Phẩm thứ bảy mươi mốt, "Trồng cây", của kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Đại trí tuệ đưa sang bờ bên kia: trí tuệ thấu suốt rằng mọi sự vốn không có thực thể cố định, đưa người tu vượt khỏi biển khổ sinh tử sang bờ giải thoát).
Bấy giờ Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") bạch Phật rằng: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức là Phật)! Bát-nhã Ba-la-mật rất sâu xa, trong đó không có chúng sinh, vậy mà Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại tu hành, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài) vì chúng sinh mà chịu nhọc nhằn khổ sở để cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của một vị Phật). Bồ-tát vì chúng sinh mà muốn đạt Tát-vân-nhã (trí biết hết thảy, tức trí tuệ toàn tri của Phật) cũng giống như một người muốn trồng cây giữa hư không."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy, Tu-bồ-đề! Muốn vì chúng sinh mà đạt Tát-vân-nhã thì phải dựa vào ý niệm mà coi là có chúng sinh rồi cứu độ họ (?). Tu-bồ-đề! Ví như có người muốn trồng cây. Người ấy không biết rễ cây, cũng không biết thân, mắt đốt, cành, lá, hoa, quả. Người ấy lấy cây giống đem trồng, đúng mùa thì tưới nước, chăm cho cây lớn. Dần dần thân, đốt, cành, lá, hoa, quả đều đầy đủ. Bấy giờ cành, lá, thân, đốt, thứ nào dùng được thì người ấy lấy dùng, lại hái quả mà ăn. Tu-bồ-đề! Bồ-tát cũng thế. Bồ-tát vì tất cả chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ, rồi tuần tự thực hành sáu Ba-la-mật (sáu hạnh đưa sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) mà đạt Tát-vân-nhã. Cành, đốt, thân, lá, hoa, quả ấy đều đem lại lợi ích cho chúng sinh.
Nhờ lá mà cứu chúng sinh khỏi ba ác thú (ba đường dữ: địa ngục, quỷ đói, súc sinh). Nhờ có hoa nên mới có những bậc tôn quý trong bốn dòng giống (?) và chư thiên cõi Tứ Thiên vương (cõi trời thấp nhất, do bốn vị vua trời cai quản), lên cho đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất trong thế giới sinh tử, nơi tâm ở trạng thái chẳng phải có ý niệm mà cũng chẳng phải không có ý niệm). Còn quả thì như khi Bồ-tát thành A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ, đạt Tát-vân-nhã. Từ đó mới có quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc Thánh, mới vào dòng Thánh), quả Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn sinh lại cõi người một lần), quả A-na-hàm (quả thứ ba, không còn sinh lại cõi dục), quả A-la-hán (quả cao nhất của hàng tu để tự giải thoát, đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), và đạo Bích-chi-Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy). Có Bồ-tát thì có người thành A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ, và đó là quả đem lợi ích cho chúng sinh.
Bồ-tát dùng quả ấy đặt chúng sinh vào ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi-Phật, Bồ-tát). Tuy thành A-duy-tam-Phật (thành Phật, giác ngộ trọn vẹn) mà cũng không thấy chúng sinh ở chỗ nào. Bồ-tát dựa vào ý niệm mà độ chúng sinh, nhưng cũng không thấy có chúng sinh nào để nắm bắt, cũng không có chỗ nào để làm nơi thành A-duy-tam-Phật. Tu-bồ-đề! Bồ-tát nên học như vậy. Khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, Bồ-tát nên nghĩ như vậy."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Nên biết vị Bồ-tát ấy cũng như Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ cái chân thật như thế mà đến). Vì sao? Vì có Bồ-tát qua lại trong đời nên ba đường dữ bị dứt. Tám nạn xứ (tám hoàn cảnh khiến người ta khó gặp Phật, khó nghe pháp) đều dứt, các chốn nghèo khổ hèn kém đều dứt, các chốn trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới sinh tử) đều dứt."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy, Tu-bồ-đề! Nên biết vị Bồ-tát ấy như Như Lai, không khác. Nếu Bồ-tát chán nản lười biếng thì rốt cuộc không đạt được đạo của chư Phật quá khứ, vị lai và hiện tại. Thế gian cũng sẽ không có Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), không có Bích-chi-Phật. Ba đường dữ và ba cõi cũng không bao giờ dứt."
