Thiên 78 — Phẩm 78 – Trụ nơi hai cái không

 Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa người qua bờ bên kia: trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự, giúp vượt khỏi khổ đau sinh tử). Phẩm thứ bảy mươi tám: Trụ nơi hai cái Không.

 Tu-bồ-đề (một trong mười đại đệ tử của Phật Thích-ca, nổi tiếng hiểu sâu nghĩa Không) bạch Phật: "Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Vì sao nói các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) như giấc mộng, như tiếng vang, như trò ảo thuật, như vật do phép thần thông biến hóa ra, như ảo ảnh hơi nóng lúc trời nắng, như ánh sáng, như cái bóng, và các pháp ấy đều là Không (không có tự thể chân thật, chỉ do nhân duyên hợp lại mà có)?

 Vì sao lại lập ra chỗ để phân định, nói đây là đạo (pháp xuất thế, đưa đến giải thoát), kia là tục (pháp thế gian)? Đây là vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), kia là hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt)? Đây là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trong sinh tử), kia là vô lậu (đã hết phiền não)?

 Vì sao nói đây là Tu-đà-hoàn (bậc Dự lưu, quả thánh thứ nhất, đã vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (bậc Nhất lai, quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (bậc Bất hoàn, quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (quả thánh thứ tư, cao nhất của hàng đệ tử, đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử), Bích-chi-Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy dạy và không giáo hóa rộng rãi)? Vì sao nói đây là người cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ (quả giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp của Phật)?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Kẻ phàm phu ngu si, nghe biết được ít, nương vào những pháp như mộng như huyễn mà có chỗ thấy, cho là thật. Do thân, miệng, ý làm những việc sai trái, bất thiện, hoặc làm việc thiện, nên đi đến chỗ có quả báo lành dữ, chịu tội và phước trong ba cõi (tam giới: cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc, tức toàn bộ thế giới còn sinh tử luân hồi).

 Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì trụ nơi hai cái Không: từ cái Không của có và không ngay từ gốc đầu (?) cho đến cái Không rốt ráo (tất cánh không: Không đến tận cùng, không còn sót gì). Bồ-tát giáo hóa chúng sinh, nói rằng có năm ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm con người: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác khổ vui, tưởng là sự nhận biết hình ảnh và khái niệm, hành là ý chí tạo tác, thức là sự phân biệt hay biết), mười hai suy là Không (thập nhị suy, tức mười hai xứ: sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng của chúng là hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, pháp), mười tám tánh là Không (thập bát tánh, tức mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức tương ứng).

 Các pháp ấy như mộng, như tiếng vang, như huyễn, như hóa, như bóng, như ảo ảnh hơi nóng. Trong đó không có năm ấm, không có các suy, không có các tánh, không có mộng, không có tiếng vang, không có huyễn hóa, không có ảo ảnh hay bóng, cũng không có cái thấy. Các pháp đều không có hình; mọi cái "có" đều là không có gì, không có năm ấm. Vốn không có năm ấm mà các ông thấy có năm ấm; không có mười hai suy mà các ông thấy có các suy; không có mười tám tánh mà các ông thấy có các tánh (?). Do nhân duyên điên đảo (cái thấy sai lệch, lấy giả làm thật) nên mới có các pháp, tùy việc làm mà chịu lấy quả. Vì sao các ông ở nơi pháp không có gì mà lại thấy có hình tướng?

 Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật dùng ẩu-hòa câu-xá-la (phương tiện thiện xảo: cách thức khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt chúng sinh tùy theo căn cơ của họ). Với chúng sinh nào tham lam ganh ghét thì dạy họ bố thí, khiến được giàu lớn, rồi từ đó kéo họ ra; dạy họ giữ giới, nhờ nhân duyên giữ giới mà được sinh lên cõi trời, rồi từ chỗ giữ giới lại kéo họ ra; khiến họ an trụ nơi thiền tam-muội (thiền định, tâm chuyên chú vắng lặng), nhờ nhân duyên thiền mà được sinh lên Phạm thiên (các cõi trời thuộc cõi Sắc, nơi chư thiên sống bằng thiền định), đầy đủ nhân duyên của bốn thiền (bốn bậc thiền định thuộc cõi Sắc) và bốn không định (bốn bậc định thuộc cõi Vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc).

