Phẩm thứ năm mươi lăm của Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã Ba-la-mật: trí tuệ đưa người tu sang bờ giải thoát, tức trí tuệ thấy rõ mọi sự vật, hiện tượng đều không có tự tính cố định): Ca ngợi chỗ sâu xa.
Bấy giờ các thiên tử cõi Dục (các vị trời ở cõi còn ham muốn giác quan, gồm sáu tầng trời thấp) và các thiên tử cõi Sắc (các vị trời ở những tầng trời đã lìa ham muốn thô nhưng vẫn còn thân hình vi tế) đem hoa trời tung lên trên Phật, đến chỗ Phật, cúi đầu sát đất làm lễ, chắp tay bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: đấng được cả thế gian tôn kính)! Bát-nhã Ba-la-mật này rất sâu, khó hiểu khó thấu, không thể nghĩ bàn. Đây là điều người trí mới biết, là điều mà cả thế gian có thể tin theo, là con đường của các đấng Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chính Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai – đấng từ chân như mà đến; Vô Sở Trước – không còn bám dính vào gì; Đẳng Chính Giác – giác ngộ chân chính, trọn vẹn). Những ai từ đây thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ (giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn), thành A-duy-tam-Phật (thành Phật trọn vẹn), đều là nhờ ơn Bát-nhã Ba-la-mật. Đây là một lời dạy duy nhất. Một lời dạy ấy là: ngũ ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành thân tâm con người: sắc – thân xác và vật chất; thọ – cảm giác; tưởng – sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành – ý muốn và các hoạt động của tâm; thức – sự phân biệt, nhận biết) chính là Tát-vân-nhiên (cũng gọi Tát-vân-nhã: trí biết tất cả, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật), Tát-vân-nhiên chính là ngũ ấm; chân như (bản tính đúng như thật, không biến đổi) của Tát-vân-nhiên và chân như của ngũ ấm, Tát-vân-nhiên và ngũ ấm là một chân như, không có hai; chân như của Phật và chân như của Tát-vân-nhiên cũng không có hai."
Phật bảo các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc: "Đúng vậy, đúng vậy! Như các thiên tử nói, ngũ ấm chính là Tát-vân-nhiên, Tát-vân-nhiên chính là ngũ ấm; Phật chính là Tát-vân-nhiên, Tát-vân-nhiên chính là Phật; là một chân như, không có hai. Vì thế, này các thiên tử! Như Lai thản nhiên, không tạo tác gì, mà không nói pháp. Vì sao? Vì pháp này rất sâu, trong sạch, khó hiểu khó thấu, chỉ đặc biệt đáng để tin (?). Con đường của các Như Lai, trong quá khứ, vị lai và hiện tại đều không có ai chứng biết được; đối với pháp mà không có hai thì mới là pháp. Này các thiên tử! Như hư không rất sâu xa vi diệu, pháp này cũng vậy. Vì chân như của pháp sâu xa vi diệu, nên pháp này sâu xa vi diệu. Pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), tính không thể nghĩ bàn, chân tế (bờ mé chân thật, tức thực tại tuyệt đối, chỗ tận cùng của chân lý) không có bờ đáy, không đến không đi, không bám dính không đứt đoạn, không sinh không diệt, rất sâu xa vi diệu, không có ai chứng biết được. Vì không có ai chứng biết được, rất sâu xa vi diệu, nên Bát-nhã Ba-la-mật rất sâu xa vi diệu. Này các thiên tử! Vì các pháp rất sâu xa vi diệu, nên chúng sinh, ngã, nhân, thọ mạng (các quan niệm cho rằng có một cái "tôi", một "con người", một "sự sống" có thật) cũng rất sâu xa vi diệu. Ngũ ấm sâu xa vi diệu; lục ba-la-mật (sáu hạnh hoàn hảo đưa người tu sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) sâu xa vi diệu; nội không (cái bên trong – sáu giác quan – đều không có tự tính), ngoại không (cái bên ngoài – các đối tượng của giác quan – đều không có tự tính) và hữu vô không (cả "có" lẫn "không có" đều không có tự tính), ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ), mười tám pháp của Phật (mười tám đức tính riêng chỉ Phật mới có) cho đến Tát-vân-nhã đều rất sâu xa vi diệu. Vì rất sâu xa vi diệu như thế, này các thiên tử, nên pháp Bát-nhã Ba-la-mật rất sâu xa vi diệu."
