hoạt": cảm giác mịn trơn khi chạm vào) và các đối tượng của ý; không an trú nơi mười hai suy (mười hai xứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng, gọi là "suy" vì chúng làm suy hao tâm lành) thì gọi là tu tập mười hai suy. Không an trú nơi sáu ba-la-mật thì gọi là tu tập sáu ba-la-mật. Không an trú nơi nội không, ngoại không và hữu vô không thì gọi là tu tập nội không, ngoại không, hữu vô không. Không an trú nơi ba mươi bảy phẩm, bốn vô sở úy, mười lực cho đến mười tám pháp thì gọi là tu tập mười tám pháp. Vì sao? Vì không thấy năm ấm có gì có thể an trú, có thể tu tập; cho đến mười tám pháp cũng không thấy có gì có thể an trú, có thể tu tập.
"Lại nữa, Câu Dực! Bồ-tát đối với năm ấm mà không gắn kết vào thì gọi là tu tập năm ấm; cho đến đối với mười tám pháp của Phật mà không gắn kết vào thì gọi là tu tập mười tám pháp của Phật. Vì sao? Vì Bồ-tát tìm năm ấm quá khứ thì không thể thấy được, tìm năm ấm vị lai thì không thể thấy được, tìm năm ấm hiện tại cũng không thể thấy được; cho đến mười tám pháp của Phật cũng như vậy."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bát-nhã ba-la-mật thật rất sâu."
Phật nói: "Cái như của năm ấm (chân như: bản tính chân thật, vốn như vậy của năm ấm) cũng rất sâu. Xá-lợi-phất! Cho đến cái như của mười tám pháp cũng rất sâu."
"Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, khó giữ, khó nhận."
Phật nói: "Vì năm ấm khó giữ khó nhận nên Bát-nhã ba-la-mật khó giữ khó nhận; cho đến vì mười tám pháp khó giữ khó nhận nên Bát-nhã ba-la-mật khó giữ khó nhận."
"Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không thể cân lường (?)."
Phật nói: "Vì năm ấm không thể cân lường nên Bát-nhã ba-la-mật không thể cân lường; cho đến vì mười tám pháp không thể cân lường nên Bát-nhã ba-la-mật không thể cân lường."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Nếu Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thực hành cái sâu của năm ấm, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành cái sâu của mười tám pháp, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì cái sâu của năm ấm thì chẳng phải là năm ấm; cho đến cái rất sâu của mười tám pháp thì chẳng phải là mười tám pháp."
Phật nói: "Nếu Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thực hành cái khó giữ khó nhận của năm ấm, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì cái khó giữ khó nhận của năm ấm thì chẳng phải là năm ấm; cái khó giữ khó nhận của mười tám pháp thì chẳng phải là mười tám pháp. Xá-lợi-phất! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thực hành năm ấm không thể cân lường, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì năm ấm không thể cân lường thì chẳng phải là năm ấm; cho đến mười tám pháp của Phật không thể cân lường thì chẳng phải là mười tám pháp."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, khó hiểu, không thể cân lường. Không nên nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này trước các Bồ-tát mới học, vì người nghe có thể sợ, có thể hãi, nghi ngờ thành chướng ngại, không tin, không ưa. Nên nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này cho các Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát tu hành đã cao) A-duy-việt-trí; các vị ấy nghe rồi rốt cuộc không sợ hãi, rốt cuộc không nghi ngại, nghe rồi liền tin hiểu."
Thích Đề Hoàn Nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Giả sử nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa trước các Bồ-tát mới học thì có lỗi gì?"
Xá-lợi-phất nói với Thích Đề Hoàn Nhân: "Nếu nói trước các Bồ-tát mới học thì họ có thể sợ hãi, có thể phỉ báng, liền không được giải thoát, liền chịu tội cực ác, lại phải lâu gấp bội và khó khăn mới thành được A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ tối thượng, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật)."
Thích Đề Hoàn Nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Có Bồ-tát nào chưa được thọ ký (được Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) mà nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này không sợ không hãi chăng?"
