Thiên 70 — Phẩm 70 – Phương tiện

 Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người qua bờ bên kia, tức trí tuệ thấy rõ mọi sự vật đều không có tự tính thật, giúp vượt khỏi biển sinh tử), phẩm Âu-hoà (phẩm nói về phương tiện khéo léo), thứ bảy mươi.

 Khi ấy Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý "không") bạch Phật: "Thưa Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc tu hành cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; "ma-ha-tát" nghĩa là bậc lớn) từ khi phát ý (khởi lòng cầu thành Phật) đến nay, phải trải bao lâu mới thực hành đầy đủ được âu-hoà câu-xá-la (sự khéo léo về phương tiện, tức biết dùng cách thích hợp để giáo hoá chúng sinh mà bản thân không vướng mắc) như thế?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát ấy từ khi phát ý đến nay đã trải qua vô số a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số lớn đến mức không đếm được; kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài)."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành được âu-hoà câu-xá-la đã phụng sự bao nhiêu vị Phật?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ấy đã phụng sự số Phật nhiều như cát bên bờ sông Hằng, rồi mới đạt được âu-hoà câu-xá-la này."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát ấy làm những công đức gì mới đầy đủ được âu-hoà câu-xá-la?"

 Phật nói: "Công đức Bồ-tát làm là luôn đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa người qua bờ bên kia): về bố thí, về trì giới, về nhẫn nhục, về tinh tấn, về thiền định, về trí tuệ; trong sáu đức ấy không đức nào là không đầy đủ. Vì thế mới thực hành được âu-hoà câu-xá-la."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Thật rất lạ lùng, rất đặc biệt! Công đức Bồ-tát ấy làm nhiều không thể đo đếm, mới đạt được âu-hoà câu-xá-la này."

 Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Thật rất lạ lùng đặc biệt, mới đầy đủ được âu-hoà câu-xá-la. Ví như cung điện của mặt trời, mặt trăng đi vòng khắp bốn phương, đem lại lợi ích cho muôn nơi. Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ ba-la-mật) cũng như thế, thấm vào khắp năm ba-la-mật kia, làm lợi ích rất nhiều; năm ba-la-mật nhờ bát-nhã ba-la-mật mà có được tên gọi, lìa bát-nhã ba-la-mật thì cũng không được gọi là ba-la-mật. Ví như chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng dùng chính pháp cai trị khắp thiên hạ, có bánh xe báu lăn trước dẫn đường), nếu không có bảy báu (bảy vật báu riêng có của vị vua ấy: bánh xe vàng, voi báu, ngựa báu, ngọc thần, người vợ báu, quan giữ kho báu, quan giữ binh báu) thì cũng không được gọi là chuyển luân thánh vương. Năm ba-la-mật lìa bát-nhã ba-la-mật cũng không có tên gọi. Ví như người đàn bà không chồng, chẳng ai là không khinh rẻ lấn hiếp. Năm ba-la-mật lìa bát-nhã ba-la-mật thì ma và ma thiên (ma: thế lực quấy phá, ngăn trở người tu; ma thiên: các vị trời theo phe ma, đứng đầu là ma vương) không kẻ nào không muốn quấy nhiễu; năm ba-la-mật không lìa bát-nhã ba-la-mật thì ma và ma thiên không thể tìm được chỗ sơ hở.

 Ví như trong một nước có tráng sĩ dũng mãnh, thông thạo năm thứ binh khí, khí giới đầy đủ, thường ở tại đó, thì kẻ thù nước láng giềng không dám xâm phạm đến gần. Năm ba-la-mật không lìa bát-nhã ba-la-mật thì các ma, ma thiên, hoặc người chiên-đà-la — chiên-đà-la, tiếng nhà Tấn gọi là kẻ coi ngục chuyên lo việc giết người —, hoặc người ngoan cố hung hăng, người ngang ngược xúc phạm, người giả xưng là Bồ-tát, những hạng người ấy đều không tìm được chỗ sơ hở. Ví như chuyển luân thánh vương trị vì thế gian, các tiểu vương rải rác khắp nơi (các vua chư hầu nhỏ, nhiều và lẻ tẻ như hạt kê rải) đều theo lệnh, không ai dám trái, thảy đều tuân phục. Năm ba-la-mật có được bát-nhã ba-la-mật thì đi đến tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ giác ngộ trọn vẹn của Phật). Ví như trăm sông nghìn dòng đều chảy vào sông Hằng rồi cùng đổ ra biển lớn; bát-nhã ba-la-mật thâu nhiếp năm ba-la-mật cũng như thế. Bát-nhã ba-la-mật ví như tay phải của người, việc gì cũng làm được; năm ba-la-mật như tay trái, phụ giúp tay phải. Ví như các dòng nước, sông Hằng và các sông ngòi đều chảy vào biển lớn, hoà thành một vị mặn; năm ba-la-mật cùng bát-nhã ba-la-mật đi vào tát-vân-nhã, hợp thành một pháp, cũng như thế.

 Ví như chuyển luân thánh vương dẫn bốn loại binh (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ); khi thánh vương ra đi, bánh xe vàng tía luôn lăn ở phía trước dẫn đường; nếu thánh vương muốn lấy báu vật thì bánh xe dừng lại; thánh vương lấy báu xong, đem ban phát hết, việc xong xuôi bánh xe mới đi tiếp; nếu mọi người chưa được ban khắp, còn thiếu, thì bánh xe không lăn. Bát-nhã ba-la-mật dẫn năm ba-la-mật đến tát-vân-nhã, trọn không rời đổi. Ví như trong bảy báu của chuyển luân thánh vương có ba báu luôn dẫn đường phía trước: một là bánh xe vàng, hai là quan coi binh, ba là quan coi kho. Bát-nhã ba-la-mật luôn dẫn năm ba-la-mật đến tát-vân-nhã; người an trụ trong bát-nhã ba-la-mật cũng không nghĩ rằng: 'Năm ba-la-mật luôn theo ta.' Đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật), thi ba-la-mật (trì giới ba-la-mật), sằn ba-la-mật (nhẫn nhục ba-la-mật), duy-đãi ba-la-mật (tinh tấn ba-la-mật), thiền ba-la-mật (thiền định ba-la-mật) cũng không nghĩ: 'Ta sẽ đi theo bát-nhã ba-la-mật.' Vì sao? Vì tự chúng vốn không (không có tự tính thật), không làm được gì, không tạo tác được gì, giống như ánh nắng dợn (ảo ảnh như mặt nước) lúc trời nóng."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là các pháp đều không? Thế nào là Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật mà đạt được a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (quả giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật)?"

 Phật đáp: "Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật thì trong ý nghĩ rằng: 'Chúng sinh trong tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử) đều chấp vào bốn điên đảo (bốn cái thấy sai lầm: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là có ngã, nhơ bẩn là trong sạch), ta sẽ dùng âu-hoà câu-xá-la để độ thoát họ. Ta vì chúng sinh mà thực hành sáu ba-la-mật, vì chúng sinh mà buông bỏ những việc do ý mình làm ra (?).' Bố thí mọi thứ bên trong (thân mình) và bên ngoài (của cải); khi bố thí thì nghĩ rằng: 'Ta không bố thí một vật gì cả. Vì sao? Vì của cải và thân này rồi sẽ hư hoại.' Bồ-tát quán xét như thế thì đầy đủ đàn ba-la-mật. Vì chúng sinh mà không chấp nhận giới xấu: 'Ta không nên phạm mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt, tham lam, giận dữ, thấy biết sai lầm), ta cũng không nên rơi vào hai bậc (bậc Thanh văn và bậc Bích-chi Phật, những người chỉ cầu giải thoát cho riêng mình).' Bồ-tát quán xét như thế thì đầy đủ thi ba-la-mật. Vì chúng sinh mà tâm thường không giận dữ rối loạn, đó là Bồ-tát đầy đủ sằn ba-la-mật. Vì chúng sinh mà cho đến khi đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ trọn không biếng nhác, đó là Bồ-tát đầy đủ duy-đãi ba-la-mật. Vì chúng sinh mà cho đến khi đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ trọn không loạn ý, đó là Bồ-tát đầy đủ thiền ba-la-mật. Vì chúng sinh mà cho đến khi đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ chưa từng lìa trí tuệ, đó là Bồ-tát đầy đủ bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Không thể dùng pháp nào khác để độ thoát chúng sinh, chỉ có thể dùng trí tuệ để độ thoát chúng sinh mà thôi. Vì thế Bồ-tát phải tập hành bát-nhã ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nếu các ba-la-mật không có gì sai khác, sao bát-nhã ba-la-mật lại tôn quý nhất, hơn hết trong năm ba-la-mật?"

 Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Các ba-la-mật không có sai khác. Tuy không sai khác, nhưng cốt yếu là năm ba-la-mật nhờ bát-nhã ba-la-mật mà được tên gọi; do bát-nhã ba-la-mật mà năm ba-la-mật mỗi thứ có được tên mình. Tu-bồ-đề! Ví như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) có nhiều thứ màu sắc xen tạp, vật gì đến núi Tu-di cũng đều cùng màu với núi, không còn khác biệt. Năm ba-la-mật nhờ bát-nhã ba-la-mật mà được tên gọi, khi vào tát-vân-nhiên (tức tát-vân-nhã, trí biết tất cả) hợp cùng bát-nhã ba-la-mật thì cũng không còn sai khác. Vì đã vào bát-nhã ba-la-mật nên không còn những tên gọi khác nhau, không còn tên đàn, cũng không còn thi, sằn, duy-đãi, thiền, không có những tên ấy. Vì sao? Vì các ba-la-mật vốn không có hình tướng, do đó không có sai khác."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nơi đạt đến đã không sai khác, sao bát-nhã ba-la-mật lại tôn quý nhất, cao nhất trong năm ba-la-mật?"

 Phật nói: "Đúng vậy, nơi đạt đến không có sai khác. Chỉ vì theo lẽ sinh tử của thế tục mà biết có sáu ba-la-mật, đó chỉ là lập bày theo thế tục mà thôi. Chúng sinh thì không biết rằng thật ra không khởi cũng không diệt, không sinh cũng không chết. Chúng sinh và các pháp đều không có bờ mé, cũng không có đáy. Vì thế, Tu-bồ-đề, bát-nhã ba-la-mật là cao nhất, tôn quý nhất trong năm ba-la-mật. Ví như trong các phụ nữ ở Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sống), ngọc nữ báu (người vợ báu của chuyển luân thánh vương) là bậc nhất; bát-nhã ba-la-mật là cao nhất trong các ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Do oai lực của ai mà bát-nhã ba-la-mật được tôn quý nhất trong năm ba-la-mật?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì bát-nhã ba-la-mật tổng trì (gom giữ trọn vẹn) mọi pháp công đức lành, và dùng cách không có chỗ trụ mà trụ nơi tát-vân-nhã."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật có lấy gì, có bỏ gì không?"

 Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật đối với các pháp không lấy gì, cũng không buông gì. Vì sao? Vì các pháp vốn không có gì để giữ, cũng không có gì để buông."

 "Thưa Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không giữ pháp gì, không bỏ pháp gì?"

 Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật không lấy năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc — thân thể vật chất; thọ — cảm giác; tưởng — sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành — các hoạt động tạo tác của tâm; thức — sự nhận biết phân biệt), cũng không bỏ năm ấm; cho đến ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu dẫn đến giác ngộ) cho đến đạo, cũng không lấy, cũng không bỏ."

 "Thưa Thế Tôn! Thế nào là không lấy năm ấm, cũng không lấy đạo?"

 Phật nói: "Không nghĩ tưởng đến năm ấm, cũng không nghĩ tưởng đến đạo, vì thế không lấy gì cả."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Việc ấy thế nào? Không nghĩ tưởng đến năm ấm, cho đến đạo cũng không nghĩ tưởng, thì làm sao tăng thêm công đức? Nếu không tăng thêm công đức thì làm sao đầy đủ các ba-la-mật? Nếu không đầy đủ các ba-la-mật thì làm sao đạt được tát-vân-nhã?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Chính vì không nghĩ tưởng đến năm ấm, không nghĩ tưởng đến tát-vân-nhã, nên được tăng thêm công đức, đạt được tát-vân-nhiên. Vì sao? Vì không nghĩ tưởng đến năm ấm, không nghĩ tưởng đến đạo, nên mới đạt được đạo."

 "Thưa Thế Tôn! Vì sao không nghĩ tưởng đến năm ấm, không nghĩ tưởng đến đạo?"

 Phật nói: "Vì có nghĩ tưởng nên vướng vào dục giới (cõi còn ham muốn), hình giới (cõi còn hình sắc vi tế nhưng đã lìa dục), vô hình giới (cõi không còn hình sắc, chỉ còn tâm); vì không nghĩ tưởng gì nên không vướng mắc gì. Vì thế Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật không bám víu gì, cũng không vướng mắc gì."

 "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật như thế là không trụ vào đâu?"

 Phật nói: "Đúng vậy. Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật như thế thì không trụ vào năm ấm, cũng không trụ vào tát-vân-nhã."

 "Thưa Thế Tôn! Vì sao không trụ?"

 Phật nói: "Vì không đi vào đâu cả nên không trụ. Vì sao? Vì không thấy có pháp nào có chỗ trụ, có chỗ đi vào. Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật, không đi vào đâu thì cũng không trụ vào đâu. Bồ-tát trụ như thế, thực hành như thế, thì đó là thực hành bát-nhã ba-la-mật, là trụ trong bát-nhã ba-la-mật. Nếu có ai nói: 'Ta thực hành bát-nhã ba-la-mật, ta nghĩ tưởng bát-nhã ba-la-mật', thì người ấy đã xa lìa bát-nhã ba-la-mật. Đã xa lìa bát-nhã ba-la-mật thì cũng xa lìa năm ba-la-mật, cũng xa lìa tát-vân-nhã. Vì sao? Vì bát-nhã ba-la-mật không có chỗ để vào, cũng không có ai vào được bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì không có hình tướng, không có chỗ để vào.

 Nếu Bồ-tát đối với bát-nhã ba-la-mật mà có chỗ biết (chấp vào sự hiểu biết), thì đã sa ngã. Sa ngã đối với bát-nhã ba-la-mật thì cũng là sa ngã đối với mọi pháp. Nếu lại nghĩ: 'Bát-nhã ba-la-mật gìn giữ năm ba-la-mật, và khiến giữ được tát-vân-nhã', thì cũng đã sa ngã, là không thực hành bát-nhã ba-la-mật, không thể thành a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Nếu lại khởi nghĩ: 'Ở trong bát-nhã ba-la-mật này ta được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) về a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ', thì cũng đã sa ngã. Người sa ngã đối với bát-nhã ba-la-mật thì không đạt được a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Nếu lại nghĩ: 'Ta sẽ nhờ bát-nhã ba-la-mật mà thực hành năm ba-la-mật, thực hành lòng đại từ (lòng thương rộng lớn, muốn đem niềm vui đến cho mọi chúng sinh)', thì cũng là sa ngã; người sa ngã không thể thành tựu năm ba-la-mật, cũng không thể thành tựu lòng đại từ. Nếu lại nghĩ: 'Như chư Như Lai đối với các pháp không nhận lấy, không có chỗ làm, tự nhiên mà giác ngộ, rồi đem điều ấy dạy bảo chúng sinh', thì cũng là sa ngã. Vì sao? Vì Như Lai đối với các pháp không có gì để giác ngộ, nên không trụ vào pháp nào, huống chi có pháp nào để giác ngộ? Nghĩ như thế là không đúng."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bồ-tát phải thực hành bát-nhã ba-la-mật thế nào để không có những chỗ sơ hở ấy?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật thì nên nghĩ rằng: 'Các pháp này đều không có gì thật. Trong pháp không có gì thật ấy, không có pháp nào để lấy, cũng không có gì để giác ngộ.' Thực hành như thế là thực hành bát-nhã ba-la-mật. Nếu muốn đi vào pháp không có gì thật ấy thì đã lìa bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì bát-nhã ba-la-mật không có chỗ để vào, cũng không có người đi vào."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu bát-nhã ba-la-mật không lìa bát-nhã ba-la-mật, đàn ba-la-mật không lìa đàn ba-la-mật, cho đến tát-vân-nhã không lìa tát-vân-nhã; nếu đã không lìa thì làm sao vào bát-nhã ba-la-mật? Cho đến tát-vân-nhã, làm sao có sự đi vào?"