Các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc cùng bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp này là điều đặc biệt đáng tin ở thế gian. Lời nói như thế không nắm lấy ngũ ấm, cũng chẳng phải không nắm lấy; cho đến mười tám pháp cũng không nắm lấy, cũng chẳng phải không nắm lấy. Lời nói như thế, từ Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả vị của hàng tu tự giải thoát, nghĩa là "đã vào dòng thánh") cho đến Tát-vân-nhiên, cũng không nắm giữ, cũng chẳng phải không nắm giữ. Người thế gian thì đều nắm giữ. Nắm giữ thế nào? Cho rằng ngũ ấm là của ta, ta thuộc về ngũ ấm; mười tám pháp là của ta, ta thuộc về mười tám pháp; từ Tu-đà-hoàn cho đến Tát-vân-nhiên đều là của ta, ta thuộc về Tát-vân-nhã. Đó là sự nắm giữ của thế gian."
Phật bảo các thiên tử: "Đúng như các thiên tử nói, pháp này không nắm giữ ngũ ấm, cũng không nắm giữ Tát-vân-nhiên. Này các thiên tử! Những ai tu hành mà nắm giữ ngũ ấm, tu hành mà nắm giữ Tát-vân-nhiên, thì không đủ sức thực hành sáu ba-la-mật, cũng không đủ sức thực hành Tát-vân-nhiên."
Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính "không") bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp này không trái với các pháp mà thuận theo. Thuận theo pháp nào? Pháp này thuận theo sáu ba-la-mật, thuận theo nội không, ngoại không và hữu vô không, thuận theo ba mươi bảy phẩm cho đến Tát-vân-nhiên; đó là thuận pháp. Pháp này đối với các pháp không có gì ngăn ngại. Thế nào là không ngăn ngại? Không ngại với ngũ ấm, cho đến Tát-vân-nhiên cũng không ngăn ngại; đó là tướng không ngăn ngại của pháp này, ví như hư không. Vì sao? Vì nó an trụ như pháp tính, như chân tế, như tính không thể nghĩ bàn, như không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: không – thấy mọi pháp không có tự tính; vô tướng – không bám vào hình tướng; vô nguyện – không mong cầu, không tạo tác gì). Pháp Bát-nhã Ba-la-mật này không sinh cũng không diệt, vì ngũ ấm không sinh, không có thật; cho đến Tát-vân-nhã cũng không sinh, không có thật. Pháp này không có dấu vết, vì dấu vết của ngũ ấm không thể thấy; cho đến dấu vết của Tát-vân-nhã cũng không thể thấy."
Bấy giờ các thiên tử cõi Dục, các thiên tử cõi Sắc cùng bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Tôn giả Tu-bồ-đề là người con chân thật của Phật trong số các đệ tử. Vì sao? Vì điều ngài nói chỉ toàn là pháp không, pháp không trói buộc."
Khi ấy Tu-bồ-đề nói với các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc: "Như các vị nói, trong các đệ tử tôi là đệ tử chân thật. Thế nào là con chân thật?"
