Thiên 1 — Thiên Tượng số và lý Dịch, phần một

 Quyển một

 Thiên "Tượng số và lý của Dịch" (tượng số: hình tượng và con số của các quẻ, dùng để suy đoán sự việc; lý: đạo lý chứa trong Kinh Dịch), phần một

 Số của các quẻ trong Chu Dịch (Kinh Dịch đời nhà Chu, sách gốc của môn bói Dịch)

 Càn là số một; Đoài là số hai; Ly là số ba; Chấn là số bốn; Tốn là số năm; Khảm là số sáu; Cấn là số bảy; Khôn là số tám. (Đây là tám quẻ cơ bản, gọi là bát quái; mỗi quẻ gồm ba vạch, tượng trưng cho một loại sự vật trong trời đất: Càn là trời, Đoài là đầm, Ly là lửa, Chấn là sấm, Tốn là gió, Khảm là nước, Cấn là núi, Khôn là đất.)

 Ngũ hành sinh khắc (ngũ hành: năm loại khí cơ bản tạo nên vạn vật là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức kim loại, cây, nước, lửa, đất; sinh: hành này nuôi dưỡng, làm nảy ra hành kia; khắc: hành này chế ngự, làm hại hành kia)

 Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim;

 Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim.

 Ngũ hành của tám cung (cung: mỗi quẻ trong tám quẻ cơ bản đứng đầu một nhóm quẻ, gọi là một cung)

 Càn, Đoài thuộc Kim; Khôn, Cấn thuộc Thổ; Chấn, Tốn thuộc Mộc; Khảm thuộc Thủy; Ly thuộc Hỏa.

 Khi khí của quẻ vượng (quái khí: sức mạnh của quẻ, tùy theo hành của quẻ có hợp với mùa hay không; vượng: đang mạnh, đang thịnh)

 Chấn, Tốn thuộc Mộc nên vượng vào mùa xuân; Ly thuộc Hỏa nên vượng vào mùa hè; Càn, Đoài thuộc Kim nên vượng vào mùa thu; Khảm thuộc Thủy nên vượng vào mùa đông; Khôn, Cấn thuộc Thổ nên vượng vào các tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi (tức tháng ba, tháng chín, tháng mười hai và tháng sáu âm lịch, là tháng cuối của mỗi mùa, thuộc Thổ).

 Khi khí của quẻ suy (suy: yếu, không hợp mùa)

 Mùa xuân thì Khôn, Cấn suy; mùa hè thì Càn, Đoài suy; mùa thu thì Chấn, Tốn suy; mùa đông thì Ly suy; các tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thì Khảm suy.

 Mười thiên can (thiên can: mười ký hiệu dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ theo lịch cổ, gồm Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý)

 Giáp, Ất là Mộc phương đông; Bính, Đinh là Hỏa phương nam; Mậu, Kỷ là Thổ ở chính giữa; Canh, Tân là Kim phương tây; Nhâm, Quý là Thủy phương bắc.

 Mười hai địa chi (địa chi: mười hai ký hiệu dùng cùng thiên can để ghi năm, tháng, ngày, giờ, mỗi chi ứng với một con vật)

 Tý thuộc Thủy, là chuột; Sửu thuộc Thổ, là trâu; Dần thuộc Mộc, là hổ; Mão thuộc Mộc, là thỏ; Thìn thuộc Thổ, là rồng; Tỵ thuộc Hỏa, là rắn; Ngọ thuộc Hỏa, là ngựa; Mùi thuộc Thổ, là dê; Thân là khỉ, thuộc Kim; Dậu thuộc Kim, là gà; Tuất thuộc Thổ, là chó; Hợi thuộc Thủy, là lợn.

 Mẫu hình tượng của tám quẻ

 (Mỗi quẻ gồm ba vạch, vạch liền là hào dương, vạch đứt đôi là hào âm.) Càn là ba vạch liền; Khôn là ba vạch đều đứt, thành sáu đoạn; Chấn giống cái chậu ngửa lên (vạch dưới liền, hai vạch trên đứt); Cấn giống cái bát úp xuống (vạch trên liền, hai vạch dưới đứt); Ly giữa rỗng (vạch giữa đứt, hai vạch ngoài liền); Khảm giữa đầy (vạch giữa liền, hai vạch ngoài đứt); Đoài trên khuyết (vạch trên đứt); Tốn dưới đứt (vạch dưới đứt).