Phật dạy: "Nên biết vị Bồ-tát ấy như Như Lai, đúng như lời ông nói. Vì sao? Vì nhờ cái Như (chân như: thực tướng vốn như thế, không thay đổi của mọi sự) mà biết có Như Lai, biết có Bích-chi-Phật, biết có các bậc hiền thánh. Cũng nhờ Như mà biết có năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể và vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là sự tạo tác của tâm, thức là sự phân biệt nhận biết), biết có tính hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt). Các Như ấy cũng đều là Như, vì thế gọi là Như. Bồ-tát học cái Như ấy mà đạt Tát-vân-nhã. Vì từ trong Như mà đến nên gọi là Như Lai. Vì Như ở đâu cũng bình đẳng, nên biết vị Bồ-tát ấy chính là Phật.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát nên học cái Như của Bát-nhã Ba-la-mật. Học xong cái Như của Bát-nhã Ba-la-mật thì nên học cái Như của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng). Học xong cái Như của các pháp thì nên học cho trọn vẹn cái Như của tất cả các pháp. Đã trọn vẹn cái Như thì được tự tại đối với mọi Như. Được tự tại nơi Như rồi thì khéo biết căn gốc của các pháp. Khéo biết các căn gốc rồi thì thấy được các nẻo mà chúng sinh theo việc làm của mình đi tới. Biết các nẻo rồi thì đầy đủ trí tuệ và nguyện lực. Đầy đủ trí tuệ và nguyện lực rồi thì làm trong sạch trí tuệ về ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Trí tuệ về ba đời đã trong sạch thì thực hành đạo Bồ-tát. Thực hành đạo Bồ-tát thì đem lợi ích dồi dào cho chúng sinh. Lợi ích chúng sinh rồi thì làm trong sạch cõi Phật (thế giới nơi một vị Phật giáo hóa). Làm trong sạch cõi Phật rồi thì đạt Tát-vân-nhã. Đạt Tát-vân-nhã rồi thì chuyển bánh xe pháp (nghĩa là thuyết giảng giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não). Chuyển bánh xe pháp rồi thì đặt chúng sinh vào giáo pháp ba thừa. Đặt chúng sinh xong rồi thì nhập Bát Niết-bàn (diệt độ hoàn toàn) trong Vô dư Niết-bàn (Niết-bàn không còn sót lại thân xác và phiền não). Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tự xét các công đức lành của mình và công đức của người khác, rồi nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Dạ, thưa Thế Tôn! Chư thiên, A-tu-luân (tức A-tu-la, một loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh ghét, hiếu chiến) và người đời đều nên lễ lạy vị Bồ-tát thực hành đúng Bát-nhã Ba-la-mật."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Chư thiên và người đời đều nên lễ lạy vị ấy."
"Thế Tôn! Bồ-tát mới phát tâm (người vừa khởi lòng cầu thành Phật) vì chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ thì được bao nhiêu phúc?"
Phật dạy: "Giả sử có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật) dạy cho chúng sinh trong ba nghìn đại thiên cõi nước (một thế giới rất lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) đều đứng vững trong đạo A-la-hán và đạo Bích-chi-Phật. Ông nghĩ sao, người ấy được phúc có nhiều không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều."
Phật dạy: "Phúc ấy không bằng phúc của vị Bồ-tát vì chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ. Phúc của Bồ-tát nhiều hơn gấp bội, gấp trăm lần, nghìn lần, muôn ức lần."