Các thiên tử đáp Tu-bồ-đề: "Phật sinh ra từ chân như, không đi không đến; chân như của Tu-bồ-đề cũng không đến không đi. Vì thế, Tu-bồ-đề sinh ra từ Phật. Chân như của Phật chính là chân như của tất cả các pháp; chân như của các pháp chính là chân như của Phật; mà chân như cũng chẳng phải là chân như; vì thế Tu-bồ-đề sinh ra từ Phật. Chân như của Phật an trụ thế nào, chân như của Tu-bồ-đề cũng an trụ như thế. Chân như của Phật không tạo tác, không làm gì, cũng không có gì; chân như của Tu-bồ-đề cũng như vậy. Chân như của Phật không vướng mắc ngăn ngại; chân như của các pháp cũng không ngăn ngại. Chân như của Phật và chân như của các pháp là một chân như, không có hai, cũng không có người làm ra. Chân như không tạo tác thì luôn luôn như vậy, không lúc nào không như vậy. Từ khi có chân như thì như vậy, không có lúc nào không như vậy, luôn là một, không có hai; vì thế biết Tôn giả Tu-bồ-đề sinh ra từ Như Lai. Chân như của Phật không bị hư hoại; chân như của Tu-bồ-đề cũng không bị hư hoại, cũng chẳng phải không hư hoại. Chân như của Phật không thể thấy, không thể phá hoại; chân như của Tu-bồ-đề cũng như vậy. Chân như của Phật cũng chính là chân như của các pháp, không có chân như nào khác; Tôn giả Tu-bồ-đề cũng như vậy. Vì thế mà biết Tu-bồ-đề thật sự sinh ra từ Phật. Chân như của Phật không thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại; chân như của các pháp cũng không có quá khứ, vị lai, hiện tại; vì thế biết Tu-bồ-đề sinh ra từ Phật. Chân như của quá khứ, vị lai, hiện tại cũng là chân như của Phật; chân như của Phật cũng là chân như của quá khứ, vị lai, hiện tại, bình đẳng là một, không có hai. Chân như của ngũ ấm và chân như của Như Lai cũng là một, không có hai. Chân như của cái "ta", của thọ mạng, của chúng sinh, cũng như chân như của Phật, là một, không có hai. Chân như của sáu ba-la-mật, chân như của nội không, ngoại không, chân như của hữu vô không, chân như của ba mươi bảy phẩm, cho đến chân như của Tát-vân-nhiên, cũng như chân như của Phật, là một chân như, không có hai. Thế nào là chân như? Chân như của Tu-bồ-đề chính là điều mà Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp mọi loài) chứng ngộ để được danh hiệu Như Lai."
Khi nói phẩm về chân như này, đất của ba nghìn đại thiên cõi nước (một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới như thế giới này) chấn động sáu cách: phía đông vọt lên thì phía tây chìm xuống, phía tây vọt lên thì phía đông chìm xuống, phía nam vọt lên thì phía bắc chìm xuống, phía bắc vọt lên thì phía nam chìm xuống, bốn phía đều vọt lên thì ở giữa chìm xuống, ở giữa vọt lên thì bốn phía đều chìm xuống; đó là sáu cách chấn động. Lúc ấy các thiên tử cõi Dục, các thiên tử cõi Sắc trong ba nghìn đại thiên cõi nước đem hoa trời, hương thơm quý, gỗ chiên-đàn (một loại gỗ thơm quý) tung lên trên Phật và tung lên trên Tu-bồ-đề, đồng thời khen rằng: "Bạch Thế Tôn! Thật lạ lùng, thật đặc biệt! Tôn giả Tu-bồ-đề sinh ra từ chân như của Như Lai, đúng là con thật của Phật."
Khi ấy Tu-bồ-đề lại nói với các thiên tử: "Này các thiên tử! Tu-bồ-đề không sinh ra từ ngũ ấm, không sinh ra từ chân như của ngũ ấm, cũng không sinh ra ngoài chân như của ngũ ấm; không sinh ra từ chân như của Tát-vân-nhiên, cũng không sinh ra ngoài chân như của Tát-vân-nhiên; không sinh ra từ chân như của hữu vi (các pháp do nhân duyên hợp thành, có sinh có diệt) và vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt), cũng không sinh ra ngoài chân như của hữu vi và vô vi. Vì sao? Vì các pháp ấy đều không có gì cả, cũng không có pháp nào để bám dính, ưa thích."
Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, được xem là trí tuệ bậc nhất) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Chân như, tính như-vậy, pháp trụ (tính ổn định, thường còn của pháp), đạo pháp (?) thật rất sâu, rất sâu. Ngũ ấm còn không thể thấy, huống gì chân như của ngũ ấm? Cho đến Tát-vân-nhiên còn không thể thấy, huống gì chân như của Tát-vân-nhiên?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Xá-lợi-phất! Chân như rất sâu! Ngũ ấm và Tát-vân-nhiên còn không thể thấy, huống gì chân như của Tát-vân-nhiên? Này Xá-lợi-phất! Chân như rất sâu."
Khi nói về chân như và tính như-vậy, lúc ấy hai trăm vị tỉ-khâu (người xuất gia nam đã thọ đủ giới) dứt sạch lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), tâm được giải thoát; năm trăm vị tỉ-khâu-ni (người xuất gia nữ đã thọ đủ giới) xa lìa bụi nhơ, mắt pháp (cái thấy rõ chân lý) sinh ra; năm nghìn Bồ-tát, chư thiên và người đạt vô sở tòng sinh pháp nhẫn (sự hiểu và chấp nhận vững chắc rằng mọi pháp vốn không thật sinh ra, không thật diệt mất); sáu mươi vị Bồ-tát dứt sạch lậu, tâm được giải thoát.
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Sáu mươi vị Bồ-tát này đã từng cúng dường năm trăm vị Phật, đã thực hành đủ sáu ba-la-mật, nhưng không có ẩu-hòa câu-xá-la (phương tiện khéo léo: tài dùng cách thích hợp để tu và giáo hóa mà không bị dính mắc), chỉ học năm ba-la-mật theo nhiều cách khác nhau mà rời bỏ Bát-nhã Ba-la-mật. Họ không dùng phương tiện khéo léo mà thực hành bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định; thực hành với đủ thứ chấp tướng nên không đạt được con đường Bồ-tát vững chắc, mà đạt quả Tu-đà-hoàn, A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử nhưng chỉ lo tự giải thoát) và đạo Bích-chi-Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không giáo hóa rộng). Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát tuy đạt được đạo không, vô tướng, vô nguyện, nhưng nếu rời Bát-nhã Ba-la-mật, không có phương tiện khéo léo, thì sẽ chứng chân tế (nhập vào niết-bàn ngay) mà rơi vào đệ tử thừa (cỗ xe của hàng đệ tử nghe pháp, tức con đường tu chỉ để tự giải thoát)."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao đạt được pháp không, vô tướng, vô nguyện mà rời phương tiện khéo léo thì chứng chân tế, rơi vào đệ tử thừa? Vì sao cũng đạt được pháp không, vô tướng, vô nguyện mà có phương tiện khéo léo thì đạt A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Những ai rời tâm hướng về Tát-vân-nhiên, nghĩ về pháp không, vô tướng, vô nguyện mà không đi cùng phương tiện khéo léo, thì thành đệ tử thừa. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát đạt pháp không, vô tướng, vô nguyện, tương ứng với Tát-vân-nhiên, không rời phương tiện khéo léo, thì đạt A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ. Này Xá-lợi-phất! Ví như con chim lớn, thân dài một trăm, hai trăm, ba trăm du-tuần (đơn vị đo chiều dài của Ấn Độ xưa, mỗi du-tuần khoảng mười mấy cây số), mà không có hai cánh, muốn từ trời Đao-lợi (tầng trời có ba mươi ba cung, ở trên đỉnh núi Tu-di) bay xuống Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống), xuống đến nửa đường lại muốn quay về trời Đao-lợi. Này Xá-lợi-phất! Con chim ấy có thể tùy ý bay lượn qua lại được không?"
Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn! Không được."
"Giả sử con chim ấy rơi xuống đất, muốn thân không đau, có thể không đau được chăng?"
Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn! Không thể không đau; hoặc ngất đi hoặc chết. Vì sao? Vì thân nó to dài mà không có cánh."