Xá-lợi-phất nói: "Có người nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này mà không sợ không hãi; người ấy không bao lâu nữa sẽ được thọ ký, chỉ gặp thêm một, hai đức Phật nữa là được thọ ký."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Nếu có người nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không sợ không hãi, nên biết những Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã phát tâm từ lâu, đã thực hành sáu ba-la-mật từ lâu, đã cúng dường các đức Phật, việc tu hành của họ ngày càng vượt lên trên những gì vốn đã nghe, đã làm."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Điều Thế Tôn dạy, con đã hiểu ý. Bạch Thế Tôn! Nếu thiện nam, thiện nữ đã phát tâm Bồ-tát, dù trong mộng thực hành sáu ba-la-mật, hoặc ngồi trên tòa Phật, nên biết thiện nam, thiện nữ ấy chẳng bao lâu sẽ gần đến A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Chỉ trong mộng mà làm được như thế đã sắp gần A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, huống gì thực hành sáu ba-la-mật để cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ mà lại chẳng mau thành Phật Tam-da-tam-Phật (Phật Chánh Đẳng Chánh Giác)?
Thiện nam, thiện nữ nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này mà có thể vâng làm, thì đã thành tựu gốc lành công đức, đã từng cúng dường vô số đức Phật quá khứ, đã được gặp chân tri thức, nhận giữ, đọc tụng Bát-nhã ba-la-mật, chẳng bao lâu sẽ được thọ ký A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Nên biết Bồ-tát ấy đối với A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ không còn lay chuyển thoái lui nữa. Những người hiện nay tin nhận cũng sẽ như vậy, những người mai sau sẽ tin nhận cũng sẽ như vậy.
Bạch Thế Tôn! Ví như có người đi một trăm do-tuần (đơn vị đo đường dài thời cổ Ấn Độ, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), hoặc hai trăm do-tuần cho đến bốn trăm do-tuần, những nơi đi qua đều đói kém, giặc cướp, hiểm trở, cực kỳ gian nan. Bỗng từ xa thấy cây cối hoặc bãi chăn thả, người ấy biết rằng nơi dân cư ở cách đây không xa, bèn tự vui mừng: 'Nay ta đã thoát khỏi những hiểm nạn này, không còn sợ hãi, không còn đói khát nữa.' Người nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật sâu xa cũng vậy: nên biết Bồ-tát ấy đã được thọ ký, không còn lâu nữa sẽ thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Bồ-tát ấy không còn lo bị rơi vào địa vị A-la-hán hay Bích-chi-Phật; đó là điềm báo trước của bậc Bồ-tát ma-ha-tát sắp thành tựu."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Những lời biện tài (khả năng giảng nói lưu loát, sắc sảo) ông vừa nói đều là việc của Phật (đều nhờ oai lực của Phật)."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Ví như có người muốn thấy biển lớn, bèn khởi hành đi về phía biển lớn không biếng nhác, không dừng nghỉ; đến khi không còn thấy cây, cũng không còn thấy núi, người ấy liền nghĩ: 'Nay ta chẳng bao lâu sẽ đến gần biển lớn.' Tuy chưa thấy biển lớn nhưng trong lòng nghĩ rằng: 'Theo những dấu hiệu ta đã thấy, ta biết mình nay chẳng còn lâu sẽ đến biển.'
Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát cũng nên biết như thế: người được nghe, nhận giữ, đọc tụng Bát-nhã ba-la-mật, tuy chưa được tận mặt các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác thọ ký về số kiếp sẽ thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, nhưng tự biết mình chẳng bao lâu sẽ thành Phật Tam-da-tam-Phật. Vì sao? Vì đã được gặp Bát-nhã ba-la-mật, nhận giữ và đọc tụng.
Bạch Thế Tôn! Ví như người ta thấy vào mùa xuân các cây nổi lên những nụ búp căng tràn nhựa sống, liền biết cành, lá, hoa, quả của cây ấy chẳng bao lâu sẽ mọc ra. Vì sao? Vì cây ấy đã có điềm báo trước; người cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người chúng ta sinh sống, theo cách hình dung thế giới của Phật giáo) thấy điềm báo ấy thì không ai là không vui mừng. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát được thấy, được nghe Bát-nhã ba-la-mật, nghe rồi nhận giữ, đọc tụng, ghi nhớ, tập tu và thực hành những điều trong đó, nên biết công đức của Bồ-tát ấy đã thành tựu đầy đủ, đã cúng dường nhiều trăm nghìn đức Phật, nhờ công đức đời trước nâng đỡ, tiếp nối mà sẽ thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Các vị trời trên cõi trời từng gặp các đức Phật, đều vui mừng nói: 'Các vị Bồ-tát thời quá khứ trước đây được thọ ký, điềm báo trước cũng như thế này.'