 Nhờ bố thí, rồi theo đó là giới, rồi thiền, với vô số phương tiện mà đặt họ vào nê-hoàn (niết-bàn: cảnh giới dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử). Lại dùng ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu trợ giúp cho sự giác ngộ: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo), ba cửa giải thoát (Không; vô tướng tức không chấp vào hình tướng; vô nguyện tức không mong cầu gì), tám giải thoát (tám bậc thiền quán giúp lìa bỏ mọi dính mắc), chín thứ đệ thiền (chín bậc định tu lần lượt nối nhau, không xen tâm khác), mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều Phật tuyên thuyết mà hoàn toàn không e sợ) và bốn đẳng (bốn tâm rộng lớn, bình đẳng với mọi loài: từ, bi, hỷ, xả), khuyên họ đạt được mười tám pháp (mười tám pháp riêng có của Phật, không chung với hàng khác). Giữ pháp không hình tướng ấy, Bồ-tát đặt họ vào ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát), rồi vì họ mà nói đạo Bồ-tát."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Thật lạ lùng, thật đặc biệt, chưa từng có! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật sâu xa, vì các pháp Không, không có gì mà lập ra chỗ phân định, nói đây là pháp thiện, pháp ác; đây là pháp đạo, pháp tục; đây là pháp hữu lậu, pháp vô lậu; đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi."

 Phật nói: "Đúng vậy, Tu-bồ-đề! Thật lạ lùng, thật đặc biệt, chưa từng có! Vì các pháp Không, không có gì mà lập ra chỗ phân định. Tu-bồ-đề! Các ông nên biết việc làm của Bồ-tát lạ lùng đặc biệt, A-la-hán và Bích-chi-Phật không theo kịp. Các ông nên lễ kính Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Những gì là điều chưa từng có của Bồ-tát Ma-ha-tát, mà các A-la-hán, Bích-chi-Phật không theo kịp?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu muốn nghe thì hãy khéo suy nghĩ, ta sẽ giảng giải. Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật trụ trong sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), cùng với nội không và ngoại không (cái Không của các pháp bên trong thân tâm và của các pháp bên ngoài), ba mươi bảy phẩm, bốn vô ngại tuệ (bốn trí tuệ biện thuyết không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về tài ăn nói) và năm thần thông (năm năng lực siêu thường: đi lại biến hóa tự tại, mắt thấy suốt, tai nghe suốt, biết tâm người khác, biết các đời trước), đi khắp mười phương quán xét chúng sinh.

 Ai có thể nhiếp (thu phục, dẫn dắt) bằng bố thí thì dùng bố thí mà nhiếp lấy; ai có thể nhiếp bằng trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm (thiền định), trí tuệ thì tùy chỗ thích hợp mà dùng sáu ba-la-mật nhiếp lấy. Ai nên nhờ bốn thiền và bốn không định mà được giải thoát thì dùng nhân duyên thiền mà nhiếp lấy; hoặc ai nên nhờ từ, bi, hỷ, hộ (từ: thương mà ban vui; bi: thương mà cứu khổ; hỷ: vui theo niềm vui của người; hộ: tức xả, tâm buông bỏ, bình đẳng) mà được độ thì dùng bốn đẳng mà nhiếp; hoặc ai nên nhờ ba mươi bảy phẩm mà được độ thì dùng căn, lực, giác ý (năm căn, năm lực, bảy giác chi... trong ba mươi bảy phẩm) mà nhiếp lấy; nếu ai nên nhờ ba cửa giải thoát mà được độ thì cũng đều nhiếp lấy."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Làm sao dùng bố thí mà nhiếp lấy chúng sinh?"

 Phật nói: "Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, tùy người xin gì, hoặc xin áo mặc chăn đắp, đồ ăn thức uống, thuốc men chữa bệnh tật, voi ngựa, xe cộ, vàng bạc, châu báu, tùy người muốn gì đều cho cả. Còn người được cho, dù là Phật, Bích-chi-Phật, A-la-hán hay Tu-đà-hoàn, xuống đến phàm phu, các loài bay, loài bò, cùng chúng sinh trong ba đường ác (ba cõi khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), lòng Bồ-tát đều bình đẳng như nhau, không phân biệt, không có tâm chia ra nhiều hạng. Vì sao? Vì các pháp không có nhiều hạng khác nhau, nên tâm Bồ-tát bình đẳng. Không chia ra nhiều hạng thì được trí tuệ tát-vân-nhã (nhất thiết trí: trí tuệ biết hết thảy mọi sự của Phật) không phân biệt."