 Phật nói: "Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật thì không đi vào năm ấm, cũng không níu giữ (?) năm ấm, cũng không bác bỏ năm ấm; cho đến tát-vân-nhã cũng như thế. Cũng không nói: 'Năm ấm là thường hay vô thường, là khổ hay vui, có ngã hay không có ngã, là không hay là vắng lặng'; cho đến tát-vân-nhã cũng như thế. Thường hay vô thường, khổ hay vui, có ngã hay không, không hay vắng lặng — những pháp ấy không đi vào cái có hình, cũng không đi vào cái không có hình. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật, thực hành tát-vân-nhã, ví như khi chuyển luân thánh vương xuất hành thì bốn loại binh đều đi theo; năm ba-la-mật đều theo bát-nhã ba-la-mật đến tát-vân-nhã mà dừng. Ví như người đánh xe giỏi điều khiển cỗ xe bốn ngựa, chưa từng chệch khỏi vết bánh xe; bát-nhã ba-la-mật điều khiển năm ba-la-mật thuận đường đến tát-vân-nhã."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế nào là đạo của Bồ-tát? Thế nào là chẳng phải đạo?"

 Phật đáp: "Đạo Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và đạo Bích-chi Phật (người tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không đi giáo hoá chúng sinh) chẳng phải là đạo Bồ-tát; tát-vân-nhã mới là đạo Bồ-tát."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật là vì các Bồ-tát mà làm nên việc lớn, mới phân biệt được đâu là đạo, đâu chẳng phải đạo."

 Phật nói: "Đúng như Tu-bồ-đề nói, bát-nhã ba-la-mật vì vô số a-tăng-kỳ chúng sinh mà khởi lên; tuy khen ngợi việc tu hành, nhưng không nhận lấy năm ấm, cũng không nhận lấy hai bậc. Bát-nhã ba-la-mật là người đánh xe của chúng sinh, đánh xe đưa chúng sinh đến tát-vân-nhã, không làm người đánh xe cho hai bậc. Vì thế bát-nhã ba-la-mật đối với các pháp không làm sinh ra gì, không làm mất đi gì, vì pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp) vốn bình đẳng."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nếu bát-nhã ba-la-mật không làm sinh các pháp, cũng không làm diệt các pháp, thì Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật thế nào?"

 Phật nói: "Vì tát-vân-nhã mà nghĩ đến sáu ba-la-mật, đem công đức ấy chia chung cho chúng sinh, để hướng về a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Bồ-tát đem công đức ấy cầu a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì đầy đủ tâm niệm về sáu ba-la-mật; lòng từ mà Bồ-tát thực hành chính là tát-vân-nhiên. Bồ-tát nào lìa sáu ba-la-mật thì là lìa tát-vân-nhiên. Vì thế, Bồ-tát muốn đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải học sáu ba-la-mật, đầy đủ mọi công đức lành, mới đạt được tát-vân-nhã. Vì thế Bồ-tát phải thực hành sáu ba-la-mật."

 "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát tập luyện sáu ba-la-mật thế nào?"

 Phật nói: "Bồ-tát nên quán xét thế này: năm ấm không phải là tập luyện, cũng không phải là không tập luyện; cho đến tát-vân-nhã cũng như thế. Bồ-tát nên tập luyện sáu ba-la-mật như thế.

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát không tập trụ vào năm ấm, cho đến tát-vân-nhã cũng không tập trụ vào. Vì sao? Vì năm ấm cho đến tát-vân-nhã đều không có chỗ trụ. Bồ-tát muốn thành a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải tập không trụ vào đâu. Tu-bồ-đề! Ví như người muốn có quả ngọt thì trồng cây ăn quả, vùi gốc rễ thật sâu, tưới nước đúng lúc, khiến đất được ẩm mà mầm non mọc lên, rồi có cành lá hoa trái mà hái ăn. Bồ-tát muốn đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải học sáu ba-la-mật, dùng sáu ba-la-mật để thu nhận và độ thoát chúng sinh. Vì thế, Tu-bồ-đề, Bồ-tát muốn một mình bước đi tự tại giữa ba cõi, muốn làm thanh tịnh cõi Phật, muốn ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành đạo của Phật), muốn chuyển bánh xe pháp (giảng thuyết giáo pháp), thì phải học sáu ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Phải học bát-nhã ba-la-mật ư?"

 Phật nói: "Đúng vậy, phải học."

 Phật nói: "Muốn được tự tại đối với mọi pháp thì phải học bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì bát-nhã ba-la-mật một mình vượt trội giữa mọi pháp. Bát-nhã ba-la-mật là chỗ hướng về (?) của mọi pháp, ví như biển lớn là chỗ hướng về của muôn sông bốn dòng. Những ai muốn học tát-vân-nhã thì phải học bát-nhã ba-la-mật. Vì thế Bồ-tát phải học sáu ba-la-mật, phải học tát-vân-nhã. Ví như người bắn cung giỏi, cầm cung tên trong tay thì không sợ kẻ thù; Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật thì không sợ ma và ma thiên. Vì thế Bồ-tát muốn đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì phải học bát-nhã ba-la-mật. Ai thực hành bát-nhã ba-la-mật thì chư Phật quá khứ, vị lai và hiện tại đều nhớ nghĩ đến người ấy."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát thực hành sáu ba-la-mật thế nào mà được chư Phật nhớ nghĩ đến?"

 Phật nói: "Chư Phật nhớ nghĩ đến, không phải vì thấy có sáu ba-la-mật mà nhớ nghĩ, không phải vì thấy có tát-vân-nhã mà nhớ nghĩ. Ai trụ như thế thì được chư Phật nhớ nghĩ đến. Lại nữa, Tu-bồ-đề, cũng không phải vì năm ấm mà nhớ nghĩ, cho đến không phải vì tát-vân-nhã mà nhớ nghĩ."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Những gì Bồ-tát phải học thật rất nhiều, mà lại như không có gì để học."

 Phật nói: "Đúng vậy, có rất nhiều điều phải học mà cũng không có gì để học. Vì sao? Vì không thấy có pháp nào mà Bồ-tát có thể học."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Các pháp được nói ra, dù nhiều hay ít, Bồ-tát đều phải nhận lấy mà thực hành. Bồ-tát muốn đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ thì các việc của sáu ba-la-mật, dù nhiều hay ít, đều phải nhận lấy mà thực hành, phải giữ vững, phải luôn quán xét suy niệm khiến tâm không lay chuyển. Bồ-tát đối với sáu ba-la-mật đều phải học hết, đối với các pháp dù nhiều dù ít cũng phải học và biết hết."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là biết hết các pháp, dù nhiều dù ít?"

 Phật nói: "Năm ấm là như, tát-vân-nhã là như (như: chân như, tức tính chân thật, như vậy, không đổi khác của các pháp). Biết được cái như của năm ấm và của tát-vân-nhiên thì biết được các pháp dù nhiều dù ít."

 "Thưa Thế Tôn! Làm sao biết được cái như của năm ấm, cái như của tát-vân-nhã? [Cái như ấy] không thấy sinh, không thấy diệt, không thấy hao giảm (?), thường trụ không đổi."