Bạch Thế Tôn! Ví như người đàn bà mang thai, bụng dần dần lớn, ngồi đứng không yên, đi lại bất tiện, sức lực ngày càng yếu, ăn uống ngày càng ít, nằm dậy không yên, dần dần thấy đau, chán cả những thứ vốn quen dùng, chịu đủ mọi khổ não; những người đàn bà khác nhìn thấy những dấu hiệu ấy liền biết người đàn bà này chẳng bao lâu sẽ sinh. Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy: đã gieo trồng gốc lành, đã cúng dường nhiều trăm nghìn đức Phật, từ lâu xa tu hành thường được gặp chân tri thức, công đức đã thành tựu. Nhờ Bồ-tát ma-ha-tát đã làm các công đức nên mới gặp được Bát-nhã ba-la-mật; gặp rồi liền nhận giữ, đọc tụng, tập tu thực hành những điều trong đó, an trú đúng như pháp. Bạch Thế Tôn! Nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy chẳng còn lâu nữa sẽ được thọ ký A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
Phật nói: "Lành thay, lành thay, Xá-lợi-phất! Ông nói ra được những điều như thế, đều là việc của Phật."
Tu-bồ-đề (vị đệ tử của Phật hiểu sâu nhất về lẽ "không") thưa Phật: "Thật kỳ diệu, thật đặc biệt! Thế Tôn đã biết trước hết thảy những điều Bồ-tát nên làm."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, muốn làm lợi ích chúng sinh, làm cho tất cả trời và người được yên ổn, muốn dùng bốn việc (bốn cách thu phục, gắn bó với chúng sinh để dẫn dắt họ) mà thực hành đạo Bồ-tát. Bốn việc là gì? Một là bố thí (cho tặng), hai là nhân ái (lời nói thương yêu), ba là lợi người (làm việc có ích cho người), bốn là đồng nghĩa (cùng làm, cùng sống với người để dẫn dắt họ). Khuyên họ thực hành mười điều lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lầm); tự mình thực hành bốn thiền (bốn tầng thiền định của cõi sắc) và bốn không định (bốn tầng định sâu của cõi vô sắc), cũng khuyên họ thực hành bốn thiền và bốn không định; tự mình thực hành sáu ba-la-mật, cũng khuyên họ thực hành sáu ba-la-mật.
Dùng Bát-nhã ba-la-mật khuyên người được đạo Tu-đà-hoàn; khuyên người thực hành đạo A-la-hán, Bích-chi-Phật mà tự mình trong lòng không theo đạo ấy; tự mình trong lòng không nhận chứng quả A-la-hán, Bích-chi-Phật (?); khuyên giúp vô số ức trăm nghìn Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật. Tự mình vượt lên địa vị A-duy-việt-trí, cũng khuyên họ an trú nơi địa vị A-duy-việt-trí; tự mình làm thanh tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật được trong sạch tốt đẹp), cũng khuyên họ làm thanh tịnh cõi Phật; tự mình đầy đủ thần thông (những năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người…), cũng khuyên họ tu thần thông; tự mình làm thanh tịnh pháp môn đà-lân-ni (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn mọi giáo pháp không quên mất), cũng khuyên họ làm thanh tịnh pháp môn đà-lân-ni; tự mình thực hành đầy đủ biện tài, cũng khuyên họ thực hành biện tài; tự mình thành tựu thân tướng (các tướng tốt trên thân của Phật), cũng khuyên họ thành tựu thân tướng; tự mình thành tựu đồng chân địa (giai vị Bồ-tát trong sạch như trẻ thơ, không còn nhiễm dục), cũng khuyên họ tu địa vị hạnh trong sạch; tự mình được mười lực của Phật, cũng khuyên họ thực hành mười lực; tự mình gây dựng Tát-vân-nhã, cũng khuyên họ gây dựng Tát-vân-nhã; tự mình lìa bỏ mọi tập khí, cũng khuyên họ lìa bỏ tập khí; tự mình chuyển bánh xe pháp, cũng khuyên họ chuyển bánh xe pháp."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Thật kỳ diệu, thật đặc biệt! Bồ-tát ma-ha-tát vì chúng sinh mà làm đầy đủ khắp mọi công đức, thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát ghi nhớ nơi Bát-nhã ba-la-mật, làm sao để sự ghi nhớ ấy được đầy đủ?"
