Phẩm "Rất sâu xa", phẩm thứ năm mươi tám của Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự; Ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ).
Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Bồ-tát (người phát tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ mọi loài) A-duy-việt-trí (bậc không còn lùi bước, chắc chắn sẽ thành Phật) có đầy đủ công đức (phước lành và đức hạnh có được nhờ tu tập) lớn, đầy đủ công đức không thể cân lường được."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Bậc A-duy-việt-trí có công đức lớn, đầy đủ công đức không thể cân lường. Vì sao thế? Vì vị ấy đã được trí tuệ không ngăn ngại, không giới hạn, mà các bậc La-hán (A-la-hán: bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử, là quả vị cao nhất của hàng đệ tử nghe Phật dạy mà tu) và Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy chỉ dạy và không đi giáo hóa rộng rãi) không theo kịp được. Bậc A-duy-việt-trí an trú trong trí tuệ ấy thì liền có được thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập mà có), đó cũng là điều các vị trời và người đời không theo kịp được."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu có người dùng tuổi thọ dài bằng số kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Hằng để ca ngợi, kể ra công đức của Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, cao cả) A-duy-việt-trí — hình dáng, tướng mạo và việc làm đầy đủ, trí tuệ sâu xa mà vị ấy đã đi vào và đang an trú, việc thực hành sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), đầy đủ ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ) cùng Tát-vân-nhiên (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) — thì có thể làm cho người ta biết hết công đức của Bồ-tát ma-ha-tát A-duy-việt-trí hay không?"
Phật nói: "Lành thay, lành thay, Tu-bồ-đề! Ông lại có thể hỏi đến chỗ sâu xa của bậc A-duy-việt-trí. Đó là nói về không (mọi sự đều không có bản chất riêng cố định), vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác) rất sâu xa; nói về sự không có gì cả; nói về sự không sinh không diệt. Lìa mọi nhơ bẩn của dục ái mà nói về Nê-hoàn (tức Niết-bàn: cảnh giới tắt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) trong sạch; nói về Như (chân như: bộ mặt thật như vốn có, không đổi khác), nói về sự lặng lẽ, về chân tế (bờ mé chân thật, chỗ tận cùng của sự thật) và pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật); những pháp sâu xa ấy đều là hình bóng của Nê-hoàn."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Nói như vậy thì chỉ là Nê-hoàn sâu xa thôi, chứ không phải là lời dạy về các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) hay sao?"
Phật nói: "Tu-bồ-đề! Sự sâu xa ấy cũng chính là lời dạy về các pháp. Tu-bồ-đề! Năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân xác vật chất; thọ – cảm giác; tưởng – sự nhận biết hình ảnh; hành – ý muốn, tạo tác; thức – sự hay biết) rất sâu xa, sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và đối tượng của ý; gọi là "suy" vì chúng làm hao mòn căn lành) rất sâu xa, cho đến đạo (sự giác ngộ) cũng rất sâu xa. Tu-bồ-đề! Năm ấm sâu xa thế nào? Năm ấm là như như (đúng y như thật, không đổi khác); vì thế mà sâu xa, cũng như cái Như của đạo; cho nên năm ấm sâu xa thì đạo cũng sâu xa. Thế nào là như như? Cái Như ấy không phải là năm ấm mà cũng không lìa năm ấm; cái Như không phải là đạo mà cũng không lìa đạo."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát A-duy-việt-trí thật là kỳ lạ đặc biệt, sâu xa mầu nhiệm đến thế! Gạt bỏ năm ấm mà ở nơi Nê-hoàn; mọi pháp, dù thuộc đạo hay thuộc đời, có tạo tác hay không tạo tác, hữu lậu hay vô lậu (còn phiền não rỉ chảy hay đã hết phiền não), đều đã gạt bỏ hết, mà ở nơi Nê-hoàn."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát theo đúng pháp sâu xa mầu nhiệm của Bát-nhã ba-la-mật, hoặc suy nghĩ, hoặc gìn giữ, tự nghĩ rằng chỗ mình an trú phải an trú đúng như lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật, chỗ mình học cũng phải đúng như lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật; thì vị Bồ-tát ấy đã hoàn toàn đầy đủ đúng như lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật. Nhờ giữ ý niệm đầy đủ ấy mà nhận được công đức của vô số căn lành (gốc rễ của điều thiện), thoát khỏi nỗi khổ sinh tử trong vô lượng kiếp, huống chi là người dốc hết lòng giữ gìn thực hành, tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật và với đạo.