 Phật nói: "Bồ-tát Ma-ha-tát nếu thấy người đến xin mà nghĩ rằng: 'Vật ta bố thí nên dâng cho Tam-da-tam-Phật (bậc Chánh đẳng chánh giác, tức Phật), vì phước lành không từ việc cho súc sinh mà sinh ra.' Có ý nghĩ ấy thì không phải là pháp của Bồ-tát. Vì sao? Bồ-tát đã phát đạo ý (tâm cầu đạo giác ngộ) thì không nghĩ rằng: 'Ta bố thí để được sinh vào nhà bốn dòng họ lớn (bốn đẳng cấp trong xã hội Ấn Độ xưa).' Những chúng sinh đã được nhiếp lấy bằng bố thí, Bồ-tát đều khiến họ đạt đến vô dư nê-hoàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân và phiền não) mà bát-nê-hoàn (nhập niết-bàn).

 Bồ-tát xem chúng sinh như người thân trong họ, bố thí không phân biệt hơn kém, cũng không nói: 'Nên cho người này, không cho người kia.' Lòng không thiên vị bên nào, đối với chúng sinh được bố thí không có ý ngăn ngại. Vì sao? Vì chúng sinh mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ; nếu có tâm phân biệt thì đối với các Như Lai Vô Sở Trước Đẳng Chánh Giác (danh hiệu của Phật: bậc Như Lai không dính mắc vào đâu, giác ngộ chân chánh và bình đẳng), các Duyên giác (tức Bích-chi-Phật) và các bậc chân nhân (bậc thánh đã chứng chân lý, như A-la-hán) là mắc lỗi lớn. Vì sao? Dù chư thiên, loài người và các A-tu-luân (A-tu-la: loài thần có phước lớn nhưng nhiều sân hận, hay gây chiến) không hề thỉnh cầu, Bồ-tát vẫn vì chúng sinh mà làm chỗ cứu giúp che chở, làm cầu đò. Đó là pháp của Bồ-tát: tự mình phải cứu giúp, nhiếp lấy chúng sinh.

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, nếu có người hay loài chẳng phải người đến chỗ Bồ-tát, đòi lấy thân Bồ-tát mà cắt rời từng đốt, từng khúc, Bồ-tát cũng không ngần ngại nói: 'Nên cho hay không nên cho?' Vì sao? Vì Bồ-tát ấy muốn cứu chúng sinh nên mới nhận lấy thân hình này mà thôi. 'Ta dùng thân này làm lợi ích cho tất cả.' Bồ-tát nên nghĩ thế này: 'Ta vì chúng sinh mà nhận thân hình này, nay họ đến lấy.'

 Tu-bồ-đề! Bồ-tát thấy người đến xin nên khởi ý rằng: 'Người cho là ai? Người nhận là ai? Vật cho là gì? Các pháp ấy thật không thể thấy được. Vì sao? Các pháp ấy thường Không, mà Không thì chẳng cho gì, cũng chẳng lấy mất gì.' Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật nên học như vậy, tức là nội không, ngoại không và hữu vô không (cái Không của cả "có" lẫn "không"). Trụ trong các cái Không ấy mà bố thí thì đầy đủ đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật: hạnh cho đi đến chỗ trọn vẹn, đưa qua bờ giác). Đã đầy đủ hạnh bố thí thì không bị pháp trong ngoài cắt đứt (?), mà nói: ai là kẻ cắt, ai là kẻ chặt!"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Phật dùng thiên nhãn (mắt trời: năng lực thấy xa, thấy suốt mọi nơi) thấy các cõi nước nhiều như cát bên bờ sông Hằng ở mười phương, có các Bồ-tát Ma-ha-tát vào trong nê-lê (địa ngục), thì địa ngục liền trở nên mát lạnh. Bồ-tát dùng ba việc biến hóa để thuyết pháp cho chúng sinh trong địa ngục: một là thần túc (thần thông đi lại, biến hiện tự tại), hai là tùy theo điều họ cần (?), ba là pháp bốn đẳng. Dùng thần túc dập tắt lửa, tùy ý họ mà nói pháp bốn đẳng; chúng sinh trong địa ngục liền sinh lòng thương kính, quy ngưỡng Bồ-tát, liền được lìa khổ đau. Kế đó Bồ-tát nói giáo pháp ba thừa, khiến tất cả đều thoát khổ.