Phật nói: "Thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thấy năm ấm có tăng có giảm, vì thế Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật được sự ghi nhớ đầy đủ; cho đến Tát-vân-nhã cũng không thấy có tăng có giảm; đó là Bồ-tát được sự ghi nhớ đầy đủ. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không thấy pháp, cũng không thấy phi pháp; không thấy pháp ác, pháp thiện của quá khứ, vị lai, hiện tại; không thấy được thọ ký, cũng không thấy không được thọ ký; không thấy pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), cũng không thấy pháp vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt); không thấy ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc: toàn bộ thế giới của chúng sinh còn luân hồi); không thấy sáu ba-la-mật; cho đến Tát-vân-nhã cũng không thấy gì cả. Vì thế Bồ-tát nơi Bát-nhã ba-la-mật được sự ghi nhớ đầy đủ. Vì sao? Vì tướng của các pháp là pháp không hư hoại, là không, không có dáng vẻ bền chắc hay dối lừa (?); pháp cũng không sinh, không có thọ mạng, không có sự sống."
Tu-bồ-đề nói: "Điều Thế Tôn nói thật không thể nghĩ bàn."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì năm ấm không thể nghĩ bàn nên điều Ta nói không thể nghĩ bàn; vì sáu ba-la-mật cho đến Tát-vân-nhã không thể nghĩ bàn nên điều Ta nói không thể nghĩ bàn. Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, biết năm ấm không thể nghĩ bàn thì biết đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật; cho đến biết Tát-vân-nhã không thể nghĩ bàn thì biết đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, ai sẽ tin hiểu được?"
Phật nói: "Bồ-tát đã lâu thực hành nhiều sáu ba-la-mật, đã gieo các gốc lành, đã cúng dường vô số đức Phật quá khứ, đã theo gần chân tri thức, những Bồ-tát như thế mới tin hiểu được Bát-nhã ba-la-mật sâu xa."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ấy thực hành sáu ba-la-mật, gieo các gốc lành đã bao lâu rồi? Đã cúng dường bao nhiêu đức Phật và gặp gỡ chân tri thức?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát không gán tên gọi cho năm ấm, không phân biệt năm ấm, cũng không dựa vào ý tưởng mà gán tên phân biệt năm ấm, cũng không gán tên phân biệt năm ấm là có thật. Đối với sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), ba cõi, sáu ba-la-mật, nội không, ngoại không và hữu vô không, ba mươi bảy phẩm, mười tám pháp của Phật, đạo tuệ và Tát-vân-nhã, cũng không gán tên phân biệt, cũng không dựa vào ý tưởng mà gán tên phân biệt là hư hay là thật. Vì sao? Tu-bồ-đề! Vì năm ấm không thể nghĩ bàn, cho đến Tát-vân-nhã cũng không thể nghĩ bàn. Vì thế mà biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã lâu thực hành nhiều sáu ba-la-mật, gieo các gốc lành và gặp gỡ chân tri thức."
Tu-bồ-đề thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật thật rất sâu. Vì năm ấm rất sâu nên Bát-nhã ba-la-mật rất sâu. Vì Tát-vân-nhã rất sâu nên Bát-nhã ba-la-mật rất sâu. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật là kho châu báu chất chứa; là kho báu của quả Tu-đà-hoàn và của A-la-hán, Bích-chi-Phật; cũng là kho báu của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; cũng là kho báu của mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại tuệ (bốn trí tuệ thông suốt không trở ngại khi giảng nói: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), bốn đẳng (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), bốn không định, năm thần thông, ba mươi bảy phẩm, mười tám pháp của Phật và Tát-vân-nhã, cho đến là kho báu của tất cả các pháp. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật là kho chất chứa sự thanh tịnh, vì năm ấm thanh tịnh cho đến Tát-vân-nhã thanh tịnh. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật sâu xa thật đáng kinh lạ, vậy vì sao trong đó lại có chướng ngại?"