"Này Xá-lợi-phất! Dù vị Bồ-tát này trong số kiếp nhiều như cát sông Hằng (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) thực hành năm ba-la-mật với tâm chấp tướng, tuy được đạo lớn, muốn phát tâm lớn, muốn đạt trí giác ngộ vô lượng, nhưng rời Bát-nhã Ba-la-mật, không có phương tiện khéo léo, thì sẽ rơi vào đạo A-la-hán, Bích-chi-Phật. Vì sao? Vì rời phương tiện khéo léo, rời Tát-vân-nhã, rời Bát-nhã Ba-la-mật mà thực hành năm ba-la-mật thì sẽ rơi vào đạo A-la-hán, Bích-chi-Phật. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát tuy ở chỗ các Phật quá khứ, vị lai, hiện tại làm các công đức về giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ, mà đều làm với tâm chấp tướng, thì đó là không hiểu giới, tam muội (tâm định tĩnh chuyên nhất), trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát) của Như Lai; không biết cũng không thấy, chỉ nghe xa xa về pháp không, vô tướng, vô nguyện. Chỉ nghe âm thanh theo hình tướng, rồi theo hình tướng mà muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ, nghĩ theo hình tướng rằng: "Đây là chỗ Bồ-tát an trụ, đây là chỗ Phật an trụ, đây là chỗ Thanh văn (người nghe lời Phật mà tu để tự giải thoát), Bích-chi-Phật an trụ." Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát rời Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo, đem công đức ấy mong đạt A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ, đó là chấp tướng. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát phát tâm hướng về Tát-vân-nhiên, không rời sáu ba-la-mật, không rời phương tiện khéo léo, không rời giới, tam muội, trí tuệ, giải thoát tri kiến của các Phật quá khứ, vị lai, hiện tại, không bám vào hình tướng, đối với không, vô tướng, vô nguyện cũng không chấp tướng. Này Xá-lợi-phất! Nên biết Bồ-tát ấy không rơi vào đạo A-la-hán, Bích-chi-Phật. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay không chấp tướng mà thực hành sáu ba-la-mật, không chấp tướng đối với giới, tam muội, trí tuệ, giải thoát tri kiến của các Phật quá khứ, vị lai, hiện tại; đều không bám vào tướng. Này Xá-lợi-phất! Không chấp tướng mà thực hành sáu ba-la-mật, không chấp tướng mà thực hành Tát-vân-nhiên, đó chính là phương tiện khéo léo của Bồ-tát."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như con nay nghe từ Như Lai, Bồ-tát không rời Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo thì đi đến A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ. Vì sao? Vì Bồ-tát ấy từ khi phát tâm đến nay chưa từng thấy có pháp nào đang chứng biết, cũng không thấy có pháp nào sắp chứng biết, cũng không thấy có pháp nào đã chứng biết; từ ngũ ấm cho đến Tát-vân-nhiên cũng như vậy."
Xá-lợi-phất nói: "Bạch Thế Tôn! Nếu có người tu đạo Bồ-tát mà rời Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo, nên biết những người ấy đối với A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ sẽ có ngờ vực. Vì sao? Vì rời Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo nên thực hành sáu ba-la-mật đều có chấp tướng trong đó. Vì có chấp tướng, nên biết là có ngờ vực. Vì thế, bạch Thế Tôn, Bồ-tát muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thì không nên rời Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo. Người an trụ trong Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo thì thực hành năm ba-la-mật không chấp tướng, không nương tựa, cho đến Tát-vân-nhiên cũng không chấp tướng, không nương tựa."
Bấy giờ các thiên tử cõi Dục, các thiên tử cõi Sắc cùng bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thật khó đạt. Vì sao? Vì người làm Bồ-tát phải chứng biết hết các pháp mà lại không có gì để đạt được."