Ví như có một người đàn ông tính tình rất phóng túng, hẹn gặp một người phụ nữ xinh đẹp vào một lúc nhất định. Người phụ nữ ấy có việc bận nên không đến đúng giờ được. Trong lúc nàng chưa đến, ý ông nghĩ sao, người đàn ông kia khởi lên bao nhiêu ý tưởng?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Những ý tưởng ấy rất nhiều, rất nhiều."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát vâng làm Bát-nhã ba-la-mật đúng như lời dạy trong đó, dốc lòng suy niệm suốt một ngày mà ý không lay chuyển, thì trừ được nhơ bẩn sinh tử của biết bao kiếp. Công đức căn lành mà vị Bồ-tát ấy nhận được nhờ thực hành theo Bát-nhã ba-la-mật trong một ngày còn hơn công đức của vị Bồ-tát chỉ làm việc bố thí (đem của cải, sức lực cho người khác) suốt số kiếp nhiều như cát sông Hằng.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát bố thí cho Tam Tôn (ba ngôi đáng tôn kính: Phật, Pháp – lời Phật dạy, Tăng – đoàn thể người tu) suốt số kiếp nhiều như cát sông Hằng, ý ông nghĩ sao, người ấy gieo trồng phước có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều! Không thể tính đếm được."
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát ma-ha-tát này suy niệm Bát-nhã ba-la-mật, thực hành trong một ngày đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật; công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Vì Bồ-tát nhờ cỗ xe này mà mau chóng thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn, tức quả Phật). Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, dùng tuổi thọ dài bằng số kiếp nhiều như cát sông Hằng để làm công đức cho các bậc Tu-đà-hoàn (bậc vừa vào dòng thánh, quả vị đầu tiên trong bốn quả của hàng đệ tử nghe Phật dạy mà tu), cho đến làm công đức cho các bậc La-hán, Bích-chi Phật, cho đến gieo căn lành nơi các bậc Tam-da-tam-Phật (bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn, tức chư Phật). Ý ông nghĩ sao, công đức của người ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này thực hành Bát-nhã ba-la-mật đúng như lời dạy trong đó; công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Vì Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì đã vượt qua địa vị La-hán, Bích-chi Phật, từ địa vị Bồ-tát mà tiến đến thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát sống lâu bằng số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà thực hành sáu ba-la-mật, công đức của người ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này theo lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật, trong một ngày thực hành sáu ba-la-mật đúng như lời dạy trong đó; công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Vì Bát-nhã ba-la-mật là mẹ của các Bồ-tát ma-ha-tát; an trú trong Bát-nhã ba-la-mật này thì đầy đủ mọi pháp của chư Phật. Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, suốt tuổi thọ dài bằng số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà làm việc pháp thí (đem giáo pháp giảng dạy cho người). Ý ông nghĩ sao, công đức của người ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này thực hành Bát-nhã ba-la-mật, đúng như lời dạy trong đó mà làm pháp thí trong một ngày; công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Bồ-tát không rời Bát-nhã ba-la-mật thì cũng là không rời Tát-vân-nhiên. Bồ-tát muốn thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì không nên rời Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, suốt tuổi thọ dài như số cát sông Hằng mà thực hành ba mươi bảy phẩm cùng không, vô tướng, vô nguyện. Công đức của người ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này thực hành Bát-nhã ba-la-mật đúng như lời dạy trong đó, trong một ngày, đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật, thực hành ba mươi bảy phẩm và mười tám pháp (mười tám đức riêng chỉ chư Phật mới có, không chung với ai khác); công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Vì chưa từng thấy có Bồ-tát nào thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà lại từ Tát-vân-nhiên quay lui. Người rời Bát-nhã ba-la-mật thì mới có lay động, thoái lui; vì thế, Tu-bồ-đề, Bồ-tát không nên rời Bát-nhã ba-la-mật."