Phật nói: "Có, có chướng ngại. Thiện nam, thiện nữ muốn chép Bát-nhã ba-la-mật này thì nên mau mau chép; nếu muốn nhận giữ, muốn đọc tụng, muốn gìn giữ thực hành thì cũng nên mau mau làm. Vì sao vậy? Vì e rằng trong khoảng chưa kịp nhận, chép và thực hành thì đã có chướng ngại. Thiện nam, thiện nữ nếu có thể một tháng chép xong, hoặc hai, ba, bốn, năm tháng, hoặc một năm mới xong, thì cốt yếu phải chép, giữ, nhận, đọc tụng, học tập. Nếu một tháng chép xong, giữ, học, nhận thì cũng phải làm cho trọn; nếu đến một năm cũng phải làm cho trọn. Vì sao vậy? Vì ở nơi những thứ quý báu thường khởi lên nhiều nhân duyên gây chướng ngại."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Đối với những người chép, giữ, học, đọc tụng, gìn giữ thực hành và ghi nhớ những điều trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, các ma Ba-tuần (vua ma, kẻ chuyên phá hoại người tu hành) thường tính chuyện cắt đứt."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Dẫu Ba-tuần muốn cắt đứt, rốt cuộc cũng không thể cắt đứt mà khiến người ta không còn gìn giữ thực hành, chép, giữ và học."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nhờ ân của ai mà ma Ba-tuần không thể cắt đứt những người học Bát-nhã ba-la-mật sâu xa?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Đó là việc của Phật, khiến ma Ba-tuần không thể cắt đứt. Đó cũng là ân của các đức Phật mười phương che chở các Bồ-tát nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật, khiến ma Ba-tuần không thể cắt đứt. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Bồ-tát nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật được Phật che chở gìn giữ thì ma trời Ba-tuần rốt cuộc không thể cắt đứt, không thể gây chướng ngại. Vì sao? Xá-lợi-phất! Phàm có Bồ-tát chép, giữ, nhận, học, ghi nhớ, đọc tụng Bát-nhã ba-la-mật, thì theo phép của chư Phật, các Ngài phải che chở, khiến ma Ba-tuần không thể giữa chừng gây chướng ngại. Xá-lợi-phất! Thiện nam, thiện nữ ấy nên nghĩ như vầy: 'Nay ta chép, giữ, nhận, học Bát-nhã ba-la-mật, đều là việc của chư Phật.'"
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có thiện nam, thiện nữ chép, giữ, nhận, học Bát-nhã ba-la-mật thì đều được ân Phật che chở gìn giữ."
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy!"
Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn! Các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác hiện tại ở mười phương có biết những thiện nam, thiện nữ chép, giữ, nhận, học, ghi nhớ, đọc tụng Bát-nhã ba-la-mật chăng? Có dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, cái thấy biết trọn vẹn tất cả) mà biết, mà thấy chăng?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Phàm những ai chép, giữ, nhận, học, đọc tụng, thực hành Bát-nhã ba-la-mật, thì các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác mười phương đều đã thấy, đã biết những thiện nam, thiện nữ đang thực hành đạo Bồ-tát ấy chép, giữ, nhận, học, đọc tụng, thực hành Bát-nhã ba-la-mật; nên biết những người ấy nay chẳng bao lâu sẽ đến gần A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Xá-lợi-phất! Nếu lại có thiện nam, thiện nữ thực hành đạo Bồ-tát, chép, giữ, nhận, học Bát-nhã ba-la-mật, đọc tụng, gìn giữ, tập tu, thực hành đúng như những điều trong đó, yêu thích và cúng dường Bát-nhã ba-la-mật bằng hoa quý, hương bột, hương thoa, các thứ hương, lụa màu, lọng hoa, phướn và cờ; tất cả những ai cúng dường như vậy, chư Phật đều dùng thiên nhãn (con mắt nhìn thấy xa không bị gì ngăn che) mà thấy hết những thiện nam, thiện nữ ấy. Thiện nam, thiện nữ nào chép, giữ, vâng làm và học Bát-nhã ba-la-mật thì được phước lớn nhất, được công đức lớn, được hạnh tối thượng.
Thiện nam, thiện nữ ấy nhờ giữ gốc lành công đức nên rốt cuộc không rơi vào các đường ác (những cõi khổ như địa ngục, quỷ đói, súc sinh) cho đến khi đạt địa vị A-duy-việt-trí; rốt cuộc không có lúc nào lìa xa chư Phật và sáu ba-la-mật; rốt cuộc không có lúc nào lìa xa nội không, ngoại không và hữu vô không. Cho đến khi thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, rốt cuộc không có lúc nào lìa xa ba mươi bảy phẩm và mười tám pháp của Phật.