 Phật nói: "Nhờ quán chân tế (bờ mé chân thật, tức thực tại tối hậu của mọi sự vật) nên biết được các pháp dù nhiều dù ít."

 "Thưa Thế Tôn! Thế nào là quán chân tế?"

 Phật nói: "Chân tế chẳng phải là bờ mé. Bồ-tát học nơi cái chẳng phải bờ mé thì biết được các pháp dù nhiều dù ít. Nhờ biết pháp tính mà biết được các pháp dù nhiều dù ít. Biết tính của sắc và pháp tính không có đứt đoạn thì biết được các pháp dù nhiều dù ít."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Biết các pháp dù nhiều dù ít là thế nào?"

 Phật nói: "Các pháp không kết đôi với nhau, cũng chẳng phải không kết đôi."

 "Thưa Thế Tôn! Pháp nào không kết đôi, cũng chẳng phải không kết đôi?"

 Phật nói: "Năm ấm không hợp, cũng không phải không hợp; cho đến hữu vi tính (tính chất của những pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi tính (tính chất không do tạo tác, không sinh không diệt) cũng không hợp, cũng không phải không hợp. Vì sao? Vì các pháp ấy không có hình tướng để có thể hợp, cũng không có để mà không hợp. Vì sao? Vì những gì có đều là không có gì thật, nên không hợp cũng không tan. Phải biết các pháp như thế."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát từ khi mới phát ý cho đến bậc thập trụ (bậc thứ mười trong các bậc tu của Bồ-tát), đều phải học như thế, xét kỹ rồi biết hết các pháp dù nhiều dù ít. Đây là chỗ Bồ-tát căn lợi (người có năng lực hiểu biết sắc bén) đi vào, không phải chỗ người căn độn (năng lực chậm lụt) đi vào, không phải chỗ người hạng trung đi vào, không phải chỗ người tầm thường (?) đi vào. Muốn học để vào đường dẫn dắt này, đây không phải chỗ người biếng nhác đi vào, không phải chỗ người còn mong cầu đi vào; đây là chỗ người tinh tấn đi vào, chỗ người nhớ giỏi đi vào, là chỗ bậc A-duy-việt-trí (bậc Bồ-tát không còn thoái lui trên đường thành Phật) sắp đạt tát-vân-nhã đi vào; nhận lời dạy của sáu ba-la-mật thì vào được tát-vân-nhã. Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật, nếu việc ma nổi lên thì biết được và dẹp được. Ai muốn có âu-hoà câu-xá-la thì phải học bát-nhã ba-la-mật. Khi Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật, lúc suy niệm hay lúc đi vào, chư Phật hiện tại ở mười phương đều nhớ nghĩ đến Bồ-tát ấy. Chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều từ bát-nhã ba-la-mật mà sinh ra. Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật nên nghĩ rằng: 'Pháp mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã đạt, ta cũng sẽ đạt.' Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật nên tập luyện như thế. Ai tập luyện như thế thì mau đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ. Vì thế Bồ-tát không nên lìa tâm niệm về tát-vân-nhã.

 "Giả sử dạy hết chúng sinh trong một đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ gồm một tỷ thế giới) thực hành sáu ba-la-mật, khiến tất cả đều đắc quả Tu-đà-hoàn (quả vị thánh đầu tiên của hàng Thanh văn, mới vào dòng thánh) cho đến quả La-hán (A-la-hán, quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não), cho đến Bích-chi Phật, thì cũng không bằng Bồ-tát này thực hành bát-nhã ba-la-mật trong khoảng một cái búng ngón tay. Vì sao? Vì năm ba-la-mật, quả Tu-đà-hoàn cho đến La-hán, đạo Bích-chi Phật đều từ trong đó mà sinh ra; chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại cũng đều từ trong đó mà sinh ra. Giả sử dạy hết chúng sinh trong những cõi nhiều như cát sông Hằng làm việc bố thí, cho đến thành Thanh văn, Bích-chi Phật, thì cũng không bằng Bồ-tát suy niệm bát-nhã ba-la-mật tương ưng với tát-vân-nhã, suy niệm bát-nhã ba-la-mật tương ưng với tát-vân-nhã, suy niệm một ngày cho đến trăm ngày, hoặc cho đến trăm kiếp. Vì sao? Vì chư Như Lai đều từ trong đó mà ra, lập nên giáo pháp bố thí và giáo pháp của La-hán, Bích-chi Phật.

 "Nếu có Bồ-tát trụ đúng theo lời dạy của bát-nhã ba-la-mật, thì nên biết đó là Bồ-tát A-duy-việt-trí được Như Lai nhớ nghĩ đến; nên biết Bồ-tát ấy đã thực hành sáu ba-la-mật, đã đạt âu-hoà câu-xá-la, đã phụng sự nhiều vị Phật, đã gặp được thiện tri thức chân thật (người thầy bạn tốt dẫn dắt đúng đường), đã đầy đủ mười tám không (mười tám cách quán xét tính không của các pháp), đã thành tựu bốn vô ngại tuệ (bốn trí tuệ thông suốt không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), đã được sáu thông (sáu năng lực thần thông: thần túc, thiên nhãn, thiên nhĩ, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não). Đã trụ trong hạnh trong sạch của bậc đồng chân (giữ thân trong trắng như trẻ thơ, không dính dục nhiễm), viên mãn các nguyện. Nên biết Bồ-tát ấy không lìa chư Phật, không lìa các công đức lành, không lìa các cõi Phật, không mất tài biện thuyết, đã được tổng trì (năng lực ghi nhớ gìn giữ giáo pháp không quên), các căn (các giác quan và năng lực tinh thần) đầy đủ, việc thọ ký đã thành tựu. Nên biết Bồ-tát ấy đã vĩnh viễn dứt khỏi ba cõi và tám nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp).

 "Biết rằng Bồ-tát ấy khéo thâm nhập mọi việc, khéo thâm nhập nghĩa không văn tự, khéo nói cũng khéo im lặng, khéo nói nhiều cũng khéo nói một lời, khéo dạy bảo người nam, khéo dạy bảo người nữ, khéo hiểu năm ấm, khéo hiểu nê-hoàn (niết-bàn: trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau), khéo hiểu tướng của các pháp. Khéo hiểu tính hữu vi và vô vi, khéo hiểu có và không, khéo hiểu bờ này và bờ kia, khéo hiểu hợp và tan, khéo hiểu không hợp không tan, khéo hiểu chân như, khéo hiểu pháp thanh tịnh, khéo hiểu có duyên và không duyên (?). Khéo hiểu năm ấm, khéo hiểu sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp trong ý — gọi là "suy" vì làm hao mòn tâm lành), khéo hiểu mười tám tính (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), khéo hiểu bốn đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ), khéo hiểu mười hai duyên khởi (mười hai mắt xích nhân duyên nối nhau tạo nên vòng sinh tử), khéo hiểu thiền, khéo hiểu bốn thiền (bốn bậc thiền định của cõi sắc), khéo hiểu bốn vô hình thiền (bốn bậc thiền định của cõi vô sắc), khéo hiểu sáu ba-la-mật, khéo hiểu ba mươi bảy phẩm, khéo hiểu tát-vân-nhã.