 Vì thế, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn (mắt Phật: cái thấy trọn vẹn của Phật, gồm đủ mọi thứ mắt) thấy ở các cõi nhiều như cát bên bờ sông Hằng ở mười phương, các Bồ-tát Ma-ha-tát cúng dường chư Phật mà không kiêu mạn, kính mến chư Phật mà không ghét bỏ, vui mừng không giận hờn, những điều chư Phật nói đều thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), cho đến khi thành A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ trọn không quên mất.

 Tu-bồ-đề! Phật dùng Phật nhãn thấy các Bồ-tát ở các cõi nước nhiều như cát bên bờ sông Hằng ở mười phương, vì chúng sinh mà cắt xẻ thân thể, tay chân lìa rời, rải ra bốn phía. Những loài chim bay thú chạy đến ăn thịt Bồ-tát đều sinh lòng từ; nhờ lòng từ đối với Bồ-tát mà được thoát khỏi loài súc sinh, liền được làm người, đến gặp chư Phật nghe nhận kinh pháp, tùy điều đã nghe mà thực hành đúng theo, rồi được độ thoát bằng pháp ba thừa."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Những Bồ-tát Ma-ha-tát đã phát tâm cầu A-nậu-đa-la Tam-da-tam-bồ làm nhiều lợi ích như thế, có thể khiến chúng sinh được vô dư nê-hoàn.

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Ta dùng Phật nhãn thấy các Bồ-tát ở các cõi nhiều như cát bên bờ sông Hằng ở mười phương vào trong cõi bệ-lệ (cõi ngạ quỷ, tức loài quỷ đói). Các loài ngạ quỷ thấy Bồ-tát rồi liền sinh lòng từ, cung kính Bồ-tát; nhờ cung kính nên lìa mọi khổ nhọc, nhờ công đức ấy mà trọn không xa lìa chư Phật cho đến khi được nê-hoàn. Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành lòng từ như vậy, khiến các chúng sinh đều được nê-hoàn."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ta thấy các Bồ-tát đến cõi Tứ Thiên Vương (cõi trời thấp nhất trong cõi Dục, do bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) và cõi trời thứ sáu (cõi Tha Hóa Tự Tại, cõi trời cao nhất của cõi Dục), vì các vị trời ấy mà thuyết pháp rộng rãi, dùng giáo pháp ba thừa mà độ thoát, khiến được nê-hoàn. Trong hàng chư thiên có vị nào đắm trong năm thứ vui (năm dục lạc: ưa thích sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), Bồ-tát liền ngay lúc ấy làm cho cung điện nhà cửa đều bốc lửa rực cháy, rồi thuyết pháp rằng: 'Các nhân giả (cách gọi tôn trọng, nghĩa là: các ngài)! Mọi thứ có được đều vô thường, chẳng có gì mãi cao sang hay mãi thấp hèn, ai là người được yên ổn mãi?'"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ở đây ta dùng Phật nhãn xem thấy các cõi nước nhiều như cát bên bờ sông Hằng, có những vị ca ngợi cõi Phạm thiên, Bồ-tát liền thuyết pháp rằng: 'Các nhân giả! Vì sao đối với pháp Không, không có gì này mà sinh ra chỗ thấy chấp? Pháp này là Không, vô thường, không thể thấy, là pháp sẽ hao mòn tiêu diệt, chớ ở nơi đó mà sinh chỗ thấy chấp.' Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát đã trụ nơi lòng đại từ mà thuyết pháp cho chúng sinh, đó là pháp lạ lùng, đặc biệt, chưa từng có của Bồ-tát.

 Tu-bồ-đề! Các Bồ-tát Ma-ha-tát ở các cõi nước nhiều như cát bên bờ sông Hằng ở mười phương dùng bốn việc làm lợi ích chúng sinh. Những gì là bốn? Một là huệ thí (ban cho), hai là nhân ái (lời nói và cách đối đãi yêu thương), ba là lợi nhân (làm lợi cho người), bốn là đẳng nghĩa (cùng làm việc chung, đồng cam cộng khổ với người). Đó là bốn ân (tức bốn pháp thu phục, dẫn dắt chúng sinh).