 Phép xem quẻ

 Điều bí mật trong Kinh Dịch thấu suốt cả trời đất, tiết lộ cơ trời của tạo hóa từ khi sự việc chưa xảy ra.

 Trong đó có thần linh coi giữ họa phúc, xưa nay chớ có đem truyền dạy một cách dễ dãi.

 Phép nghiền ngẫm

 Mỗi vật xưa nay đều có một thân, mỗi thân lại có riêng một trời đất.

 Nếu biết muôn vật đều đủ cả trong ta, thì đâu còn chịu đem tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người) mà lập gốc riêng ra nữa.

 Trời từ cái "một" (cái gốc ban đầu) mà chia ra muôn vẻ tạo hóa, người thì từ trong lòng mà dấy lên mưu tính, sắp đặt việc đời.

 Người tiên cũng có hai cách nói (?), nhưng đạo không truyền suông, chỉ cốt ở nơi người.

 Lấy quẻ thì chia cho tám

 Phàm khi lập quẻ, không kể số nhiều hay ít, cứ lấy số ấy làm số quẻ; nếu quá tám thì trừ dần đi tám. Trừ một lần tám chưa hết thì trừ hai lần tám, ba lần tám, cho đến khi không trừ được nữa, lấy số dư để định quẻ. Nếu số ấy vừa chẵn tám thì là quẻ Khôn, không cần trừ nữa.

 Lấy hào thì chia cho sáu (hào: mỗi vạch trong quẻ; quẻ kép có sáu hào, đếm từ dưới lên)

 Phàm khi tìm hào động (hào động: hào biến đổi, cho biết chỗ chuyển biến của sự việc), lấy tổng số của trùng quái (quẻ kép gồm sáu hào, do hai quẻ ba vạch chồng lên nhau) chia cho sáu, lấy số dư làm hào động. Nếu chưa đủ sáu thì cứ lấy chính số ấy làm hào động, không cần chia nữa. Nếu quá sáu thì trừ một lần sáu, chưa hết thì trừ hai lần sáu, ba lần sáu, cho đến khi không trừ được nữa, lấy số dư làm hào động. Nếu có một hào động thì xem hào ấy: là hào dương thì biến thành hào âm, là hào âm thì biến thành hào dương. Khi lấy hào nên cộng thêm số giờ vào.

 Cách lập hỗ quái (hỗ quái: quẻ phụ rút ra từ các hào giữa của quẻ chính, cho biết diễn biến ở giữa quá trình của sự việc)

 Hỗ quái chỉ dùng tám quẻ cơ bản, không cần lấy tên sáu mươi bốn quẻ. Cách làm là bỏ hào thứ nhất và hào thứ sáu của quẻ kép, lấy bốn hào ở giữa chia làm hai quẻ, xem được những quẻ gì.

 Lại nói: quẻ Càn và quẻ Khôn không có hỗ quái, thì lấy hỗ quái của biến quái (biến quái: quẻ mới thành ra sau khi hào động đã đổi âm dương).

 Cách lập quẻ theo năm, tháng, ngày, giờ

 Lấy năm, tháng, ngày làm quẻ trên. Lấy tổng số năm, tháng, ngày cộng với giờ làm quẻ dưới. Lại lấy tổng số năm, tháng, ngày, giờ để tìm hào. Như năm Tý là số một, năm Sửu là số hai, cho đến năm Hợi là số mười hai. Tháng thì như tháng giêng là số một, cho đến tháng mười hai cũng là số mười hai. Số ngày thì như ngày mồng một là số một, cho đến ngày ba mươi là số ba mươi. Cộng chung số năm, tháng, ngày nói trên được bao nhiêu, đem chia cho tám, lấy số dư làm quẻ. Giờ thì như giờ Tý là số một, cho đến giờ Hợi là số mười hai (theo lịch cổ, một ngày chia làm mười hai giờ, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ, giờ Tý từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng). Lấy số năm, tháng, ngày cộng với số giờ, được tổng cộng bao nhiêu, chia cho tám, số dư làm quẻ dưới; chia cho sáu, số dư làm hào động.

 Phép xem theo số lượng đồ vật

 Phàm thấy vật gì đếm được thì lấy số ấy lập quẻ trên, lấy số giờ ghép vào để làm quẻ dưới. Rồi lấy số quẻ cộng với số giờ, chia tổng cho sáu để tìm hào động.

