Phẩm "Hỏi về tướng, hạnh và nguyện", phẩm thứ sáu mươi mốt của Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự; Ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ).
Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, cao cả; Bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài) thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì thực hành không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú; ba tam-muội này là định quán về không – mọi sự không có bản chất riêng cố định, vô tướng – không bám vào hình tướng, vô nguyện – không mong cầu, không tạo tác) như thế nào? Phải đi vào như thế nào? Phải thực hành như thế nào? Phải thực hành ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ) như thế nào? Phải suy niệm như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì quán năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân xác vật chất; thọ – cảm giác; tưởng – sự nhận biết hình ảnh; hành – ý muốn, tạo tác; thức – sự hay biết) là không, cho đến quán cõi dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục), cõi sắc (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), cõi vô sắc (cõi không còn hình sắc, chỉ còn tâm thức) đều là không. Phải quán như thế mà tâm ý không rối loạn, đối với các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) không thấy có gì. Vừa không thấy có gì thì đối với các pháp cũng không chứng nhập (không đi vào nắm lấy quả giải thoát riêng). Vì sao thế? Vì khéo học pháp không. Cho đến lúc được chứng (?), cũng không dứt bỏ các pháp, không quyết định chắc chắn về các pháp; chỗ có thể chứng ấy, cũng không thấy sự chứng, cũng không thấy pháp ấy."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là như Phật dạy, Bồ-tát không đối với pháp không mà nắm lấy sự chứng? Thế nào là trụ trong cái không mà lại nắm lấy sự chứng?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Quán cái không đầy đủ, không thiếu sót gì, cũng không nghĩ rằng: 'Ta sẽ nhận lấy sự chứng.' Như thế cũng không phải là chứng. Pháp của Bồ-tát, những gì cần theo, cần làm, là không lấy sự chứng làm mục đích, mà chỉ lấy sự thực hành làm mục đích. Bồ-tát cũng không định tâm (vào chỗ chứng), cũng không buộc tâm vào chỗ nào; đối với ba mươi bảy phẩm thì không hao giảm, cũng không nhận lấy sự chứng lậu tận (đã dứt hết phiền não, tức quả La-hán). Vì sao thế? Vì Bồ-tát ma-ha-tát đã đầy đủ pháp sâu xa mầu nhiệm. Vì sao thế? Vì Bồ-tát đã an trú trong ba mươi bảy phẩm, biết rằng: 'Đây là lúc thực hành, không phải lúc chứng.'
Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật phải quán như thế này: 'Nay đúng là lúc thực hành năm ba-la-mật (năm pháp tu còn lại: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định), không phải lúc chứng. Nay đúng là lúc thực hành ba mươi bảy phẩm, không phải lúc chứng. Nay đúng là lúc thực hành ba tam-muội, thực hành mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn tâm bình đẳng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), đại từ đại bi (lòng thương yêu lớn muốn đem vui cho mọi loài, lòng xót thương lớn muốn cứu khổ cho mọi loài); đây là lúc thực hành để đạt Tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật), không phải lúc chứng quả Tu-đà-hoàn (bậc vừa vào dòng thánh, quả đầu tiên của hàng Thanh văn), quả La-hán (A-la-hán: bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử, quả cao nhất của hàng Thanh văn), đạo Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không có thầy và không đi giáo hóa rộng).'
Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ ba tam-muội mà thực hành không, vô tướng, vô nguyện tam-muội; nhờ ba mươi bảy phẩm mà thực hành các pháp căn, lực, giác ý (năm căn – năm nền tảng: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ, định, tuệ; năm lực – sức mạnh của năm căn ấy; bảy giác ý – bảy yếu tố giác ngộ) mà cũng không nắm lấy sự chứng; nhờ ba mươi bảy phẩm mà làm việc tu hành, không nhận lấy sự chứng của hàng Thanh văn (đệ tử nghe Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho mình).