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu có Bồ-tát suốt tuổi thọ dài bằng số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà thực hành sáu ba-la-mật, đem mọi của cải, đồ ăn uống ra bố thí, đem giáo pháp ra bố thí, cùng làm các việc tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một đối tượng), mong cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Công đức của người ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này thực hành Bát-nhã ba-la-mật đúng như lời dạy trong đó, những gì đem bố thí, việc pháp thí cùng các việc tam-muội đều nhằm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; công đức ấy không thể tính được. Vì sao thế? Vì làm đúng như lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật là bậc nhất trong mọi công đức. Còn ý niệm nào lìa Bát-nhã ba-la-mật thì không phải là ý niệm đúng, cũng không phải là sự mong cầu đúng.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát muốn phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải khéo dùng trí tuệ mà cầu. Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát tập luyện thực hành sáu ba-la-mật, sống lâu bằng số kiếp nhiều như cát sông Hằng, khuyến khích, hỗ trợ và vui mừng thay cho công đức mà chư Phật và chư Tăng trong quá khứ, vị lai, hiện tại đã làm. Đem niềm vui mừng ấy hồi hướng (dồn công đức về) cho A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Công đức ấy có nhiều không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật nói: "Không bằng vị Bồ-tát này trong một ngày tương ứng với lời dạy của Bát-nhã ba-la-mật, đem công đức ấy để thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Tu-bồ-đề! Bồ-tát muốn đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải khéo dùng trí tuệ mà cầu."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, Bồ-tát lấy chỗ không tạo tác, không làm gì là bậc nhất. Nếu không tạo tác, không làm gì, thì làm sao đạt được chính kiến (cái thấy đúng đắn), đạt quả Tu-đà-hoàn, La-hán, Bích-chi Phật cho đến Tát-vân-nhiên, thành A-duy-tam-Phật (thành Phật, bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn)?"
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy, Tu-bồ-đề! Không thể từ chỗ có tạo tác mà được quả Tu-đà-hoàn cho đến Tát-vân-nhiên, thành A-duy-tam-Phật. Thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì bố thí mà không mong cầu, có làm việc gì cũng không có ý tưởng 'đây là bố thí', thường nghĩ rằng: 'Việc bố thí này là không, cũng không có gì cả.' Vì sao thế? Vì vị Bồ-tát ấy học và khéo hiểu cái không của bên trong, cái không của bên ngoài, và cái không của cả có lẫn không. Tu-bồ-đề! Bồ-tát an trú trong cái không ấy rồi, quán xét mọi việc làm, quán xét theo cái không như thế, thì đã không rời Bát-nhã ba-la-mật. Không rời Bát-nhã ba-la-mật thì nhận được các phước đức không có số, không có hạn, không có lượng."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Không có số, không có hạn, không có lượng, khác nhau thế nào?"
Phật nói: "A-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không đếm được) là không có số. Cái thân có số cũng không thể nắm bắt được, cái thân không có số cũng không thể nắm bắt được (?). Không có lượng là: tương lai, quá khứ, hiện tại đều không thể giới hạn, không thể đo lường, cũng không thể nghĩ bàn."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Có thể nói năm ấm là không thể đo lường, không thể đếm, không thể giới hạn chăng?"
Phật nói: "Có như vậy."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Vì sao năm ấm không thể đo lường, không thể đếm, không thể giới hạn?"
Phật nói: "Năm ấm là không, nên không thể đếm, không thể đo lường."
"Bạch Thế Tôn, thế nào? Chỉ năm ấm là không, còn các pháp thì không phải là không ư?"
Phật nói: "Chẳng phải từ trước Ta đã nói các pháp đều là không đó sao?"
"Thế Tôn quả có nói các pháp đều là không. Bạch Thế Tôn! Cái không là không thể cùng tận, là không thể đếm, là không thể đo lường. Cái không thì không thể đếm, không thể đo lường, cũng không thể so sánh đo đạc được (?). Bạch Thế Tôn! Nghĩa lý của pháp này cũng không thể chia ra thành nhiều thứ khác nhau được."
Phật nói: "Đúng như lời Tu-bồ-đề nói, không khác. Vì các pháp đều không thể nắm bắt được, nên Phật nói những sự sai khác là không thể nắm bắt được. Pháp này là không, vô tướng, vô nguyện, không có gì cả, không sinh ra; đó là sự diệt, đó là Nê-hoàn, đó là Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) vô tận cho đến Nê-hoàn."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Thật chưa từng có, bạch Thế Tôn! Thật kỳ lạ đặc biệt! Như Thế Tôn nói về pháp không thể nắm bắt, con nghe Thế Tôn nói các pháp cũng không thể nắm bắt; vì các pháp không thể nắm bắt nên cái không cũng không thể nắm bắt. Vậy nghĩa 'không thể nắm bắt' có tăng có giảm chăng?"