 Phép xem theo âm thanh

 Phàm nghe thấy tiếng động, đếm được bao nhiêu tiếng thì lấy số ấy lập quẻ trên, cộng thêm số giờ để làm quẻ dưới. Lại như các loại âm thanh khác, hoặc nghe tiếng thú vật kêu, hoặc nghe tiếng người gõ đập, đều có thể đếm làm số để lập quẻ.

 Xem theo chữ

 Phàm thấy số chữ chẵn đều thì chia đôi, một nửa làm quẻ trên, một nửa làm quẻ dưới. Nếu số chữ không chẵn thì phần ít hơn một chữ làm quẻ trên, lấy ý trời nhẹ và trong; phần nhiều hơn một chữ làm quẻ dưới, lấy ý đất nặng và đục.

 Xem từ một chữ đến mười một chữ

 Một chữ là Thái cực chưa phân (Thái cực: trạng thái hỗn nhất ban đầu của vũ trụ, khi âm dương chưa tách ra). Nếu là chữ thảo (lối viết tháu, nét liền nhau) thì mờ mịt không rõ, không lập quẻ được. Nếu là chữ khải (lối viết chân phương, nét rõ ràng) thì lấy các nét của chữ, nét bên trái là nét dương, nét bên phải là nét âm. Phần nằm bên trái đếm được bao nhiêu nét thì lấy làm quẻ trên; phần nằm bên phải đếm được bao nhiêu nét thì lấy làm quẻ dưới. Lại lấy toàn bộ số nét âm và dương của chữ ấy để tìm hào. Như nét kép đứng ở bên trái chữ và nét phẩy là thuộc bên trái; nét ngang, nét móc cong và nét chấm là thuộc bên phải.

 Hai chữ là lưỡng nghi chia đều (lưỡng nghi: hai mặt âm và dương do Thái cực sinh ra). Lấy một chữ làm quẻ trên, một chữ làm quẻ dưới.

 Ba chữ là tam tài. Lấy một chữ làm quẻ trên, hai chữ làm quẻ dưới.

 Bốn chữ là tứ tượng (tứ tượng: bốn hình thái do âm dương sinh ra là thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm). Chia đều trên dưới để lập quẻ. Lại từ bốn chữ trở lên thì không cần đếm số nét, chỉ dùng thanh điệu bằng trắc của chữ (tiếng Hán cổ có bốn thanh: bình, thượng, khứ, nhập). Thanh bình là số một, thanh thượng là số hai, thanh khứ là số ba, thanh nhập là số bốn.

 Năm chữ là ngũ hành. Lấy hai chữ làm quẻ trên, ba chữ làm quẻ dưới.

 Sáu chữ là hợp đủ sáu hào. Chia đều trên dưới để lập quẻ.

 Bảy chữ là ý "sắp đặt cho chỉnh tề thất chính" (thất chính: bảy thiên thể là mặt trời, mặt trăng và năm sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Lấy ba chữ làm quẻ trên, bốn chữ làm quẻ dưới.

 Tám chữ là tám quẻ định vị trí. Chia đều trên dưới để lập quẻ.

 Chín chữ là ý của cửu trù (cửu trù: chín phép lớn để trị nước, chép trong thiên Hồng Phạm của sách Thượng thư). Lấy bốn chữ làm quẻ trên, năm chữ làm quẻ dưới.

 Mười chữ là thành số (thành số: các số từ sáu đến mười, là số đã hoàn thành, đối với sinh số từ một đến năm; mười là số tròn đầy). Chia đều trên dưới để lập quẻ.

 Từ mười một chữ trở lên cho đến một trăm chữ đều có thể lập quẻ. Nhưng từ mười một chữ trở lên thì không dùng thanh điệu bằng trắc nữa, chỉ dùng số chữ. Nếu số chữ chẵn đều thì một nửa làm quẻ trên, một nửa làm quẻ dưới. Rồi cộng tổng số của cả hai quẻ để tìm hào.

 Xem theo trượng, thước (đơn vị đo chiều dài thời xưa: một trượng bằng mười thước, một thước bằng mười tấc, một tấc bằng mười phân)

 Vật đo bằng trượng và thước thì lấy số trượng làm quẻ trên, số thước làm quẻ dưới. Cộng số trượng và số thước để tìm hào. Số tấc không dùng.