 "Bồ-tát Ma-ha-tát dùng hai thứ bố thí để nhiếp lấy chúng sinh: một là bố thí của cải, hai là pháp thí (ban cho giáo pháp).

 "Thế nào là dùng bố thí của cải để nhiếp lấy chúng sinh? Bồ-tát dùng vàng bạc, ngọc bích, châu báu quý lạ, đồ ăn thức uống, áo mặc chăn đắp, hương hoa, y phục và đồ trang sức, thuốc men cho người bệnh gầy yếu, giường nằm đồ ngủ, cùng tôi tớ, voi ngựa, xe cộ mình có, khiến chúng sinh được theo ý muốn, không trái ý người.

 Những người đến xin, đã được cho rồi, Bồ-tát đều dạy họ tự quy y Tam tôn (Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng); hoặc trao năm giới (năm điều răn của người tu tại gia: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu); hoặc dạy mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói lời đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến); hoặc dạy bát trai (tám giới giữ trong một ngày một đêm, có cả việc không ăn sau giờ ngọ); hoặc dạy tu bốn thiền, bốn đẳng, bốn không định; hoặc khuyên giúp họ niệm Phật, niệm Pháp, niệm chúng Tỳ-kheo Tăng (đoàn thể người xuất gia), niệm cõi trời, niệm bố thí.

 Những ai làm điều trái ngược thì dạy họ làm điều thuận; những ai không chân thật thì dạy họ sống chân thật. Bồ-tát khuyên giúp họ tu ba mươi bảy đạo phẩm, ba cửa giải thoát, tám duy vô (tức tám giải thoát), chín thứ đệ thiền, mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại tuệ, đại bi, đại từ; khuyên chúng sinh tu mười tám pháp của Phật, tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét tốt đẹp nhỏ trên thân Phật); khuyên giúp người học giáo pháp ba thừa. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát dùng ẩu-hòa câu-xá-la thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, dùng của cải bố thí để nhiếp lấy chúng sinh, đặt họ vào chỗ cao tột không còn sợ hãi. Đó là pháp lạ lùng, đặc biệt, chưa từng có của Bồ-tát.

 "Thế nào là Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật dùng bố thí pháp để nhiếp lấy chúng sinh? Bố thí có hai: một là đạo thí (bố thí pháp xuất thế), hai là tục thí (bố thí pháp thế gian). Thế nào là bố thí pháp thế tục? Những điều thế tục nói, những điều đem cho, mà người tu cho là chưa thanh tịnh, như mong được bốn thiền, bốn đẳng, bốn vô hình định (tức bốn không định) và những pháp lành khác mà phàm phu thực hành, đó gọi là bố thí pháp thế tục.

 Bố thí pháp thế tục xong, Bồ-tát liền dạy chúng sinh lìa khỏi thế tục, dùng ẩu-hòa câu-xá-la mà đặt họ vào pháp đạo và quả báo hiền thánh. Thế nào là pháp đạo hiền thánh, quả báo hiền thánh? Pháp hiền thánh là ba mươi bảy phẩm và ba cửa giải thoát; quả hiền thánh là từ Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán, Bích-chi-Phật."

 Phật nói: "Pháp đạo hiền thánh của Bồ-tát là: biết trí tuệ mà Tu-đà-hoàn có, biết trí tuệ của A-la-hán, Bích-chi-Phật, cùng trí tuệ về ba mươi bảy đạo phẩm, trí tuệ về mười lực của Phật, trí tuệ đại từ đại bi, và trí tuệ về các pháp đạo, pháp tục khác, hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi, cùng trí tuệ tát-vân-nhã. Đó là pháp hiền thánh của Bồ-tát. Thế nào là quả báo hiền thánh của Bồ-tát? Các tập tự (tập khí: những thói quen, dấu vết vi tế do phiền não huân tập lâu đời còn sót lại) đều dứt sạch, đó là quả báo hiền thánh."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bồ-tát cũng đạt được tát-vân-nhã sao?"

 Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Bồ-tát đạt được tát-vân-nhã."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Nếu như vậy, thưa Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát và Như Lai có gì khác biệt?"