Phật nói: "Không có tăng giảm."
Tu-bồ-đề nói: "Sáu ba-la-mật cũng không tăng giảm, ba mươi bảy phẩm cũng không tăng giảm; tám giải thoát (?) và thiền định, bốn trí tuệ vô ngại (bốn tài biện giải không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về lời thuyết giảng), bốn tâm bình đẳng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), mười tám pháp của Phật, mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) và bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn của Phật khi thuyết pháp), cũng không tăng không giảm."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp này, từ sáu ba-la-mật cho đến bốn điều không sợ hãi, mà có tăng có giảm, thì không thể thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
"Tu-bồ-đề! Đúng vậy, đúng vậy! Pháp không thể nắm bắt thì cũng không tăng, không giảm. Dù thực hành Bát-nhã ba-la-mật, suy niệm Bát-nhã ba-la-mật, hay tập luyện Âu-hòa-câu-xá-la (phương tiện khéo léo: tài khéo dùng mọi cách thích hợp để tu tập và cứu độ chúng sinh) của Bát-nhã ba-la-mật, cũng không nghĩ rằng: 'Ta làm tăng sáu ba-la-mật', cũng không nghĩ: 'Ta làm giảm sáu ba-la-mật.' Mà phải nghĩ thế này: 'Chỉ vì có tên gọi nên mới có sáu ba-la-mật.' Đem ý niệm ấy, đem tâm phát khởi ấy, đem căn lành ấy, hướng về cái Như của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cái Như của các pháp."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Thế nào là cái Như của A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cái Như của các pháp? Bạch Thế Tôn! Cái Như nào của các pháp là A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ?"
Phật nói: "Cái Như của năm ấm, cái Như của Nê-hoàn, vì thế mà là A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; nó cũng không tăng không giảm. Vì thế Bồ-tát không rời Bát-nhã ba-la-mật, càng gấp bội tinh tấn thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy các pháp có tăng có giảm; vì thế pháp không thể nắm bắt cũng không tăng giảm. Tu-bồ-đề! Vì thế sáu ba-la-mật cũng không tăng giảm, cho đến bốn trí vô ngại cũng không tăng giảm. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật phải giữ tâm ý không tăng không giảm như vậy."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ là nhờ tâm ý lúc đầu mà thành, hay nhờ tâm ý lúc sau mà thành? Tâm trước và tâm sau mỗi cái riêng biệt, không cùng có mặt một lúc, thì làm sao căn lành gom tụ lại được để thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ? Bạch Thế Tôn! Những tâm ý không cùng lúc, không giống nhau ấy, làm sao thành tựu được công đức? Không thành tựu, không gom tụ thì không thể thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ta sẽ nói cho ông một ví dụ; những người có trí nhờ ví dụ mà hiểu được. Ý ông nghĩ sao, ví như tim đèn, lúc mới đốt cháy, là nhờ ngọn lửa đầu tiên mà cháy, hay nhờ ngọn lửa sau mà cháy? Khi tim đèn cháy sém, là do ngọn lửa lúc đầu làm sém, hay do ngọn lửa lúc sau làm sém?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Chẳng phải nhờ ngọn lửa đầu mà cháy, nhưng cũng không lìa nhân duyên của ngọn lửa đầu mà cháy; chẳng phải nhờ ngọn lửa sau mà cháy, nhưng cũng không lìa nhân duyên của ngọn lửa sau."
"Tu-bồ-đề! Bồ-tát cũng vậy, chẳng phải nhờ tâm đầu mà đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, nhưng cũng không lìa nhân duyên của tâm đầu; chẳng phải nhờ tâm sau mà đạt, nhưng cũng không lìa nhân duyên của tâm sau mà đạt. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, từ lúc mới phát tâm cho đến mười trụ địa (mười chặng đường, mười cấp bậc tu tập), thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là từ mười trụ địa mà thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ?"
Phật nói: "Trước hết từ trí địa (địa trí tuệ khô, mới có hiểu biết nhưng chưa thấm nước định), quán địa (?) (địa quán xét bản tính), đầy đủ dần tiến tới A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ; rồi từ địa Bát-bối (địa của bậc thứ tám, tức người đang hướng tới quả Tu-đà-hoàn), kiến địa (địa thấy được chân lý), bạc địa (địa phiền não đã mỏng nhẹ), ly dâm địa (địa đã lìa dục), dĩ biện địa (địa đã làm xong việc cần làm, tức quả La-hán), địa Bích-chi Phật, địa Bồ-tát, địa A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, địa Phật; đầy đủ địa Phật rồi thì thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Bồ-tát học trong mười địa ấy, cũng không phải nhờ tâm mới phát mà đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cũng không lìa tâm mới phát mà đạt; cũng không phải nhờ tâm sau mà đạt, cũng không lìa tâm sau mà đạt."