 "Khéo hiểu tính hữu vi và vô vi, khéo hiểu có thân, khéo hiểu không thân, khéo hiểu tâm niệm về năm ấm cho đến khéo hiểu tâm niệm về tát-vân-nhã, khéo hiểu năm ấm tự không cho đến khéo hiểu đạo cũng không, khéo hiểu tin đạo là không, khéo hiểu không tin đạo là không (?), khéo hiểu khởi và diệt, khéo hiểu sự an trụ nhất định không còn biến đổi, khéo hiểu tham dâm, giận dữ, si mê, khéo hiểu không có tham dâm, giận dữ, si mê, khéo hiểu chính kiến (thấy biết đúng). Khéo hiểu cái thấy không chính, khéo hiểu tà kiến (thấy biết sai lầm), khéo hiểu không tà kiến, khéo hiểu các kiến chấp, khéo hiểu danh sắc (tâm và thân hợp lại), khéo hiểu việc làm, khéo hiểu việc tôn kính phụng sự. Khéo hiểu tướng trạng, khéo hiểu khổ, khéo hiểu tập (nguyên nhân của khổ), khéo hiểu tận (sự dứt khổ), khéo hiểu đạo (con đường dứt khổ), khéo hiểu nê-lê (địa ngục), khéo hiểu bệ-lệ (ngạ quỷ, loài quỷ đói), khéo hiểu súc sinh, khéo hiểu ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), khéo hiểu loài người và nẻo người, khéo hiểu nẻo trời, khéo hiểu Thanh văn, Bích-chi Phật, khéo hiểu đạo Thanh văn, Bích-chi Phật, khéo hiểu tát-vân-nhiên, khéo hiểu đạo tát-vân-nhã, khéo hiểu các năng lực, khéo hiểu năng lực đầy đủ, khéo hiểu cái biết mau lẹ (?), khéo hiểu cái biết vi tế, khéo hiểu cái biết nhàm lìa (?), khéo hiểu trí lớn, khéo hiểu trí không bờ không đáy, khéo hiểu trí tuệ về ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại, khéo dùng quyền biến (phương tiện linh hoạt tùy cơ), khéo xét chúng sinh, khéo hiểu nghĩa lý, khéo giải thích, khéo dứt ba nẻo ác."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đó là công đức của Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật, suy niệm bát-nhã ba-la-mật, đi vào bát-nhã ba-la-mật."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là thực hành bát-nhã ba-la-mật? Thế nào là suy niệm? Thế nào là đi vào?"

 Phật nói: "Nên biết năm ấm là thường hay vô thường, là bền chắc hay không bền chắc, là thật hay không thật; biết như thế là thực hành bát-nhã ba-la-mật. Đi vào bát-nhã ba-la-mật thì nên như đi vào phép quán không. Mọi thứ có đều không có gì thật, nên suy niệm như thế."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát học bát-nhã ba-la-mật phải đến bao lâu?"

 Phật nói: "Bồ-tát từ khi mới phát ý thực hành bát-nhã ba-la-mật cho đến khi ngồi đạo tràng, đều phải thực hành như thế, suy niệm như thế, đi vào như thế."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát suy niệm bát-nhã ba-la-mật, phải dùng một tâm duy nhất mà suy niệm sao?"

 Phật nói: "Bồ-tát luôn dùng một tâm chuyên nhất mà suy niệm bát-nhã ba-la-mật, không để các ý nghĩ khác chen vào được. Thực hành bát-nhã ba-la-mật, đi vào như thế, suy niệm như thế, không lìa tâm niệm về tát-vân-nhiên. Suy niệm bát-nhã ba-la-mật thì nên như phép tắc của ý, theo ý mà không lìa (?)."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Có phải nhờ giữ lấy sự thực hành, giữ lấy sự suy niệm, giữ lấy sự đi vào bát-nhã ba-la-mật mà đạt tát-vân-nhiên chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Có phải nhờ giữ lấy sự không suy niệm mà đạt tát-vân-nhiên chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Có phải nhờ giữ lấy sự suy niệm rồi lại không suy niệm mà đạt tát-vân-nhiên chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Có phải nhờ chẳng suy niệm cũng chẳng không suy niệm mà đạt tát-vân-nhiên chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề thưa: "Vậy phải nhờ gì mà đạt tát-vân-nhiên?"

 Phật nói: "Như với chân như."

 "Thế nào là như với chân như?"

 Phật nói: "Như với chân tế."

 "Thế nào là như với chân tế?"

 Phật nói: "Như với pháp tính, như với tính chúng sinh, như với tính của thọ (tuổi thọ), như với tính của mạng sống."

 "Thưa Thế Tôn! Thế nào là như với pháp tính, như với tính chúng sinh, như với tính của thọ mạng?"

 Phật nói: "Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, cái ngã, thọ mạng, chúng sinh có thể nắm bắt được chăng?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Không thể nắm bắt được."

 Phật nói: "Cái ngã, thọ mạng, chúng sinh đã không thể nắm bắt được, thì làm sao có chúng sinh mà gọi là chúng sinh? Bồ-tát nên biết như thế: không lấy tên gọi để đi vào bát-nhã ba-la-mật, không lấy tên gọi để đi vào các pháp mà đạt được tát-vân-nhiên."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Sáu ba-la-mật này không nên đặt tên gọi sao?"

 Phật nói: "Sáu ba-la-mật và các pháp đều không lấy [tên gọi] của pháp hữu vi, vô vi và pháp ba thừa (ba cỗ xe đưa người đến giải thoát: Thanh văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát) (?)."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu các pháp không thể gọi tên, không thể có tên, thì làm sao có tên gọi? Làm sao có sinh tử trong năm nẻo (năm nẻo luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời), và có Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán, Bích-chi Phật, Tam-da-tam-Phật (Phật Chánh Đẳng Giác, bậc giác ngộ hoàn toàn)?"

 Phật nói: "Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, chỗ có tên gọi là chúng sinh có thể thấy được chăng?"

 "Thưa Thế Tôn! Không thể thấy được."

 Phật nói: "Chỗ của chúng sinh còn không thể nắm bắt được, huống chi có pháp năm nẻo, ba thừa. Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật thì nên học sự không có chỗ nơi, gọi là các pháp không có chỗ nơi."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Như Thế Tôn nói, vậy là không nên học năm ấm sao? Cho đến tát-vân-nhã cũng không nên học sao?"

 Phật nói: "Nên học năm ấm, cũng nên học tát-vân-nhiên; tuy học mà không có chỗ nơi."

 "Thế nào là học mà không có chỗ nơi?"

 Phật nói: "Học năm ấm, tát-vân-nhiên mà không thấy có gì sinh, không thấy có gì diệt."

 Lại hỏi: "Thế nào là học không sinh, không diệt?"

 Phật nói: "Nên học rằng những gì làm ra đều không có gì thật."

 "Thế nào là học rằng những gì làm ra đều không có gì thật?"

 Phật nói: "Quán các pháp như tự quán tướng không có gì thật; đó là học rằng những gì làm ra đều không có gì thật."

 "Thế nào là tự quán tướng không có gì thật?"

 Phật nói: "Như quán năm ấm là không, như quán sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là không, như quán trong và ngoài đều không, như quán có và không đều không, như quán thiền là không, như quán thiền diệt tận và giải thoát (?) là không, như quán ba mươi bảy phẩm là không, như quán đạo là không. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật nên quán như thế, nên tự quán tướng của các pháp đều không."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu năm ấm là không cho đến đạo cũng là không, thì Bồ-tát phải thực hành bát-nhã ba-la-mật thế nào?"

 Phật nói: "Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật là một sự thực hành không thành tựu gì."

 "Thế nào là sự thực hành không thành tựu gì?"

 Phật nói: "Vì bát-nhã ba-la-mật không thể thấy được, Bồ-tát cũng không thể nắm bắt được, sự thực hành cũng không thể nắm bắt được, không có người thực hành, không có người sẽ thực hành, không có người đã thực hành. Tất cả đều không thể nắm bắt được; đó là sự thực hành bát-nhã ba-la-mật không thành tựu gì của Bồ-tát. Vì sao? Vì mọi hí luận (lời bàn suông, phân biệt vô ích) đều không thể thấy được."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát như thế là thực hành không thành tựu gì, vậy người mới phát ý phải thực hành bát-nhã ba-la-mật thế nào?"

 Phật nói: "Bồ-tát từ khi phát ý thì không nên nương tựa vào pháp nào. Học và thực hành sáu ba-la-mật đều không nương tựa vào đâu, cho đến tát-vân-nhiên cũng nên nghĩ là không nương tựa vào đâu."

 "Thế nào là nương tựa? Thế nào là không nương tựa?"

 Phật nói: "Hai là nương tựa, một là không nương tựa."

 "Thế nào là hai? Thế nào là một?"