 Xem theo thước, tấc

 Lấy số thước làm quẻ trên, số tấc làm quẻ dưới. Cộng số thước và số tấc, thêm số giờ để tìm hào. Số phân không dùng.

 Xem quẻ cho người khác

 Phàm xem cho người khác, cách làm không chỉ một. Hoặc nghe tiếng nói mà lập quẻ, hoặc nhìn dáng vẻ con người, hoặc lấy từ thân thể, hoặc lấy từ đồ vật, hoặc dựa vào màu áo, hoặc dựa vào sự vật bên ngoài bắt gặp, hoặc dùng năm tháng ngày giờ, hoặc dựa vào điều người ấy viết ra về việc muốn hỏi.

 Lại như nghe tiếng nói: nếu người ấy nói một câu thì theo số chữ mà chia ra để lập quẻ; nếu nói hai câu thì lấy câu trước làm quẻ trên, câu sau làm quẻ dưới. Nếu nói nhiều thì chỉ dùng câu nghe được đầu tiên, hoặc câu nghe được sau cùng. Các câu khác không dùng.

 Nhìn dáng vẻ con người: như người già là quẻ Càn, thiếu nữ là quẻ Đoài, và các loại tương tự.

 Lấy từ thân thể: như đầu cử động là quẻ Càn, chân cử động là quẻ Chấn, mắt cử động là quẻ Ly, và các loại tương tự.

 Lấy từ đồ vật: như trong tay người ấy tình cờ cầm vật gì, nếu là vàng ngọc hay vật tròn thì là quẻ Càn, nếu là đất, ngói hay vật vuông thì là quẻ Khôn, và các loại tương tự.

 Dựa vào màu áo: như người ấy mặc áo xanh là quẻ Chấn, áo đỏ là quẻ Ly, và các loại tương tự.

 Dựa vào sự vật bên ngoài bắt gặp: khi lập quẻ mà thấy nước là quẻ Khảm, thấy lửa là quẻ Ly, và các loại tương tự.

 Dùng năm tháng ngày giờ thì suy theo cách như phép "xem hoa mai" (phép lập quẻ theo năm tháng ngày giờ khi thấy chim sẻ tranh cành mai, sẽ kể ở phần sau).

 Dựa vào điều viết ra về việc muốn hỏi: người ấy đến xem, nếu viết ra việc mình muốn hỏi thì lấy chữ ấy mà xem.

 Tự xem cho mình

 Phàm muốn tự xem cho mình, thì dùng năm tháng ngày giờ, hoặc nghe được âm thanh nào, hoặc thấy sự vật bên ngoài bắt gặp lúc ấy, đều có thể lập quẻ. Ba cách trên giống với cách xem cho người khác ở chương trước.

 Xem về động vật

 Phàm thấy cả bầy vật cùng động thì không thể lập quẻ. Nếu thấy một con vật thì lấy chính con vật ấy làm quẻ trên, lấy phương hướng con vật đi tới làm quẻ dưới. Cộng số quẻ của con vật với số quẻ của phương hướng, thêm số giờ để tìm hào, rồi dựa vào số ấy mà đoán chung về con vật, như các ví dụ xem bò kêu, gà gáy trong phần phép Hậu thiên (phép lập quẻ theo phương hướng và sự vật, dựa vào cách xếp tám quẻ gọi là Hậu thiên bát quái). Lại như các loài bò, ngựa, chó, lợn, khi mới sinh thì lấy năm tháng ngày giờ lúc mới sinh mà xem. Hoặc khi mua con vật ấy, cũng có thể lấy thời điểm mới mua mà suy đoán.

 Xem về tĩnh vật (vật đứng yên)

 Phàm xem về tĩnh vật như sông, núi, đá thì không thể lập quẻ. Còn như nhà cửa, cây cối thì lúc nhà mới dựng, lúc cây mới trồng đều có thể lập quẻ. Đến như đồ dùng thì có thể xem vào lúc làm xong, như gối, ghế là vậy. Ngoài ra, nếu không có duyên cớ gì thì không xem. Như chuyện xem hoa mai là vì thấy chim sẻ tranh cành rơi xuống đất mà xem; xem hoa mẫu đơn là vì có người hỏi mà xem; xem cây tươi tốt là vì thấy cành khô tự rơi xuống rồi mới xem.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video