Phật dạy: "Hãy gác chuyện ba nghìn đại thiên cõi nước ấy lại. Nếu lại có người dạy chúng sinh trong ba nghìn đại thiên cõi nước, khiến họ đứng vững nơi Hiệt địa (bậc có trí tuệ ban đầu nhưng chưa thấm nhuần thiền định), Tín địa (bậc tin hiểu, đã có được hạt giống tính Thánh), Bát địa (bậc thứ tám, tức người đang hướng tới quả Tu-đà-hoàn), Kiến địa (bậc đã thấy chân lý, tức quả Tu-đà-hoàn), Bạc địa (bậc phiền não đã mỏng, tức quả Tư-đà-hàm), Tịnh địa (bậc đã lìa ham muốn cõi dục, tức quả A-na-hàm), Dĩ biện địa (bậc đã làm xong việc tu, tức quả A-la-hán) và Bích-chi-Phật địa (bậc Bích-chi-Phật), thì phúc ấy vẫn không bằng phúc của vị Bồ-tát mới phát tâm vì chúng sinh mà cầu A-nậu-đa-la-tam-da-tam-bồ. Phúc của Bồ-tát nhiều hơn gấp trăm, gấp nghìn, gấp muôn ức lần. Tu-bồ-đề! Giả sử chúng sinh trong ba nghìn đại thiên cõi nước đều là Bồ-tát mới phát tâm, phúc của họ vẫn không bằng phúc của một vị Bồ-tát đã vào chính định (bậc đã chắc chắn sẽ thành Phật, không còn thoái lui). Công đức của vị ấy vượt trên họ trăm nghìn ức muôn lần. Lại giả sử ba nghìn đại thiên cõi nước đầy những vị Bồ-tát đã thành tựu, phúc của họ vẫn không bằng phúc của Như Lai, kém trăm nghìn muôn ức lần."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bồ-tát mới phát tâm nên nghĩ nhớ điều gì?"
Phật dạy: "Nên nghĩ nhớ Tát-vân-nhã."
"Thế Tôn! Tát-vân-nhã là việc gì? Có hình tướng tôn quý ra sao?"
Phật dạy: "Tát-vân-nhã thì không có gì cả, cũng không có ý niệm mà cũng không phải không có ý niệm, cũng không sinh ra mà cũng không hiện ra."
Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Chỉ riêng Tát-vân-nhã là không có gì cả thôi sao? Hay là năm ấm; nội không, ngoại không (sự trống không của các pháp bên trong thân tâm và bên ngoài) và hữu vô không (sự trống không của cả cái có lẫn cái không); bốn thiền (bốn bậc thiền định của cõi sắc); bốn đẳng (bốn tâm rộng lớn bình đẳng đối với mọi loài: từ, bi, hỷ, xả); bốn thiền vô hình (bốn bậc định của cõi vô sắc, nơi không còn hình thể vật chất); ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp hỗ trợ cho việc giác ngộ) và ba tam-muội (ba phép định: không, vô tướng, vô nguyện); tám duy vô (tám phép thiền giải thoát, lìa bỏ dần sự trói buộc của sắc và vô sắc); chín thứ đệ (chín bậc định nối tiếp nhau theo thứ lớp); mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật); bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp); đại từ đại bi (lòng thương lớn, ban vui và cứu khổ cho mọi loài); bốn vô ngại tuệ (bốn thứ trí tuệ không bị ngăn trở: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về tài biện thuyết); mười tám pháp của Phật (mười tám công đức riêng chỉ Phật mới có); sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự do, dứt sạch phiền não); cùng các tính hữu vi và vô vi, cũng đều không có gì cả sao?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Tát-vân-nhã tự nó không có gì cả. Cái tự nó không có gì cả thì là không."
"Thế Tôn! Vì sao lại không có gì cả?"
Phật dạy: "Cái không có tạo tác thì là không có gì cả. Vì vậy, cái có và cái không có của các pháp đều là không. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Các pháp là không, là vô tướng (không có hình tướng cố định để nắm bắt), là vô nguyện (không có gì để mong cầu). Các pháp đều như cái Như, các pháp đều như chân tế (bờ mé chân thật, tức tận cùng của thực tại), các pháp đều như pháp tính (bản tính chân thật của các pháp). Vì thế cái có của các pháp đều là không có gì cả, đều là không."
"Thế Tôn! Nếu cái có của các pháp đều là không có gì cả, thì thế nào là ẩu-hòa câu-xá-la (phương tiện khéo léo: tài khéo dùng mọi cách thích hợp để tu hành và cứu độ chúng sinh mà không bị dính mắc) của Bồ-tát mới phát tâm? Bồ-tát ấy làm sao thực hành sáu Ba-la-mật, thực hành bốn thiền, bốn đẳng, bốn thiền vô hình, thực hành ba mươi bảy phẩm, thực hành nội không, ngoại không và hữu vô không, thực hành mười tám pháp, thực hành Tát-vân-nhã, làm trong sạch cõi Phật và giáo hóa chúng sinh?"