Tu-bồ-đề! Ví như có một người đàn ông đẹp đẽ, mạnh mẽ dũng cảm, giỏi binh pháp, cầm giữ áo giáp binh khí vững vàng, thông thạo đủ cả, giỏi sáu mươi bốn nghề và rành mọi thuật. Mọi người không ai không yêu kính, việc gì làm cũng thành công, thấy mọi người kính trọng hầu hạ thì càng thêm vui mừng. Nếu vì việc khác mà phải đi đến nơi nào đó, trên đường đi qua chỗ hiểm nguy khó khăn, có nhiều kẻ thù oán, những kẻ thù ấy cũng dũng mãnh, khiến cha mẹ, gia quyến lớn nhỏ và những người tùy tùng mà anh dẫn theo ai nấy đều kinh sợ. Khi ấy người dũng mãnh kia trấn an cha mẹ, an ủi những người theo mình rằng: 'Đừng sợ hãi, ta có tài thuật, không thiếu sót gì, tự khắc sẽ thoát khỏi những hiểm nạn này.' Rồi anh thoát được nạn, hàng phục được kẻ thù mà không làm hại ai, đến được nơi cần đến một cách yên ổn, cha mẹ và những người theo không ai không vui mừng. Vì sao thế? Vì người đàn ông ấy mạnh mẽ dũng mãnh, đầy đủ mọi tài thuật, không thiếu sót gì."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát dùng bốn tâm bình đẳng — thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả — vì chúng sinh mà đầy đủ sáu độ (sáu ba-la-mật: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), chưa nhận lấy sự dứt hết phiền não, mở ra con đường lớn đi tới Tát-vân-nhã; an trú trong không, vô tướng, vô nguyện, nhưng cũng không theo không, vô tướng, vô nguyện mà đi tới chỗ chứng, đầy đủ (các hạnh) mà không rơi vào địa vị La-hán, Bích-chi Phật. Ví như các loài chim bay giữa hư không, không rơi xuống đất mà cũng không đứng yên trên không. Bồ-tát cũng vậy, thực hành không, vô tướng, vô nguyện tam-muội mà không nắm lấy sự chứng, vượt qua địa vị La-hán, Bích-chi Phật, sẽ đầy đủ mười lực của Phật, bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn của Phật khi thuyết pháp), mười tám pháp (mười tám đức riêng chỉ chư Phật mới có) và trí tuệ Tát-vân-nhiên, trọn không nắm lấy sự chứng (riêng).
Tu-bồ-đề! Ví như có người đàn ông mạnh mẽ nhiều sức, giỏi bắn cung, ngửa lên bắn vào hư không, liền dùng mũi tên sau bắn vào mũi tên trước, mũi tên này đỡ mũi tên kia, không để mũi tên nào rơi xuống đất. Khi muốn cho rơi xuống, thì ngưng không bắn mũi tên sau nữa, lúc ấy tên mới rơi. Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, được Âu-hòa-câu-xá-la (phương tiện khéo léo: tài khéo dùng mọi cách thích hợp để tu tập và cứu độ chúng sinh) nâng đỡ, gieo trồng mọi công đức, đầy đủ tất cả gốc rễ của điều thiện. Còn một việc chưa đủ thì trọn không giữa đường nắm lấy sự chứng. Cho đến khi thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn), thành A-duy-tam-Phật (thành Phật, bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn), công đức đầy đủ, lúc ấy mới chứng chân tế (bờ mé chân thật, chỗ tận cùng của sự thật). Vì thế, Tu-bồ-đề, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật phải đầy đủ các pháp nói trên."