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này các thiên tử! Rất khó. Ta cũng thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ mà không có gì thành, không có gì đạt, cũng không thấy pháp nào được thành, được đạt. Vì sao? Này các thiên tử! Vì các pháp vốn luôn trong sạch."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Như con nay nghe từ Phật, cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thật khó đạt. Nhưng theo ý con, thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thật là dễ. Vì sao? Vì các pháp đều không, không có gì để chứng biết. Trong pháp không thì các pháp không thể nắm bắt được, cũng không có pháp nào chứng biết hay không chứng biết. Vì sao? Vì theo đúng chân như thì pháp không tăng không giảm; học năm ba-la-mật cho đến Tát-vân-nhiên, các pháp ấy đều không, không thể thấy, không thể nắm bắt. Vì thế, bạch Thế Tôn, Bồ-tát chứng biết, thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thật là dễ. Vì sao? Vì ngũ ấm tự nó là không, trí tuệ Tát-vân-nhiên tự nó cũng là không."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Chính vì thế mà A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ khó hiểu, khó đạt. Hư không không hề nghĩ rằng: "Ta sẽ thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ." Bồ-tát cũng không nghĩ: "Ta sẽ thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ." Vì sao? Vì các pháp như hư không. Bồ-tát hiểu các pháp như hư không mới thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ. Nếu Bồ-tát biết các pháp như hư không, thì thật là điều khó thành mà thành được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ (?). Các Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ, trọn không lay động quay lui. Vì thế, này Tu-bồ-đề! Thật là điều khó thành mà thành được A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ (?)."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Ý ngài thế nào, ngũ ấm có lay động quay lui khỏi A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Cho đến chân như, có lay động quay lui khỏi A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Ý ngài thế nào, có cái gì khác, ngoài ngũ ấm, mà quay lui không? Có cái gì ngoài Tát-vân-nhiên mà quay lui không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
Tu-bồ-đề nói: "Này Xá-lợi-phất! Ý ngài thế nào, chân như của ngũ ấm có quay lui không? Chân như của Tát-vân-nhiên có quay lui không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Có cái gì ngoài chân như của ngũ ấm, ngoài chân như của Tát-vân-nhiên mà quay lui không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Ý ngài Xá-lợi-phất thế nào, chân như, pháp tính, pháp trụ, đạo pháp (?), chân tế, tính không thể nghĩ bàn, có cái nào quay lui khỏi A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Có cái gì ngoài chân như cho đến tính không thể nghĩ bàn mà quay lui không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không có lẽ ấy, pháp ấy cũng không thể nắm bắt được."
"Vậy pháp nào quay lui khỏi A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ?"
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Theo pháp nhẫn mà Tôn giả Tu-bồ-đề vừa nói, thì không có Bồ-tát nào lay động quay lui khỏi A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ. Những điều Như Lai báo trước về hạnh tu theo ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi-Phật, Bồ-tát) đều không có chỗ đứng. Theo như Tu-bồ-đề nói, thì chỉ có một thừa mà thôi."
Phân-nậu Mạn-đà-ni tử (tức Phú-lâu-na, một đại đệ tử của Phật, giỏi thuyết pháp) nói với Xá-lợi-phất: "Tu-bồ-đề muốn nói về một thừa Bồ-tát chăng? Hãy hỏi Tu-bồ-đề."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Có phải ngài muốn nói về hạnh tu một thừa Bồ-tát không?"
Tu-bồ-đề đáp: "Ngài muốn nói có ba thừa trong chân như sao: thừa A-la-hán, thừa Bích-chi-Phật, thừa Bồ-tát thành Phật?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không phải vậy."
Tu-bồ-đề nói: "Ý ngài Xá-lợi-phất thế nào? Trong chân như có ba thừa không?"
Đáp: "Không có."
Tu-bồ-đề nói: "Trong chân như có một việc, hai việc, ba việc không?"
Xá-lợi-phất đáp: "Không."
"Trong chân như có thấy một vị Bồ-tát nào không?"
Đáp: "Không có."