 Phật đáp: "Có khác biệt. Khác thế nào? Bồ-tát đạt được tát-vân-nhã thì liền gọi là Như Lai. Vì sao? Tâm Bồ-tát không thể nắm bắt, tâm Như Lai cũng không có gì khác. Ở trong bóng tối vô hạn mà làm ánh sáng cho các pháp, đó gọi là Bồ-tát: nhân bố thí pháp thế tục mà nối tiếp bằng bố thí pháp đạo."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ấy dứt cho chúng sinh khỏi sự bố thí thế tục (?), dùng ẩu-hòa câu-xá-la mà an trụ nơi tát-vân-nhã."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Thế nào là bố thí pháp đạo của Bồ-tát? Đó là những điều người thường không theo kịp, tức là ba mươi bảy phẩm, ba cửa giải thoát, tám duy vô, chín thứ đệ thiền, mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại tuệ, mười tám pháp của Phật, ba mươi hai tướng của bậc đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt nổi bật trên thân Phật), tám mươi vẻ đẹp phụ, các môn đà-lân-ni (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi pháp không quên). Đó gọi là bố thí pháp đạo, không phải pháp thế tục; đó là pháp rất lạ lùng, đặc biệt, chưa từng có của Bồ-tát.

 Bồ-tát dùng lòng thương yêu nhiếp lấy chúng sinh, giữ gìn sáu ba-la-mật là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ, dùng nét mặt hòa nhã vui vẻ mà nhiếp lấy chúng sinh. Vì sao? Vì sáu ba-la-mật đều gồm giữ tất cả các pháp lành. Thế nào là Bồ-tát làm lợi ích cho người mà nhiếp lấy chúng sinh? Luôn dùng sáu ba-la-mật mà gồm giữ chúng sinh, dùng bốn việc làm lợi ích cho tất cả: một là huệ thí, hai là nhân ái, ba là lợi nhân, bốn là đẳng nghĩa. Đó là bốn việc; Bồ-tát dùng bốn việc ấy mà cứu giúp chúng sinh."

 "Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát dùng Bát-nhã Ba-la-mật dạy các Bồ-tát mới học, nên nói với họ rằng: 'Thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nam có lòng tin)! Hãy tiếp nhận các con chữ này, phải giỏi về một chữ, từ một chữ đến bốn mươi hai chữ (bốn mươi hai chữ cái căn bản, mỗi chữ là một cửa đi vào nghĩa lý của các pháp). Một chữ đều đi vào nghĩa của các chữ; nghĩa của các chữ đều đi vào bốn mươi hai chữ; nghĩa của bốn mươi hai chữ đều đi vào một chữ, làm thành một nghĩa.' Vì thế Bồ-tát phải giỏi về bốn mươi hai chữ. Như Lai Vô Sở Trước Đẳng Chánh Giác đã giỏi về các pháp, giỏi về văn tự rồi mới giáo hóa chúng sinh. Như Lai thuyết pháp không rời văn tự, các pháp cũng không rời văn tự."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Chúng sinh không thể nắm bắt, pháp cũng không thể thấy được, vì các pháp là Không. Thế Tôn! Bồ-tát làm sao thực hành sáu ba-la-mật, bốn thiền, bốn đẳng và bốn không định? Làm sao thực hành ba mươi bảy phẩm, thực hành mười tám thứ Không, thực hành Không, vô tướng, vô nguyện? Làm sao thực hành tám duy vô, chín thứ đệ thiền? Làm sao thực hành mười lực, bốn vô sở úy, mười tám pháp của Phật? Làm sao thực hành ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp phụ?

 Làm sao thực hành sáu thần thông (năm thần thông kể trên, thêm lậu tận thông là năng lực dứt sạch phiền não) để thuyết pháp cho chúng sinh, mà không thấy chúng sinh, cũng không tìm được chỗ của họ, cho đến thức cũng không thể nắm bắt, sáu ba-la-mật cũng không thể thấy, cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng không thể nắm bắt, cũng không có chỗ để nắm bắt; không có chúng sinh, cũng không có chỗ; không có tám mươi vẻ đẹp phụ, cũng không có chỗ? Làm sao Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà thuyết pháp cho chúng sinh?"