Xá-lợi-phất! Sau khi Như Lai ra đi, Bát-nhã ba-la-mật này sẽ ở phương Nam. Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (những người nữ xuất gia đã nhận đủ giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia theo Phật), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia theo Phật) ở phương Nam cũng sẽ nhận, học, chép, giữ Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này; nhờ công đức ấy rốt cuộc không đến các đường ác, được hưởng phước ở cõi trời và cõi người. Nhờ vâng làm sáu ba-la-mật, thông hiểu sáu ba-la-mật rồi, họ sẽ lại cúng dường, phụng sự chư Phật; phụng sự rồi sẽ nhờ ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: của hàng Thanh văn, của Bích-chi-Phật và của Bồ-tát) mà được độ thoát.
Xá-lợi-phất! Bát-nhã ba-la-mật ở phương nào, đến được chỗ nào, thì bốn chúng học trò (bốn hạng đệ tử Phật: tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di) ở đó cũng sẽ nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, chép, giữ, đọc tụng; nhờ công đức ấy không đến các đường ác, được hưởng phước ở cõi trời và cõi người. Họ cũng sẽ vâng làm sáu ba-la-mật, thông hiểu sáu ba-la-mật rồi lại cúng dường, phụng sự chư Phật; phụng sự rồi nhờ pháp ba thừa mà được độ thoát.
Xá-lợi-phất! Bát-nhã ba-la-mật này sẽ chuyển dần lên phương Bắc. Bốn chúng ở phương Bắc cũng sẽ nhận, chép, giữ, đọc tụng, thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa; nhờ công đức ấy không sinh vào ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh), được hưởng phước của hai đường (cõi trời và cõi người); cũng sẽ vâng làm sáu ba-la-mật, cũng sẽ phụng sự các đức Phật Thế Tôn, rồi nhờ ba thừa mà được độ thoát. Xá-lợi-phất! Khi ấy Bát-nhã ba-la-mật sâu xa sẽ làm việc của Phật.
Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Sau khi Ta nê-viết (nhập niết-bàn, tức Phật qua đời), lúc chánh pháp sắp diệt, Ta đã biết trước những thiện nam, thiện nữ nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này. Ta cũng biết những thiện nam, thiện nữ ấy hết lòng cúng dường Bát-nhã ba-la-mật bằng mọi thứ hương quý, lụa màu, lọng hoa; nhờ công đức ấy không rơi vào ba đường ác, được hưởng phước lành của hai cõi, thực hành sáu ba-la-mật, cúng dường chư Phật, nhờ pháp ba thừa mà được độ thoát. Vì sao? Xá-lợi-phất! Vì Như Lai đã thấy những người ấy, đã khen ngợi những người ấy, Ta đã ghi nhận nơi chốn của những người ấy; các đức Phật hiện tại ở mười phương cũng khen ngợi, cũng thấy, cũng đã ghi nhận những người ấy."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Về sau Bát-nhã ba-la-mật này sẽ có khắp ở phương Bắc chăng?"
Phật nói: "Đúng như ông nói. Vào đời sau, những thiện nam, thiện nữ nhận, học, chép, giữ, thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nên biết những người ấy đã phát tâm Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu của Bồ-tát, cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) từ lâu, đã từng cúng dường nhiều đức Phật, gieo các gốc lành."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Về sau ở phương Bắc sẽ có bao nhiêu thiện nam, thiện nữ thực hành đạo Bồ-tát, nhận giữ, đọc tụng, hiểu Bát-nhã ba-la-mật?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Đời sau ở phương Bắc tuy có nhiều thiện nam, thiện nữ nhận giữ Bát-nhã ba-la-mật, nhưng ít người thành tựu Đại thừa. Xá-lợi-phất! Những thiện nam, thiện nữ thực hành đạo Bồ-tát ấy nghe giảng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không thấy khó, không chán, không sợ hãi. Vì sao vậy? Vì những thiện nam, thiện nữ ấy đã từng gặp Phật, đã từng nghe pháp sâu xa từ chư Phật. Vì sao vậy? Vì những thiện nam, thiện nữ ấy đã đầy đủ sáu ba-la-mật, đã đầy đủ nội không, ngoại không và hữu vô không, đã đầy đủ mười tám pháp của Phật và ba mươi bảy phẩm. Những thiện nam, thiện nữ ấy đã làm nhiều công đức, phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ vì tất cả chúng sinh.