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Sự sinh khởi của mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối nhau khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử, bắt đầu từ vô minh – sự mê muội) thật rất sâu xa. Chẳng phải nhờ tâm mới phát mà đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cũng không lìa nhân duyên của tâm mới phát; chẳng phải nhờ tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, cũng không lìa tâm sau mà thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ."
"Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, tâm đã diệt rồi, có thể làm cho nó sinh lại được không?"
"Bạch Thế Tôn! Đã diệt thì không sinh lại."
"Tu-bồ-đề! Tâm đã sinh ra, có phải là pháp sẽ diệt không?"
"Bạch Thế Tôn! Quả thật là pháp sẽ diệt."
Phật nói: "Pháp đã diệt rồi, có phải là (còn) diệt nữa không?"
"Bạch Thế Tôn! Không phải."
"Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, có phải đứng yên đúng như thế mà trụ không?"
"Bạch Thế Tôn... (?)"
"Trụ như cái Như như mà trụ."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu trụ như cái Như, thì chỗ trụ của chân tế có phải là trụ như như chăng (?)"
"Không phải. Bạch Thế Tôn!"
Phật nói: "Ý của Tu-bồ-đề thế nào, cái Như có sâu xa không?"
"Bạch Thế Tôn! Rất sâu xa, rất sâu xa."
"Tu-bồ-đề! Cái Như có phải là tâm ý không?"
"Không phải. Bạch Thế Tôn! Cái Như không phải là tâm ý."
"Tu-bồ-đề! Tâm ý có lìa cái Như không?"
"Không phải. Bạch Thế Tôn!"
"Tu-bồ-đề! Cái Như có lấy cái Như mà thấy nhau không?"
"Không. Bạch Thế Tôn! Như với Như không thấy nhau."
"Tu-bồ-đề! Người thực hành như thế, có phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa không?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Người thực hành như thế là thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa."
Tu-bồ-đề nói: "Thực hành như thế là thực hành pháp gì? Bạch Thế Tôn!"
Phật nói: "Người thực hành như thế là không thực hành gì cả. Vì sao thế? Vì người thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không có những cách thực hành sai khác nhau."
"Bạch Thế Tôn! Cái Như cũng không có sai khác, cũng không làm ra những cách thực hành sai khác."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật là thực hành cái gì?"
Tu-bồ-đề đáp: "Là thực hành chỗ rốt ráo không có hai."
Phật nói: "Người thực hành chỗ rốt ráo, có những cách thực hành sai khác không? Có thực hành theo hình tướng không?"
"Không có. Bạch Thế Tôn!"
Phật nói: "Cái vô tướng có phải là ý niệm về hình tướng không?"
"Không có. Bạch Thế Tôn!"
Phật nói: "Vậy thế nào là có ý niệm về hình tướng?"
Tu-bồ-đề nói: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật cũng không nghĩ là có tướng hay không tướng. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà chưa đầy đủ mười lực và mười tám pháp của Phật thì không thành tựu A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Bồ-tát có phương tiện khéo léo thì đối với các pháp không nghĩ tưởng gì, mà cũng chẳng phải là không nghĩ. Vì sao thế? Vì Bồ-tát biết hình tướng của tất cả các pháp đều là không. Vị ấy an trú trong pháp không, vì chúng sinh mà thực hành ba tam-muội, đem ba tam-muội ấy giáo hóa chúng sinh. Bạch Thế Tôn! Ba tam-muội của Bồ-tát ma-ha-tát là những gì?"
Phật nói: "Người an trú trong những tam-muội ấy thì tương ứng với không, vô tướng, vô nguyện. Tất cả chúng sinh đều bám vào cái không, bám vào hình tướng và sự mong cầu. Bồ-tát ma-ha-tát đặt chúng sinh vào chỗ yên ổn, dùng pháp không, vô tướng, vô nguyện mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát dùng ba điều ấy giáo hóa chúng sinh."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video