Phẩm thứ bốn mươi chín: "Ánh sáng lớn", thuộc kinh Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (Ma-ha nghĩa là lớn; Bát-nhã ba-la-mật là trí tuệ đưa người vượt từ bờ mê sang bờ giác ngộ, thấy suốt bản chất trống không của mọi sự).
Đức Phật bảo Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý trống không): "Ví như một người mẹ sinh từng đứa con, đếm từ một cho đến cả ngàn đứa. Giữa chừng người mẹ lâm bệnh. Các con, đứa nào cũng tìm cách cứu chữa, dâng lên những thứ lạnh, ấm, khô, ướt, chăm nuôi theo điều thích hợp để mẹ được yên ổn. Vì sao vậy? Vì họ nghĩ: 'Mẹ đã nuôi lớn chúng ta, cho chúng ta được thấy mặt trời mặt trăng. Nếu ta không hiếu thảo phụng dưỡng thì mãi mãi không đền được ơn.'
Cũng như thế, này Tu-bồ-đề! Các đức Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý như thật mà đến), Vô Sở Trước (bậc không còn vướng mắc vào bất cứ điều gì), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn) thường dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết tất cả) để trông nom người thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật sâu xa là ánh sáng lớn của thế gian. Các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác ở mười phương cũng thường dùng Phật nhãn trông nom người thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật sâu xa sinh ra các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác, khiến các ngài được thấy trí tuệ Tát-vân-nhã (trí biết rõ tất cả mọi pháp, trí tuệ viên mãn của Phật). Vì thế các đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác thường bình đẳng trông nom người thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Năm ba-la-mật (năm pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định) của các Như Lai cũng sinh ra từ trong đó. Nội không, ngoại không (sự trống không của các giác quan bên trong và của các đối tượng bên ngoài) và hữu vô không (sự trống không của cả cái có lẫn cái không), ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ con đường giác ngộ) đều sinh ra từ trong đó. Thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), thập bát pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có), Tát-vân-nhã cũng đều sinh ra từ trong đó. Quả Tu-đà-hoàn (bậc đã vào dòng thánh, quả vị thứ nhất), Tư-đà-hàm (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần, quả vị thứ hai), A-na-hàm (bậc không còn trở lại cõi ham muốn, quả vị thứ ba), A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, quả vị thứ tư), đạo Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, nhưng không đi giáo hóa rộng), đạo Tam-da-tam-Phật (đạo của bậc Chánh Đẳng Giác, tức Phật toàn giác) đều từ Bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra. Chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều từ Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà sinh ra, tự mình đạt được A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn), thành A-duy-tam-Phật (thành Phật, giác ngộ hoàn toàn).
Tu-bồ-đề! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) chép, giữ gìn, nhận lấy và học Bát-nhã ba-la-mật, thì chư Phật thường dùng Phật nhãn trông nom những người thực hành Bát-nhã ba-la-mật ấy. Chư Phật thường che chở họ, khiến họ không bị lay chuyển, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ cũng không để họ bị hao giảm."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Như lời Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) đã nói, Bát-nhã ba-la-mật là mẹ của Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), là ánh sáng lớn của thế gian. Bạch Thế Tôn! Vì sao Bát-nhã ba-la-mật là mẹ của Bồ-tát? Vì sao là ánh sáng lớn của thế gian? Vì sao sinh ra chư Phật? Vì sao chỉ bày ánh sáng cho thế gian?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bát-nhã ba-la-mật sinh ra mười năng lực và mười tám pháp riêng của Phật, sinh ra Tát-vân-nhã. Như Lai đã chỉ bày đầy đủ các pháp ấy. Vì vậy, nói các Như Lai từ Bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra thế gian, tức là nói Như Lai giảng về ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người và thế gian: sắc là thân thể và vật chất; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết hình tướng; hành là các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự nhận thức)."
"Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật sâu xa chỉ bày ngũ ấm như thế nào?"
Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật cũng không sinh, sự chỉ bày ngũ ấm cũng không diệt. Sự chỉ bày ngũ ấm cũng không bám giữ, cũng không đoạn dứt; cũng không tăng, cũng không giảm; cũng không nắm giữ, cũng không buông bỏ; cũng không thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại. Vì sao? Vì không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp trống không, không có hình tướng cố định, và không còn mong cầu gì) cũng không chỉ bày sự thành hay hoại; cũng không hiện ra pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), cũng không hiện ra pháp vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt); cũng không chỉ bày cái không sinh, cũng không chỉ bày cái không có gì, cũng không chỉ bày các pháp là có thật. Không chỉ bày thành hay hoại như thế, này Tu-bồ-đề, đó là Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian.
Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật cũng biết mọi tâm ý và hành vi của chúng sinh, nhưng Bát-nhã ba-la-mật không biết chỗ ở của chúng sinh, cũng không biết chỗ ở của các ấm và lục tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), cho đến Tát-vân-nhã cũng không biết chỗ ở. Tu-bồ-đề! Đó là Bát-nhã ba-la-mật sâu xa chỉ bày thế gian. Bát-nhã ba-la-mật sâu xa cũng không chỉ bày ngũ ấm, cho đến Tát-vân-nhã cũng không chỉ bày. Vì sao? Bát-nhã ba-la-mật sâu xa còn không thấy Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, huống gì lại thấy ngũ ấm, cho đến Tát-vân-nhã mà có chỗ để thấy?
Tu-bồ-đề! Cái gọi là chúng sinh, tức là các loài ở Dục giới (cõi của những loài còn ham muốn), Hình giới (cõi của những loài có thân hình vi tế, đã lìa ham muốn thô), Vô hình giới (cõi của những loài chỉ còn tâm thức, không có thân hình). Tâm tán loạn hay tâm định tĩnh của chúng sinh khắp thế gian và mười phương, Như Lai đều biết hết, lại còn biết vô số việc khác. Tu-bồ-đề! Vì sao Như Lai biết hết vô số việc khác của chúng sinh? Là nhờ pháp. Có tâm tán loạn hay không có tâm tán loạn, Như Lai đều biết hết. Vậy dùng pháp gì mà biết tâm tán loạn, tâm định tĩnh của chúng sinh?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Pháp còn không thể thấy được, huống gì muốn thấy được chúng sinh có tâm loạn, có tâm định? Vì thế mà biết. Tu-bồ-đề! Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác biết tâm chúng sinh có loạn có định. Biết bằng cách nào? Biết vì tâm ấy vô thường, biết vì tâm ấy vốn giải thoát, biết vì tâm ấy vắng lặng, biết vì tâm ấy diệt tận. Vì thế mà biết có loạn có định.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Chúng sinh có dâm, nộ, si (ham muốn, giận dữ, mê muội — ba thứ độc gốc của phiền não), Như Lai đều biết hết."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Biết hết bằng cách nào?"
Phật nói: "Biết rằng cái tâm có dâm, nộ, si thật ra không phải là tâm dâm, nộ, si. Vì sao? Vì cái 'có' và cái niệm đều không thể thấy được, huống gì lại có dâm, nộ, si mà nắm bắt được? Vì thế Như Lai biết hết. Tu-bồ-đề! Chúng sinh có tâm không dâm, nộ, si, Như Lai cũng biết hết. Vì sao? Vì biết rằng cái có thể biết là tâm không dâm, nộ, si, mà tâm ấy cũng không phải là có tâm. Vì sao? Vì hai tâm không hợp lại với nhau; vì thế Như Lai biết hết.
Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết tâm chúng sinh; tâm nào rộng lớn cũng biết hết. Biết bằng cách nào? Tu-bồ-đề! Như Lai không làm cho tâm chúng sinh rộng ra, cũng không làm cho hẹp lại; không làm cho tăng, cũng không làm cho giảm; không khiến nó đến, cũng không đuổi nó đi. Vì sao? Vì tâm không thể nắm bắt được sự tiến hay lui; vì thế mà biết hết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết chúng sinh nào có tâm lớn. Vì sao biết? Vì tâm chúng sinh không đến không đi, không sinh không diệt, không đứng yên cũng không biến đổi; vì thế mà biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết rằng tâm chúng sinh không có giới hạn. Biết hết bằng cách nào? Tu-bồ-đề! Không thấy tâm chúng sinh có tăng có giảm, có chỗ dừng lại. Vì sao? Vì tâm chúng sinh không có hang ổ để trú, không thể thấy được; vì thế mà biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết rằng tâm chúng sinh không thể thấy được. Biết hết bằng cách nào? Vì tâm chúng sinh, tâm ấy không có hình dạng, không có gì cả; nên biết hết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết rằng tâm chúng sinh không thể quán sát được. Biết bằng cách nào? Tu-bồ-đề! Vì Như Lai dùng ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) thấy hết những gì đối diện với tâm chúng sinh; vì thế mà biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết sự co duỗi, cuộn mở (các trạng thái và các quan niệm lúc thế này lúc thế khác) của tâm chúng sinh. Biết bằng cách nào? Tu-bồ-đề! Sự co duỗi, cuộn mở của tâm chúng sinh đều từ hang ổ ngũ ấm mà sinh ra mãi. Có người không biết ngũ ấm, chỉ biết hơi thở ra vào rồi cho rằng có cái ta và có thế gian; chỉ biết việc ấy, ngoài ra không hiểu gì. Có người không biết ngũ ấm, cũng không biết hơi thở ra vào, chỉ cho rằng có cái ta và có thế gian, ngoài ra không hiểu gì. Có người cho rằng thân tức là mạng, mạng tức là thân; có người cho rằng thân này không phải mạng, mạng này không phải thân. Vì vậy, Tu-bồ-đề, Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà biết hết sự co duỗi, cuộn mở của chúng sinh.