Xá-lợi-phất! Ta vì những thiện nam, thiện nữ ấy mà nói về trí tuệ Tát-vân-nhã; các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác quá khứ cũng đã nói về trí tuệ Tát-vân-nhã cho họ. Những ai cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ đều là vì chúng sinh đang chịu sinh, già, bệnh, chết; các Ngài cũng vì họ mà nói những việc thuộc trí tuệ của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Những thiện nam, thiện nữ ấy từ lúc đầu cho đến trọn đời cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, ma và các trời thuộc phe ma rốt cuộc không thể phá hoại được, huống gì những kẻ làm điều ác khác muốn phỉ báng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa? Xá-lợi-phất! Những thiện nam, thiện nữ ấy nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa liền được niềm vui tối diệu, và giúp nhiều người đứng vững nơi A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
Phật nói: "Khi Ta còn là Bồ-tát cũng đã thề như vầy: 'Chúng ta cũng sẽ giúp vô số chúng sinh đứng vững, khuyên họ thực hành đạo Bồ-tát; chúng ta cũng sẽ được thọ ký không lay chuyển về A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Nếu có Bồ-tát phát tâm, ta vui mừng thay cho họ; những ai khuyên người khác phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, ta cũng vui mừng thay cho họ.' Thiện nam, thiện nữ thực hành Bát-nhã ba-la-mật là đã từng lập lời thề như thế trước các đức Phật quá khứ, nay lại trước mặt Ta mà phát nguyện vì chúng sinh: 'Ta sẽ làm lợi ích, làm yên ổn chúng sinh; ta sẽ khuyên giúp tất cả chúng sinh lập chí cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, khiến không lay chuyển.' Vì sao vậy? Vì các đức Phật quá khứ cũng đã thay cho các Bồ-tát mới phát tâm lập lời thề như vậy (?), và vui mừng thay cho họ.
Xá-lợi-phất! Những thiện nam, thiện nữ mà Ta vui mừng thay cho họ ấy, cũng lại muốn làm yên ổn tất cả, khuyên giúp chúng sinh lập chí cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, lìa sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm, đối tượng của ý, gọi là "suy" vì làm suy hao tâm lành), được hạnh trong sạch mầu nhiệm. Tự mình đã trong sạch, lại đem sự bố thí trong sạch; bố thí trong sạch mầu nhiệm rồi thì nhận phước công đức trong sạch mầu nhiệm; nhận phước trong sạch mầu nhiệm rồi, lại vì chúng sinh mà chia sẻ hết mọi thứ mình có cả trong lẫn ngoài (?), khiến chúng sinh được phước trong sạch mầu nhiệm. Đem công đức ấy đi khắp các cõi Phật mười phương, đến những nơi giảng Bát-nhã ba-la-mật mà được nghe và nhận lãnh; nghe nhận rồi, ở nơi ấy lại khuyên chúng sinh phát tâm, khiến họ lập chí cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Thật kỳ diệu, bạch Thế Tôn! Đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác nói về các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại, không gì là không biết về hạnh nghiệp của chúng sinh, không việc gì là không biết, lại còn biết cả việc của chư Phật và việc của chúng tăng ở vị lai, quá khứ, hiện tại. Có những thiện nam, thiện nữ gặp được sáu ba-la-mật, muốn đọc tụng, nhận giữ, nhưng tâm lúc tiến lúc lùi nên không thể học được sáu ba-la-mật. Nếu thiện nam, thiện nữ cầu sáu ba-la-mật mà tâm không lúc tiến lúc lùi, tinh tấn không biếng nhác, thì có thể cùng một lúc đầy đủ sáu ba-la-mật."
Xá-lợi-phất thưa Phật: "Thiện nam, thiện nữ thực hành như vậy thì được kinh sâu xa, có phải là tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật chăng?"
Phật nói: "Kinh sâu xa như thế là tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì có thể khuyên giúp, làm cho chúng sinh đứng vững, khiến họ phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Xá-lợi-phất! Những thiện nam, thiện nữ ấy đối với sáu ba-la-mật không lìa bỏ cõi sinh, già, bệnh, chết, tinh tấn không biếng nhác đúng như lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật, làm thanh tịnh cõi Phật, giáo hóa chúng sinh, khiến họ lập chí cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, rốt cuộc không hề biếng nhác."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video