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát học như thế thật khó nhọc vô cùng. Người học như thế là học chân tế, là học Như (chân như: bộ mặt thật như vốn có, không đổi khác), là học pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), là học bản không (cái không vốn có từ gốc), là học tự không (cái không tự nơi bản thân mỗi pháp), là học ba giải thoát (ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện); học như thế mà không nửa đường chán nản. Bạch Thế Tôn! Thật lớn lao thay, thật kỳ lạ đặc biệt!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì sao như thế? Vì Bồ-tát có chí nguyện không bỏ rơi tất cả chúng sinh. Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát có tâm không bỏ chúng sinh thì sẽ độ thoát hết thảy chúng sinh. Từ nơi pháp không có đầu mối mà sinh ra ba cửa giải thoát, nên biết đó là phương tiện khéo léo. Bồ-tát quyết phải thành tựu trí tuệ Tát-vân-nhã, trọn không giữa đường chứng lấy chân tế.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát muốn quán biết những chỗ sâu xa của các pháp — cái không bên trong, cái không bên ngoài, cái không của cả có lẫn không, ba mươi bảy phẩm và ba cửa giải thoát — thì phải nghĩ thế này: 'Tất cả chúng sinh, trong đêm dài (thời gian lâu dài chìm trong mê muội), thường có ý tưởng về ta, ý tưởng về người, ý tưởng về thọ mạng, ý tưởng về kẻ thấy biết; những gì nghĩ, những gì làm đều dựa vào các ý tưởng ấy.' Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát thấy khắp chúng sinh có những ý tưởng như thế, muốn vì chúng sinh trừ bỏ các ý tưởng ấy, nên thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ để thuyết pháp, thực hành không tam-muội, vô tướng, vô nguyện. Dù thực hành như thế, trọn không giữa đường lấy sự chứng của La-hán, Bích-chi Phật.
Tu-bồ-đề! Vì vị Bồ-tát ấy có nguyện như thế, vì công đức đầy đủ, nên không giữa đường lấy sự chứng. Không mất bốn thiền (bốn bậc thiền định của cõi sắc), không mất bốn tâm bình đẳng và bốn không định (bốn bậc định của cõi vô sắc), không mất ba mươi bảy phẩm, ba cửa giải thoát, bốn điều không sợ hãi, bốn trí tuệ vô ngại (bốn tài biện giải không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về lời thuyết giảng), không mất mười lực và mười tám pháp, liền được đầy đủ mọi pháp, trọn không mất A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Những Bồ-tát nào được phương tiện khéo léo che chở nâng đỡ thì đầy đủ công đức, pháp lành càng tăng, các căn sáng suốt nhạy bén, vượt hơn căn của La-hán, Bích-chi Phật.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát thường nghĩ đến việc chúng sinh mắc bốn điên đảo (bốn cái thấy ngược với sự thật): có ý tưởng cho là thường còn, có ý tưởng cho là trong sạch, có ý tưởng cho là vui sướng, có ý tưởng cho là có cái ta. 'Vì những người ấy, ta sẽ tu đạo, khi thành A-duy-tam-Phật sẽ vì họ thuyết pháp, nói về vô thường (mọi sự đều đổi thay), nói về bất tịnh (không trong sạch), không vui, không có cái ta.' Bồ-tát tâm ý và việc làm đầy đủ như thế, là dùng phương tiện khéo léo thực hành Bát-nhã ba-la-mật, sẽ đầy đủ mười lực, bốn điều không sợ hãi, đại bi và bốn tâm bình đẳng, ba mươi bảy phẩm, vô nguyện tam-muội, sau đó mới ngồi trong tam-muội của Phật mà chứng chân tế.