 Phật nói: "Mắt và hình sắc là hai, sáu nhập (sáu cửa giác quan) với tâm niệm và pháp (?) là hai, đạo và Phật là hai; đó là hai."

 "Thưa Thế Tôn, thế nào là từ có nương tựa mà thành không nương tựa? Từ không nương tựa mà thành có nương tựa?"

 Phật nói: "Không phải từ có nương tựa mà có nương tựa, cũng không phải từ không nương tựa mà có nương tựa. Đi vào chỗ nương tựa và không nương tựa bình đẳng như một, đó gọi là không nương tựa. Tu-bồ-đề, Bồ-tát xem nương tựa và không nương tựa là bình đẳng, đó gọi là không nương tựa; nên học như thế. Bồ-tát học bát-nhã ba-la-mật như thế thì không có nương tựa."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật không thực hành sự nương tựa, cũng không thực hành sự không nương tựa; vậy thực hành bát-nhã ba-la-mật thế nào để đầy đủ các địa (các bậc tu của Bồ-tát) mà đạt tát-vân-nhiên?"

 Phật nói: "Bồ-tát không trụ vào sự nương tựa mà đầy đủ các địa. Vì sao? Vì bát-nhã ba-la-mật không nương tựa, đạo cũng không nương tựa vào đâu, người thực hành bát-nhã ba-la-mật cũng không thể thấy được. Bồ-tát nên thực hành như thế."

 "Thưa Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật không thể thấy được, đạo cũng không thể nắm bắt được, người tu đạo cũng không thể nắm bắt được; vậy làm sao Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật mà phân biệt các pháp, đây là năm ấm, đây là đạo?"

 Phật nói: "Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật thì không nương tựa vào năm ấm, cũng không nương tựa vào đạo."

 Lại hỏi: "Nếu Bồ-tát không nương tựa vào năm ấm cũng không nương tựa vào đạo, thì làm sao đầy đủ sáu ba-la-mật mà vượt lên địa vị Bồ-tát (?)? Làm sao làm thanh tịnh cõi Phật, giáo hoá chúng sinh? Làm sao đạt tát-vân-nhiên? Làm sao chuyển bánh xe pháp? Làm sao làm việc của Phật? Làm sao giải thoát chúng sinh khỏi sinh tử?"

 Phật nói: "Bồ-tát không vì năm ấm mà thực hành bát-nhã ba-la-mật, cũng không vì đạo mà thực hành bát-nhã ba-la-mật."

 Lại hỏi: "Vậy vì ai mà thực hành bát-nhã ba-la-mật?"

 Phật nói: "Chính vì không vì gì cả mà thực hành bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì các pháp không có người làm ra; bát-nhã ba-la-mật cũng không có người làm ra, cũng không có người thành tựu. Đạo cũng không có người làm ra, không có người thành tựu; Bồ-tát cũng không có người làm ra, không có người thành tựu. Bồ-tát nên thực hành bát-nhã ba-la-mật như thế: không có gì làm ra, không có gì thành tựu."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu các pháp không có ai làm ra, không có ai thành tựu, thì cũng không có chỗ cho ba thừa."

 Phật nói: "Chỗ của pháp không làm ra, không thành tựu là không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì kẻ phàm phu ngu si đi vào năm ấm, dựa vào năm ấm mà tự kiêu căng, dựa vào đạo mà kiêu căng, rồi nghĩ rằng: 'Ta sẽ đắc đạo, độ thoát chúng sinh.' Vì sao? Tu-bồ-đề! Phật dùng năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) còn không thể thấy được năm ấm và đạo, huống chi kẻ phàm phu ngu si không có mắt mà đi vào năm ấm, muốn độ chúng sinh?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn dùng năm nhãn mà không thấy được chúng sinh, không thấy có ai để độ, vậy làm sao thành a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, và làm sao xếp đặt chúng sinh vào ba tế (ba bậc/ba phần vị mà chúng sinh được đưa vào) (?)?"

 Phật nói: "Ta cũng không thấy có sự thành A-duy-tam-Phật (thành Phật giác ngộ hoàn toàn), ta cũng không nắm bắt được chúng sinh, ta cũng không thấy ba tế; không nắm bắt được, cũng không thấy được. Vì chúng sinh vốn không có thân thật mà lại có ý tưởng là có thân, nên chỉ dùng lời ấy để răn dạy mà thôi. Những lời giáo hoá đã nói, chỉ là theo thế tục mà có lời dạy ấy, không phải là lời dạy không lời của đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, vượt ngoài mọi ngôn từ)."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Không trụ vào đệ nhất nghĩa tối yếu mà thành A-duy-tam-Phật chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề thưa: "Từ bốn điên đảo mà thành A-duy-tam-Phật chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Không từ đệ nhất nghĩa tối yếu mà đạt, cũng không từ bốn điên đảo mà đạt, há chẳng phải Thế Tôn không đạt chính giác sao?"

 Phật nói: "Không phải." Phật nói: "Như Lai đạt chính giác, nhưng không trụ vào tính hữu vi, cũng không trụ vào tính vô vi. Ví như Như Lai hoá hiện ra một Như Lai, cũng không trụ vào đâu, cũng đến, cũng đi, cũng đứng, cũng ngồi, cũng thực hành sáu ba-la-mật, cũng hành thiền, cũng thực hành bốn đẳng (bốn tâm rộng lớn bình đẳng: từ, bi, hỷ, xả), bốn vô hình thiền, hành được năm thông (năm thần thông), ba mươi bảy phẩm, hành được ba thoát môn (ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện), hành nội ngoại không và hữu vô không, cũng hành tám giải thoát (tám bậc thiền định giúp thoát khỏi ràng buộc), chín thứ đệ thiền (chín tầng thiền định tiến lên tuần tự), mười lực (mười năng lực trí tuệ riêng của Phật), bốn vô sở uý (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), mười tám pháp riêng của Phật (mười tám đức chỉ Phật mới có), cũng chuyển được bánh xe pháp. Vị Phật hoá hiện này lại hoá hiện ra vô số người, rồi vị Phật hoá hiện bảo những người ấy rằng: 'Có sự độ thoát, có chúng sinh, có ba tế.'"

 Phật hỏi Tu-bồ-đề: "Những gì vị Phật hoá hiện ấy hoá ra, có ba tế, có chúng sinh chăng?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Không có, thưa Thế Tôn!"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì thế Như Lai, Vô Sở Trước (bậc không vướng mắc), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính, bình đẳng trọn vẹn) biết các pháp như huyễn hoá, không có ai được độ thoát. Bồ-tát đối với bát-nhã ba-la-mật nên thực hành như thế, nên biết như thế."

 Tu-bồ-đề thưa: "Như Thế Tôn nói, các pháp như huyễn hoá. Vậy thân do Như Lai hoá hiện với thân Như Lai có gì khác nhau? Có gì sai biệt?"

 Phật nói: "Không có gì khác, cũng không có gì sai biệt. Vì sao? Vì Như Lai có làm việc, thân hoá hiện cũng có làm việc."

 Lại hỏi: "Không có Như Lai, thân hoá hiện một mình có làm việc được chăng?"

 Phật nói: "Làm việc được."

 "Thế nào, thưa Thế Tôn?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Thuở quá khứ có vị Phật tên Tu-phiến-đầu (Tu-phiến-đầu, tiếng nhà Tấn gọi là Cực Tịnh Như Lai). Vào thời vị Phật ấy, không có người nào tu đạo Bồ-tát. Phật liền thị hiện bát-nê-hoàn (nhập niết-bàn trọn vẹn, tức Phật qua đời), và hoá ra một vị Phật hoá hiện ở lại suốt một kiếp. Làm việc của Phật một kiếp xong, về sau vị Phật hoá hiện ấy thọ ký cho người xứng đáng tu hạnh Bồ-tát, rồi cũng bát-nê-hoàn. Mọi người đều gọi là bát-nê-hoàn, không biết đó là thân hoá hiện."