Tu-bồ-đề! Phật biết ngũ ấm. Biết bằng cách nào? Biết cái như (chân như: bản chất chân thật, vốn như thế, không biến đổi) của ngũ ấm, biết cái như của như, biết cái như của sự không tạo tác, biết cái như của vô tướng, biết cái như của sự không tiến tới, biết cái như của sự không bàn luận suông, biết cái như của vô ngã (không có cái ta), biết cái như của sự không nương tựa. Vì thế, Tu-bồ-đề, Như Lai lấy cái như của chúng sinh mà biết sự co duỗi ra vào, tức là cái như của ngũ ấm.
Cái như của ngũ ấm chính là cái như của các pháp; cái như của các pháp chính là cái như của sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); cái như của sáu ba-la-mật chính là cái như của ba mươi bảy phẩm; cái như của ba mươi bảy phẩm chính là cái như của mười tám không (mười tám cách quán về sự trống không); cái như của mười tám không chính là cái như của bát duy vô thiền (tám pháp thiền giải thoát) và cửu thứ đệ thiền (chín tầng thiền định tuần tự nối nhau); cái như của tám giải thoát và chín tầng thiền chính là cái như của mười năng lực của Phật; cái như của mười năng lực chính là cái như của tứ vô ngại tuệ (bốn trí tuệ thông suốt không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), tứ đẳng tâm (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi giảng pháp), đại từ đại bi, và mười tám pháp riêng của Phật; cái như của mười tám pháp riêng chính là cái như của trí tuệ Tát-vân-nhã; cái như của trí tuệ Tát-vân-nhã chính là cái như của tất cả pháp lành pháp dữ, pháp xuất thế pháp thế tục, pháp hữu lậu (còn phiền não rò rỉ) và pháp vô lậu (đã hết phiền não);
cái như của các pháp ấy chính là cái như của quá khứ, vị lai, hiện tại; cái như của quá khứ, vị lai, hiện tại chính là cái như của pháp hữu vi và pháp vô vi; cái như của pháp hữu vi, vô vi chính là cái như của Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán; cái như của La-hán chính là cái như của Bích-chi Phật; cái như của Bích-chi Phật chính là cái như của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; cái như của Tam-bồ chính là cái như của đạo; cái như của đạo chính là cái như của Như Lai; cái như của Như Lai chính là một cái như duy nhất, không thể phá hoại, không thể phân biệt, không bao giờ cùng tận, không có hai, không thể làm cho khác đi.
Tu-bồ-đề! Đó chính là cái như của các pháp. Như Lai nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà giác ngộ trọn vẹn cái như của các pháp. Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật này chính là mẹ của các Như Lai, chính là ánh sáng lớn của thế gian. Vì thế, Tu-bồ-đề, Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác biết hết cái như của các pháp. Đúng như thế, không phải không như thế, không gì có thể khiến nó không như thế; Như Lai biết hết mọi cái như, mọi cái 'đúng như thế'. Vì vậy chư Phật Thế Tôn được gọi là Như Lai."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cái như của các pháp, cái 'đúng như thế, không phải không như thế', thật vô cùng sâu xa. Bạch Thế Tôn! Nương nơi cái như mà truyền rộng sự giáo hóa đạo pháp — pháp vô cùng sâu xa như Phật đã nói, ai mới hiểu được? Chỉ có các Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn) bậc A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật) và các vị A-la-hán đã dứt sạch phiền não mới hiểu được mà thôi."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Cái như vô tận, là cái như vô tận của ai? Đó là cái như vô tận của các pháp. Tu-bồ-đề! Khi Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, các ngài nói về cái như của các pháp này."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video