Phật dạy: "Đối với các pháp vốn không mà vẫn có làm, đó chính là ẩu-hòa câu-xá-la của Bồ-tát. Nhờ đó Bồ-tát làm trong sạch được cõi Phật, giáo hóa được chúng sinh, mà vẫn biết rằng cái có của cõi Phật và của chúng sinh đều là không có gì cả. Bồ-tát thực hành sáu Ba-la-mật để làm nhân duyên cho đạo Phật, cho đến Tát-vân-nhã cũng làm nhân duyên cho đạo Phật, mà vẫn biết rằng cái có của mọi việc tu đạo đều là không có gì cả. Bồ-tát thực hành sáu Ba-la-mật để làm nhân duyên cho đạo tràng (nơi Phật ngồi thành đạo), cho đến mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại tuệ, bốn đẳng, mười tám pháp của Phật, làm cho đầy đủ mọi việc tu đạo dẫn đến trí tuệ Tát-vân-nhã. Trong một lúc, một tâm niệm, dùng trí tuệ hợp nhất trong cùng một lúc, Bồ-tát liền đạt Tát-vân-nhã. Bấy giờ mọi tập khí (dấu vết thói quen phiền não còn sót lại từ trước) đều đã diệt hết, vì không còn từ đâu mà sinh ra nữa. Dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết suốt mọi sự) mà nhìn khắp ba nghìn đại thiên cõi nước, còn không thấy cái không có, huống gì thấy cái có?
Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế, đối với các pháp không thấy cái có mà cũng không thấy cái không có. Đó là ẩu-hòa câu-xá-la của Bồ-tát Ma-ha-tát. Còn không thấy cái không có, huống gì thấy cái có? Lại nữa, khi Bồ-tát thực hành đàn Ba-la-mật (bố thí đến bờ bên kia, tức bố thí mà không chấp vào người cho, người nhận và vật cho), Bồ-tát cũng không biết đến cái không có của việc bố thí, cũng không biết đến cái không có của người nhận, cũng không biết đến cái không có của tâm cầu đạo, cho đến cũng không biết đến cái không có của Tát-vân-nhã, cũng không biết đến cái không có của người đang giác ngộ, người sẽ giác ngộ và người đã giác ngộ. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có gì cả. Các pháp không phải do Phật làm ra, không phải do hàng đệ tử hay Bích-chi-Phật làm ra. Các pháp không có ai làm ra, vì chúng lìa mọi sự tạo tác."
Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Chẳng lẽ pháp lại lìa pháp sao?"
Phật dạy: "Tuy gọi là pháp, nhưng chính là lìa pháp."
Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Nếu pháp với pháp lìa nhau, thì làm sao biết được pháp lìa pháp? Cái có của các pháp là không có gì cả. Pháp không có thì không biết pháp không có, pháp có cũng không biết pháp có, pháp có không biết pháp không có, pháp không có cũng không biết pháp có. Đối với pháp không thể biết, Bồ-tát làm sao biết được pháp có và pháp không có?"
Phật dạy: "Bồ-tát vì thuận theo thói quen của thế tục (cách nhìn và cách nói thông thường của thế gian) nên mới bày ra là có cái có, có cái không có. Đó không phải là nghĩa tối thượng đệ nhất (chân lý cao nhất, đúng như thực tướng)."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Việc thế tục và nghĩa tối thượng có khác nhau không?"
Phật dạy: "Không khác. Cái Như của việc thế tục và cái Như của nghĩa tối thượng là một. Chúng sinh không biết cái Như ấy, vì vậy mới bày ra trong việc thế tục là có cái có, có cái không có. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Chúng sinh đối với năm ấm thì chấp có hình tướng, không biết rằng chúng không có gì cả. Vì thế Phật mới phân biệt mà thuyết pháp như vậy, muốn cho chúng sinh biết rằng không có gì cả. Bồ-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì nên học như vậy."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video