 Phật nói: "Thân hoá hiện cũng không có sinh, cũng không có nê-hoàn. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật nên hiểu các pháp như huyễn hoá."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu việc thân hoá hiện làm với việc Như Lai làm không có sai khác, thì công đức tạo ra làm sao đền đáp hết ân bố thí (?)? Nếu cúng dường Phật hoá hiện và cúng dường Như Lai, thì phước của người cúng dường ấy đến khi [vị Phật ấy] bát-nê-hoàn có mất hết không?"

 Phật nói: "Như Lai là phúc điền (ruộng phước: đối tượng mà người ta cúng dường thì sinh ra phước, như gieo hạt vào ruộng tốt) cho tất cả trời và người; Như Lai hoá hiện cũng là phúc điền cho tất cả, ngang bằng không khác."

 Phật nói: "Hãy gác lại công đức cúng dường Như Lai và Như Lai hoá hiện. Nếu có người với lòng từ thường nhớ nghĩ đến Phật, phước ấy kéo dài cho đến khi hết khổ mới thôi."

 Phật nói: "Hãy gác lại phước của lòng từ ấy. Nếu có người chỉ rải một nắm hoa lên hư không, nhớ nghĩ đến Phật trong chốc lát, phước ấy cũng kéo dài cho đến khi hết khổ."

 Phật nói: "Hãy gác lại phước rải hoa ấy. Chỉ cần có người xưng 'Nam-mô Phật' (con xin quy kính Phật), thì phước đức ấy cũng kéo dài cho đến khi hết khổ. Tu-bồ-đề! Phước cúng dường Như Lai thật rất to lớn rộng khắp. Tu-bồ-đề! Nên biết như thế: các pháp đều bình đẳng, Phật hoá hiện và Phật không có sai khác. Bồ-tát nên thực hành bát-nhã ba-la-mật như thế, nên hiểu rằng pháp của các pháp không nên diệt, cũng không nên bỏ; pháp bát-nhã ba-la-mật này cũng không nên phân biệt, cho đến các pháp cũng như thế."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu các pháp không nên phân biệt, sao Như Lai lại nói: 'Đây là sắc (thân thể vật chất), đây là thống (cảm giác), đây là tưởng, đây là hành, đây là thức'? Sao lại nói: 'Đây là pháp bên trong, đây là pháp bên ngoài, đây là thiện, đây là ác, đây là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính sinh tử), đây là vô lậu (không còn phiền não), đây là đạo, đây là thế tục, đây là sinh, đây là tử, đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi'? Thưa Thế Tôn! Như thế há chẳng phải là phân biệt các pháp sao?"

 Phật nói: "Không phải. Chỉ dùng tên gọi để chỉ bày cho chúng sinh, muốn họ hiểu mà thôi, chứ không có gì phân biệt cả."

 "Thưa Thế Tôn! Pháp không có tên gọi này, làm sao dùng tên gọi và tướng trạng để dạy chúng sinh, muốn họ hiểu được?"

 Phật nói: "Sự thực hành không có tên, không có tướng, không có chỗ đi vào; sự thực hành không có khổ (?), không có tướng, không có chỗ đi vào. Chư Phật và các đệ tử cũng không đi vào tướng. Nếu tên gọi có đi vào tên gọi, thì tướng cũng phải đi vào tướng, không cũng phải đi vào không, vô tướng (không có tướng trạng để nắm bắt) cũng phải đi vào vô tướng, vô nguyện (không có điều mong cầu) cũng phải đi vào vô nguyện, chân tế cũng phải đi vào chân tế, pháp tính cũng phải đi vào pháp tính, pháp vô vi cũng phải đi vào pháp vô vi. Các pháp này chỉ là chữ nghĩa mà thôi, chữ cũng không đi vào chữ. Bồ-tát trụ trong việc dùng tên gọi và tướng trạng để thực hành bát-nhã ba-la-mật, nhưng cũng không nên đi vào trong tên gọi và tướng trạng."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu các pháp hữu vi chỉ trụ bằng tên gọi và tướng trạng, thì Bồ-tát vì ai mà phát đạo ý (tâm cầu đạo giác ngộ)? Vì ai mà chịu bao nhiêu siêng năng khổ nhọc thực hành sáu ba-la-mật? Vì ai mà hành thiền và vô hình thiền, thực hành bốn đẳng, ba mươi bảy phẩm, gom đủ ba thoát môn, đầy đủ lòng đại từ — tất cả là vì ai mà làm?"

 Phật nói: "Dùng tên gọi, tướng trạng để chỉ bày tướng trạng, còn các pháp hữu vi thì không phải vì tên gọi, tướng trạng mà là không (?); vì thế Bồ-tát tu đạo Bồ-tát, đạt tát-vân-nhã, và chuyển bánh xe pháp, dùng pháp ba thừa độ thoát chúng sinh. Tên gọi và tướng trạng ấy cũng không sinh không diệt, như chỗ nó trụ mà không có gì khác."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn có nói đến tát-vân-nhiên chăng?"

 Phật nói: "Có. Ta nói về tát-vân-nhiên, về việc của tát-vân-nhiên, và nói về việc của đạo tuệ (trí tuệ biết rõ mọi con đường tu)."

 "Thưa Thế Tôn! Những điều ấy có gì sai khác?"

 Phật nói: "Tát-vân-nhã là việc của hàng Thanh văn, Bích-chi Phật. Việc của đạo tuệ là việc của các Bồ-tát ma-ha-tát. Việc của tát-vân-nhã (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng của mọi pháp) là việc của chư Phật Như Lai."

 Lại hỏi: "Vì sao tát-vân-nhã là việc của Thanh văn, Bích-chi Phật?"

 Phật nói: "Các pháp trong và ngoài, bậc La-hán, Bích-chi Phật đều biết. Tuy biết nhưng không trụ vào việc của mọi con đường tu."

 "Thế nào là việc của đạo tuệ của Bồ-tát?"

 Phật nói: "Bồ-tát thì mọi con đường tu đều phải nói, đều phải biết, đạo ba thừa cũng phải biết đầy đủ, cũng phải làm việc của ba đạo, nhưng không chứng nhận sự giác ngộ chân tế."

 Lại hỏi: "Bồ-tát làm sao đầy đủ việc của Phật mà không chứng chân tế?"

 Phật nói: "Khi chưa làm đầy đủ cõi Phật, chưa giáo hoá chúng sinh, thì không nên chứng nhận sự giác ngộ chân tế."

 Lại hỏi: "Bồ-tát nên trụ trong đạo mà chứng chân tế chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Thế nào, có thể từ chỗ không có đạo chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Thưa Thế Tôn! Có thể từ đạo và chẳng phải đạo chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Chẳng phải đạo, cũng chẳng phải không phải đạo chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Vậy phải thế nào?"

 Phật nói: "Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, trước kia ông trụ trong đạo mà diệt sạch các lậu (phiền não rỉ chảy khiến trôi lăn sinh tử) chăng?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Không phải."

 Phật nói: "Ông từ chỗ chẳng phải đạo mà diệt các lậu chăng?"

 "Thưa Thế Tôn! Không phải."

 Phật nói: "Ông dùng đạo và chẳng phải đạo mà diệt các lậu chăng?"

 "Thưa Thế Tôn! Không phải."

 Phật nói: "Ông dùng cái chẳng phải đạo, cũng chẳng phải không phải đạo mà diệt các lậu chăng?"

 "Thưa Thế Tôn! Không phải. Con không trụ vào đâu mà diệt các lậu; tuy diệt các lậu mà không trụ vào đâu."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát cũng như thế. Tuy chứng chân tế mà cũng không trụ vào đâu. Tuy nói tát-vân-nhã, việc của tát-vân-nhã, nhưng cũng chỉ là một việc mà thôi."

 "Thưa Thế Tôn! Một việc ấy là gì?"