 Tu-bồ-đề nói: "Thế Tôn! Chẳng lẽ Bồ-tát lấy việc không có đầu mối mà khuyên giúp chúng sinh, khiến họ lìa bốn điên đảo (bốn cái thấy sai: cho vô thường là thường, khổ là vui, không có cái ta là có cái ta, nhơ nhớp là sạch đẹp), an trụ nơi bốn đế (bốn chân lý: khổ; tập là nguyên nhân của khổ; diệt là sự dứt khổ; đạo là con đường dứt khổ) sao? Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật còn không thể thấy được, huống chi việc thực hành ba mươi bảy phẩm!"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời ông nói, chúng sinh không thể nắm bắt. Phải biết nội không, ngoại không và hữu vô không; phải biết năm ấm Không, tánh Không, suy Không; phải biết bốn đế, mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết) là Không; phải biết cái 'ta' là Không, kẻ biết kẻ thấy là Không; phải biết bốn thiền Không, bốn đẳng Không, bốn không định cũng Không; phải biết ba mươi bảy phẩm Không, ba cửa giải thoát Không; phải biết tám duy vô Không, chín thứ đệ thiền Không; phải biết mười tám pháp của Phật Không, mười lực Không, bốn vô sở úy Không, bốn vô ngại tuệ Không; phải biết hai địa (hai bậc: bậc Thanh văn và bậc Bích-chi-Phật) Không; phải biết Bồ-tát Không; phải biết cõi nước Phật Không; phải biết đạo Không."

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát hiểu biết các pháp đều Không, mà vẫn vì tất cả chúng sinh thuyết pháp; đã thuyết pháp rồi, không từ cái Không ấy mà có sự quay lui; đối với các pháp không lấy, không bỏ, cũng không vướng ngại; thuyết pháp đúng chân lý, không tô vẽ giả dối. Ví như Như Lai hóa ra vô số người, có người được đặt vào sáu ba-la-mật, có người được đặt vào bốn thiền, bốn đẳng. Ý Tu-bồ-đề nghĩ sao, những người hóa ấy có được gì không?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Không. Người hóa không được gì."

 "Tu-bồ-đề! Phải biết Bồ-tát giáo hóa chúng sinh cũng như vậy: tùy khả năng của họ mà thuyết pháp, đều khiến chúng sinh lìa điên đảo, mà cũng chẳng trói, chẳng cởi. Vì sao? Năm ấm không bị trói, cũng không được cởi; nếu năm ấm có trói có cởi thì không phải là năm ấm, vì năm ấm luôn tự thanh tịnh; cho đến pháp hữu vi, vô vi cũng luôn tự thanh tịnh. Bồ-tát thuyết pháp cho chúng sinh mà vốn không thấy chúng sinh. Vì các pháp không thể nắm bắt, nên Bồ-tát trụ nơi chỗ không trụ; vì năm ấm Không nên không có chỗ nơi; cho đến hữu vi, vô vi cũng không có chỗ trụ.

 Vì sao? Vì không có thật nên không có chỗ trụ; cái "không có" cũng không trụ nơi "không có", cái "có" cũng không trụ nơi "có". Vì sao? Vì đều không thể nắm bắt; cái không thể nắm bắt thì không có chỗ trụ. Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì thấu rõ các pháp, phân biệt các cái Không. Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như vậy thì đối với các Như Lai Vô Sở Trước Đẳng Chánh Giác và các bậc thánh hiền không có lỗi lầm.

 Vì sao? Chư Phật Thế Tôn và các bậc thánh hiền đều giác ngộ pháp này mà giáo hóa chúng sinh; vì được pháp này nên không có sự quay lui. Vì sao? Pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi pháp), chân tế (biên giới chân thật, tức chỗ tận cùng chân thật của các pháp) và như (chân như: thực tại đúng như nó vốn là, không đổi khác) không có sự quay lui, cũng không có hình dáng nào để quay lui."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Pháp tánh, chân tế và như không quay lui; vậy năm ấm với như, chân tế, pháp tánh có khác nhau chăng? Hữu vi, vô vi và đạo, hữu lậu, vô lậu lại có khác nhau chăng?"

 Phật nói: "Không, Tu-bồ-đề! Năm ấm cùng với như, chân tế, pháp tánh, hữu vi, vô vi và đạo đều bình đẳng, không có khác."