"Pháp này gọi là pháp vô vi, pháp không có gì cả, sao lại muốn tìm trong đó ba thừa – A-la-hán, Bích-chi-Phật, Tam-da-tam-Phật (bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn, tức Phật)? Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát nghe rằng các pháp đều sinh ra từ chân như mà không sợ, không chán, không quay lui, thì sẽ thành tựu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ."
Bấy giờ Phật khen Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Những gì ông nói đều là việc của Phật. Bồ-tát nghe rằng các pháp đều sinh ra từ chân như mà không sợ, không hãi, không chán, không quay lui, nên biết Bồ-tát ấy sẽ thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát sẽ thành tựu theo con đường nào?"
Phật nói: "Bồ-tát ấy sẽ thành tựu con đường A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát muốn thành tựu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thì nên an trụ thế nào?"
Phật nói: "Phải luôn giữ tâm bình đẳng với chúng sinh, thương yêu rộng lớn, nghĩ đến khắp mọi loài, không thiên vị bên nào. Phải nói với chúng sinh những lời che chở, mong cho họ an ổn; nói năng ôn hòa, không làm tổn thương. Nhìn chúng sinh bình đẳng như cha, như mẹ, như thân mình, như con mình. Lấy lòng thương khuyên người đừng giết hại sinh mạng, thường khuyên chúng sinh làm mười điều lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến). Thấy người làm điều chính, xa lìa tà kiến thì vui mừng thay cho họ. Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thì phải an trụ như thế. Tự mình thực hành tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự hết khổ, con đường dẫn đến hết khổ), tứ thiền (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), tứ đẳng (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: từ – ban vui, bi – cứu khổ, hỷ – vui theo, xả – buông bỏ), tứ không định (bốn tầng thiền định của cõi không còn hình sắc), khuyên người cùng làm, thấy người làm thì vui mừng thay cho họ. Tự mình thực hành sáu ba-la-mật, thường khuyên dạy người thực hành sáu ba-la-mật, thấy có người thực hành thì vui mừng thay cho họ. Tự mình thực hành nội không, ngoại không và hữu vô không, ba mươi bảy phẩm; tự mình thực hành bát duy vô (tám giải thoát: tám pháp quán định giúp lìa bỏ sự ràng buộc), mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ chỉ Phật mới có), đại từ đại bi; tự mình quán mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) theo chiều thuận và chiều nghịch (chiều sinh khởi và chiều diệt), khuyên người quán thuận nghịch, thấy có người làm thì vui mừng thay cho họ. Tự mình thực hành trí tuệ của Thanh văn, Bích-chi-Phật, khuyên người cùng thực hành mà không chứng chân tế, thấy có người làm thì vui mừng thay cho họ. Tự mình bước lên địa vị Bồ-tát (địa vị vững chắc, không còn rơi rớt) và dạy người tiến lên; tự mình thực hành thần thông, làm thanh tịnh cõi Phật, giáo hóa chúng sinh, khuyên họ học theo, thấy có người học thì vui mừng thay cho họ. Tự mình diệt trừ tập khí (dấu vết thói quen phiền não còn sót lại), khuyên người cùng diệt trừ. Tự mình thành tựu thọ mạng, tự mình an trụ trong pháp, khuyên người an trụ trong pháp, thấy người làm thì đều vui mừng thay cho họ. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ thì phải học như thế, phải an trụ như thế. Bồ-tát Ma-ha-tát phải học Bát-nhã Ba-la-mật và phương tiện khéo léo như thế; học như thế, an trụ như thế, thì đối với ngũ ấm không có gì vướng mắc, cho đến pháp trụ cũng không vướng mắc. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy học chân tế, không nắm lấy ngũ ấm, cho đến Tát-vân-nhã cũng không nắm lấy. Vì sao? Vì không nắm lấy ngũ ấm thì chẳng phải ngũ ấm, không nắm lấy Tát-vân-nhiên thì chẳng phải Tát-vân-nhiên."
Khi nói phẩm Bồ-tát an trụ này, hai nghìn Bồ-tát đạt vô sở tòng sinh pháp nhẫn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video