Bồ-tát nghĩ rằng: 'Tất cả chúng sinh thường có chỗ nương tựa bám víu, thường bám vào cái ta, bám vào thọ mạng, bám vào năm ấm, bám vào sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý; gọi là "suy" vì làm hao mòn căn lành), bám vào mười tám pháp (?) (ở đây có lẽ chỉ mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), bám vào bốn thiền, bám vào bốn không định, bám vào bốn tâm bình đẳng. Khi ta thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, thành A-duy-tam-Phật, sẽ khiến chúng sinh đều không còn căn bệnh nương tựa bám víu ấy.' Giữ tâm ý và việc làm như thế, dùng phương tiện khéo léo thực hành Bát-nhã ba-la-mật, khi chưa đầy đủ mười lực, bốn điều không sợ hãi, bốn trí tuệ vô ngại, vô nguyện tam-muội thì trọn không giữa đường lấy sự chứng; đầy đủ mọi nguyện rồi mới lấy sự chứng.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, trong tâm lại nghĩ: 'Chúng sinh trong đêm dài thường bám vào các ý tưởng, các việc làm hoặc các ý niệm: ý tưởng nam, nữ, có sắc, không sắc. Ta sẽ siêng tu, khi thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, khiến chúng sinh (trong cõi) của ta không có căn bệnh bám vào ý tưởng.' Vì đầy đủ ý niệm ấy, dùng phương tiện khéo léo thực hành Bát-nhã ba-la-mật, khi mười lực chưa đầy đủ, bốn điều không sợ hãi và mười tám pháp của Phật chưa đầy đủ thì trọn không lấy sự chứng; thành tựu mọi công đức, đầy đủ vô tướng tam-muội, lúc ấy mới lấy sự chứng.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật, cái không bên trong, cái không bên ngoài, cái không của cả có lẫn không, ba mươi bảy phẩm, mười tám pháp của Phật, đầy đủ những hạnh ấy, thì không cùng chung việc làm với ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc). Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành ba mươi bảy phẩm này, thực hành ba mươi bảy phẩm rồi, phải hỏi rằng: 'Bồ-tát muốn đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì như thế nào? Là không lấy cái không làm chỗ chứng, không lấy việc giác ngộ chân tế mà đạt quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (bậc không còn trở lại cõi dục), A-la-hán, đạo Bích-chi Phật; cũng không chứng vô tướng, vô nguyện, cũng không chứng sự diệt, cũng không chứng cái được làm ra, cũng không chứng cái được sinh ra, cũng không chứng cái không có gì, mà suy niệm Bát-nhã ba-la-mật.'
Tu-bồ-đề! Nếu có Bồ-tát hỏi các Bồ-tát (mà được đáp rằng): 'Nếu nghe nói về không thì nên nghĩ đến không, nếu nghe về vô tướng, vô nguyện thì nên nghĩ đến vô tướng, vô nguyện; nếu nghe về không tạo tác thì nên nghĩ đến không tạo tác; nghe về không sinh, không có gì thì nên nghĩ đến không sinh, không có gì. Chỉ nên thực hành cái không và ba mươi bảy phẩm, không thực hành vô tướng, không thực hành vô nguyện, không thực hành không tạo tác, cũng không thực hành không sinh.' Tu-bồ-đề! Nên biết vị Bồ-tát ấy chưa được thọ ký (báo trước rằng sẽ thành Phật), chưa được chư Phật thọ ký. Vì sao thế? Vì Bồ-tát A-duy-việt-trí (bậc không còn lùi bước, chắc chắn sẽ thành Phật) không nghĩ như thế, không làm như thế, không nói như thế, không có ý tưởng như thế, mà chỉ làm việc của Bồ-tát A-duy-việt-trí, chỉ nghĩ đến việc ấy, chỉ làm, chỉ nói, chỉ có ý tưởng về việc ấy. Tu-bồ-đề! Nên biết vị Bồ-tát (như thế) đã vượt qua các địa (các chặng tu tập), như địa A-duy-việt-trí, vì đã vượt qua địa A-duy-việt-trí (?)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát ấy đã được bậc A-duy-việt-trí chưa?"
Phật nói: "Nếu có Bồ-tát, dù đã nghe hay chưa nghe về sáu ba-la-mật, mà những việc làm đều giống như Bồ-tát A-duy-việt-trí (thì đó là bậc A-duy-việt-trí)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Có nhiều người tu theo Phật đạo, nhưng ít người làm được như Bồ-tát A-duy-việt-trí. Vì sao thế? Vì ít có Bồ-tát được thọ ký vào địa trí tuệ của A-duy-việt-trí. Người được thọ ký làm Bồ-tát A-duy-việt-trí là người đã xa lìa những sự bám chấp vào ý tưởng và những điều chưa đầy đủ nói trên. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy, các vị trời và người đời không ai theo kịp được."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video