 Phật nói: "Đó là sự vắng lặng."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Mọi lời nói, mọi hình dáng tướng mạo, mọi việc khởi lên và diệt đi, Phật đều biết rõ cả, vì thế gọi là tát-vân-nhã."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Tát-vân-nhã, việc của tát-vân-nhã, việc của đạo tuệ — ba câu ấy về chỗ dứt tập khí (thói quen, dấu vết phiền não còn sót lại) có sai khác chăng? Tập khí có chỗ dứt hết, có chỗ còn sót chăng?"

 Phật nói: "Về việc dứt thì không có sai khác, chỉ có Phật là dứt sạch mọi tập khí, còn tập khí của Thanh văn thì chưa dứt hết."

 "Thưa Thế Tôn! Vậy tập khí chưa dứt hết mà được nê-hoàn chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Thưa Thế Tôn! Nê-hoàn có sai khác chăng?"

 Phật nói: "Không."

 "Nếu không có sai khác, sao Thế Tôn lại nói các tập khí chưa dứt hết?"

 Phật nói: "Các thói quen ấy không phải là tập khí phiền não (?). Tuy có tham dâm, giận dữ, si mê làm hao tổn thân phàm phu, nhưng đó không phải là tập khí này. Như Lai thì không có tập khí."

 Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thế Tôn! Đạo cũng không có gì thật, nê-hoàn cũng không có gì thật, sao lại nói đây là Tu-đà-hoàn, đây là A-la-hán, đây là Bích-chi Phật, đây là Tam-da-tam-Phật?"

 Phật nói: "Đó đều là nhân nơi vô vi mà có tên gọi, nên gọi đây là Tu-đà-hoàn, đây là A-la-hán, đây là Bích-chi Phật, đây là Tam-da-tam-Phật mà thôi."

 "Thưa Thế Tôn! Từ vô vi mà có tên gọi sao?"

 Phật nói: "Không phải. Chỉ do lời nói mà có những lời ấy thôi, không phải từ đệ nhất nghĩa tối yếu. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa tối yếu không có các hạnh khác nhau, cũng không bày ra nhiều thứ khác nhau; chỉ vì người cần dứt ái mà bày ra hậu tế (bờ mé sau, tức chỗ tận cùng của sinh tử) (?)."

 "Thưa Thế Tôn! Tướng của các pháp mỗi thứ tự không, chân tế không thể biết được, làm sao biết có hậu tế?"

 Phật nói: "Đúng vậy! Tướng các pháp đều không, chân tế không thể biết được, huống chi có hậu tế? Vì những người không biết tướng các pháp là không, ta mới nói tiền tế (bờ mé trước) và hậu tế cho hạng người ấy; tướng các pháp thật ra không có trước sau. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật nên biết tướng các pháp là không. Thực hành các pháp không như thế thì đối với các pháp không đi vào đâu, không đi vào pháp bên trong, không đi vào pháp bên ngoài, không đi vào pháp hữu vi, vô vi, cũng không đi vào pháp ba thừa."

 Lại hỏi: "Thưa Thế Tôn! Nói bát-nhã ba-la-mật, vì sao gọi là bát-nhã ba-la-mật?"

 Phật nói: "Vì được sự vượt qua bậc nhất trong các sự vượt qua của các pháp, là sự vượt qua bậc nhất của đạo ba thừa; cỗ xe của chư Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác đều nương bát-nhã ba-la-mật mà đến bờ bên kia; vì thế gọi là bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, vì vượt lên khỏi bụi bặm của các pháp, không thấy có gì bền chắc cốt lõi, vì thế cũng gọi là bát-nhã ba-la-mật. Chân tế, pháp tính và chân như đều đi vào trong bát-nhã ba-la-mật, vì thế gọi là bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật đối với các pháp ấy không hợp cũng không tan; các pháp thấy được hay không thấy được, có ngăn ngại hay không ngăn ngại, đối với các pháp ấy cũng không hợp không tan. Vì bát-nhã ba-la-mật không có hình, không thể thấy, không có gì đối đãi, một tướng tức là không có tướng. Vì sao? Vì nó sinh ra các pháp và các tài biện thuyết. Chư thiên và thế gian, ma oán, ngoại đạo cùng hàng Thanh văn, Bích-chi Phật, không ai có thể ngăn chặn được Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì mọi ma oán và cả hai bậc kia đều không thể nắm bắt được. Tu-bồ-đề! Bồ-tát trong nghĩa của bát-nhã ba-la-mật nên biết như thế, nên thực hành như thế.

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát trong nghĩa của bát-nhã ba-la-mật thì thực hành nghĩa vô thường, nghĩa khổ, nghĩa vô ngã; biết nghĩa khổ và tập, biết nghĩa tận và đạo; biết nghĩa tiêu diệt, biết nghĩa không khởi; biết nghĩa của pháp; thấy nghĩa biết khắp một lượt (?); nghĩa tự biết; nghĩa biết ý người khác; làm đúng như lời đã nói. Tu-bồ-đề! Bồ-tát đối với bát-nhã ba-la-mật nên biết những nghĩa ấy, nên thực hành như thế."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Trong bát-nhã ba-la-mật sâu xa này, nghĩa và không phải nghĩa đều không thể nắm bắt được, thì làm sao Bồ-tát đối với bát-nhã ba-la-mật lại tập luyện các nghĩa?"

 Phật nói: "Nghĩa sâu xa của Bồ-tát chính là bát-nhã ba-la-mật, nên thực hành như thế. Bồ-tát vì tham dâm, giận dữ, si mê gây hao tổn, nên không thực hành nghĩa của tà kiến, cũng không thực hành sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai thứ kiến chấp sai lầm của ngoại đạo), biết chúng vô nghĩa nên không thực hành. Vì sao? Vì chân như của tham dâm, giận dữ, si mê đối với pháp cũng không làm tăng gì, cũng không làm hao gì. Chân như của nghĩa các kiến chấp cũng không làm tăng gì, không làm hao gì. Nói năm ấm có ích hay không có ích, cũng không nên thực hành; cho đến nói đạo có ích hay không có ích, cũng không nên thực hành. Vì sao? Vì khi Như Lai đạt a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ cũng không thấy có ích hay không có ích. Dù có Phật hay không có Phật, các pháp vẫn lặng trong như thế, không có gì tăng, không có gì hao. Tu-bồ-đề! Bồ-tát nên trừ bỏ cái có ích và không có ích, nên thực hành bát-nhã ba-la-mật như thế."

 "Thưa Thế Tôn! Vì sao bát-nhã ba-la-mật không có gì tăng, không có gì giảm?"

 Phật nói: "Các pháp hữu vi thường lặng yên, không làm gì cả, vì thế bát-nhã ba-la-mật không có gì tăng, không có gì giảm."

 "Thưa Thế Tôn! Nghĩa của các pháp hữu vi chẳng phải là chư Phật và đệ tử Phật sao (?)?"

 Phật nói: "Các pháp hữu vi đều là chư Phật và đệ tử Phật, nhưng không vì thế mà tăng, cũng không vì thế mà hao. Ví như chân như của hư không, không vì có làm mà khởi, cũng không vì không làm mà khởi. Bát-nhã ba-la-mật cũng như thế, không vì có tăng mà khởi, cũng không vì có hao mà khởi."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát chẳng phải từ việc học bát-nhã ba-la-mật không phải hữu vi mà thành a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ sao?"

 Phật nói: "Đúng vậy! Bồ-tát từ việc học bát-nhã ba-la-mật sâu xa không phải hữu vi mà thành a-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, không ứng hợp theo lối hai bên đối đãi."

 "Thưa Thế Tôn! Thế nào là một pháp? Là đạt được một pháp chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Thưa Thế Tôn! Không phải một thì là từ hai pháp chăng?"

 Phật nói: "Không phải."

 "Thưa Thế Tôn! Không từ một, cũng không từ hai, thì làm sao có sự đạt được?"

 Phật nói: "Đạt được mà không có gì được, cũng không lấy cái được làm được; vì thế mới gọi là đạt, gọi là được."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video