 Lại hỏi: "Thế Tôn! Giả sử năm ấm và như cho đến hữu vi, vô vi đều bình đẳng không khác, thì sao lại có quả báo lành dữ và sinh tử trong năm đường (năm nẻo luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời)? Sao lại có pháp ba thừa?"

 Phật nói: "Vì chúng sinh quen theo thế đế (sự thật theo quy ước, cách nói của thế gian) nên mới có tên gọi của đạo; còn theo đệ nhất yếu nghĩa (chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo) thì không có phân chia. Vì sao? Pháp này thường vắng lặng, không có phân biệt, cũng không có gì để nói; năm ấm cũng không sinh không diệt, không dính không đứt, vì gốc vốn Không, ngọn cũng Không."

 Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Nếu quen theo thế đế mà có tên gọi của đạo, thì tất cả phàm phu đều là đạo, là ba thừa sao?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu tất cả phàm phu đều biết tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ) và đạo đế (chân lý về con đường dứt khổ), nếu biết như vậy thì nên biết đó là đạo; còn nếu phàm phu không biết thì không có chỗ của đạo, cũng không có quả báo của đạo."

 Lại hỏi: "Làm sao phàm phu sẽ được quả báo của đạo?"

 Phật nói: "Các bậc hiền thánh vì có đạo niệm (tâm niệm hướng về đạo) nên có quả báo của đạo."

 Lại hỏi: "Thế Tôn! Vì có đạo niệm mà liền có đạo sao?"

 Phật nói: "Không phải, Tu-bồ-đề! Không phải nhờ niệm mà liền đạt được đạo, cũng không phải không có niệm, cũng không phải lìa niệm. Vì thế Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, vì chúng sinh mà ở nơi đạo. Đạo thì không có phân chia từng phần, cũng không có hữu vi, vô vi, cũng không có phân biệt."

 Lại hỏi: "Thế Tôn! Nếu không phân biệt có chỗ của đạo, thì sao Phật nói: 'Dứt ba tập tự (ba mối trói buộc: chấp thân này là ta, chấp giữ những giới cấm sai lầm, và hoài nghi) thì được Tu-đà-hoàn; dâm dục, giận dữ, si mê mỏng bớt thì được Tư-đà-hàm; ở cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc) bên dưới mà diệt năm tập (năm phiền não trói buộc vào cõi dưới) thì được A-na-hàm; ở cõi Vô hình (cõi không có hình sắc) bên trên mà diệt năm tập (năm phiền não trói buộc vào các cõi trên) thì được A-la-hán; thấy mọi hình sắc mắt thấy đều là pháp tận diệt như thế thì được Bích-chi-Phật (?); hết thảy tập tự đều dứt sạch thì được Tam-da-tam-Phật'? Như vậy, làm sao hiểu được việc này? Nếu đạo không có phân chia, thì sao tùy theo sự tu hành mà mỗi người được đạo của mình?"

 Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đạo Tu-đà-hoàn cho đến Tam-da-tam-Phật là hữu vi hay là vô vi?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Không phải là pháp hữu vi."

 Phật nói: "Pháp vô vi có ranh giới phân chia không?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Không có ranh giới phân chia."

 Phật nói: "Ý ông nghĩ sao? Thiện nam tử, thiện nữ nhân cùng một lúc đạt được pháp hữu vi, vô vi và được một tướng, lúc ấy có thấy mà nói đây là hữu vi, đây là vô vi không?"

 Tu-bồ-đề thưa: "Thế Tôn! Không."

 Phật nói: "Bồ-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, thuyết pháp cho chúng sinh không có ranh giới phân chia, vì nội không, ngoại không và hữu vô không. Bồ-tát tự bên trong không có chỗ đi vào, dạy tất cả mọi người cũng không có chỗ đi vào: không vào sáu ba-la-mật, không vào thiền, không vào bốn đẳng, không vào ba mươi bảy phẩm, không vào tát-vân-nhã; không có chỗ đi vào thì là không sinh. Ví như Như Lai hóa ra người hóa, người hóa bố thí cũng không được quả báo; vì muốn độ người nên cũng không trụ nơi sáu ba-la-mật, không trụ nơi hữu lậu, vô lậu, không trụ nơi đạo, không trụ nơi tục, không trụ nơi hữu vi, không trụ nơi vô vi, hoàn toàn không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì đã vượt qua tướng của các pháp."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video