Thiên Thể Dụng Sinh Khắc, phần thứ ba (Thể và Dụng: trong phép bói Mai Hoa, khi lập quẻ thì chia hai phần; Thể là phần đại diện cho bản thân người hỏi, Dụng là phần đại diện cho sự việc hay đối tượng tác động tới mình. Sinh khắc: quan hệ giữa ngũ hành – năm loại khí Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ – trong đó "sinh" là nuôi dưỡng, giúp đỡ, còn "khắc" là chế ngự, áp đảo nhau).
Lời tựa thiên Tam Yếu Linh Ứng
Kinh Dịch là môn học về tính lý (bản tính của con người và lẽ tự nhiên của trời đất), mà tính lý thì vốn có sẵn trong lòng người. Khi lòng người lặng trong, tâm sáng sạch, không vướng một mảy may nào, không bám một hạt bụi nào, thì lúc ấy tính lý có đủ, Kinh Dịch nằm trọn trong lòng ta. Ta hòa làm một với Dịch, đó là Dịch tiên thiên (cái Dịch vốn có từ trước, trước khi có ý nghĩ và sự việc nảy sinh).
Nhưng một khi mối lo nghĩ vừa dấy lên, gốc rễ sự việc chợt nhú ra, sự vật bám vào lòng như mây che kín nhà, như bụi phủ mặt gương, thì lúc ấy lòng chìm đắm mờ mịt, cái Dịch trước kia còn trong lòng ta liền mất đi.
Vì vậy, chỗ huyền diệu của tam yếu (ba điều cốt yếu) là vận dụng sự rỗng lặng mà linh thông của ba thứ tai, mắt, lòng để ứng với sự vật. Tai thì thính, mắt thì tinh, mà lòng ta mới thật là chỗ gồm thâu cả cái thính lẫn cái tinh ấy. Bởi sự việc bắt rễ từ lòng, lòng bao trùm sự việc. Khi sự việc chưa nảy mầm thì dù quỷ thần cũng không lường được đầu mối, còn tốt xấu họa phúc thì không có cửa mà vào.
Cho nên thầy xưa nói: "Khi suy nghĩ chưa động, quỷ thần không biết; chẳng do ta thì còn do ai?" Vậy khi sự việc đã nảy ra trong lòng thì quỷ thần đã biết rồi.
Tốt, xấu, ăn năn, hối tiếc đều có số định (vận số đã an bài). Vậy mà ta biết trước được thì nhờ cách nào? Ắt phải nói: "Chỉ là tìm ở chỗ huyền diệu của cái Dịch trong lòng ta mà thôi."
Do đó phải lặng yên bất động, lắng sạch suy nghĩ, giữ lòng thành, xem sự biến đổi và nghiền ngẫm quẻ bói, vận dụng tam yếu. Phải làm sao cho điều người ta nhìn mà không thấy thì ta thấy, điều người ta nghe mà không nghe ra thì ta nghe ra. Như hình hiện ra trước mắt, như tiếng có người báo cho, ta soi rõ tất cả. Như thế thì Kinh Dịch trở thành đạo bốc phệ (bói toán; "bốc" là bói bằng mai rùa, "phệ" là bói bằng cỏ thi), mà Dịch vẫn ở trong lòng ta. Tam yếu không bị bỏ trống thì chỗ huyền diệu của linh ứng (ứng nghiệm linh thiêng) mới đạt được.
Đạo này chứa đựng lẽ tinh vi tột bậc, thần diệu tột bậc. Dân chúng ngày ngày dùng mà không biết. Làm sao tìm được người đã đạt viên thông tam muội (thông suốt trọn vẹn, tâm định sâu lắng – vốn là thuật ngữ nhà Phật) để cùng bàn luận đây! Phép này là thầy xưa của ta là Lưu tiên sinh (người Giang Hạ, hiệu Trạm Nhiên Tử) được truyền lại từ Cao xử sĩ (người có học mà ở ẩn, không ra làm quan) Vân Nham, người ở núi Vương Ốc.
Năm Bảo Khánh thứ tư, ngày rằm vừa qua của tháng giữa mùa hè (tức ngày mười sáu tháng năm âm lịch), Thanh Linh Tử Chu Hư cúi đầu kính cẩn viết lời tựa.
Thiên Tam Yếu Linh Ứng
Tam yếu là vận dụng chỗ cốt yếu của ba thứ: tai, mắt, lòng. Linh ứng là linh diệu mà ứng nghiệm. Tai để nghe, mắt để nhìn, lòng để nghĩ; ba thứ ấy là chỗ cốt yếu trên thân người, mà lẽ của muôn vật không ra ngoài phạm vi cái thấy cái nghe.
Lúc xem bói để đoán việc, phải lặng tai lắng nghe, lắng lòng cho trong, lặng lẽ quan sát muôn vật. Nghe tiếng thì biết tốt xấu, thấy hình thì biết lành dữ, xét lẽ thì biết họa phúc; tất cả đều có thể làm chỗ ứng nghiệm cho việc bói. Như hang núi vọng lại tiếng, như bóng theo hình, rõ ràng thấy được.
Lẽ ấy bắt nguồn từ phép trong Chu Dịch: "Xa thì lấy hình tượng ở muôn vật, gần thì lấy hình tượng ở thân mình." Thiên này do các bậc tiên hiền, tiên sư lấy lời lẽ trong dân gian làm ví dụ mà dùng. Các vị ấy là: Quỷ Cốc Tử, Nghiêm Quân Bình, Đông Phương Sóc, Gia Cát Khổng Minh. Những người tiếp nối mà đắc được phép này là: Thiệu Khang Tiết, Thiệu Bá Ôn, Lưu Bá Ôn, Ngưu Tư Hối, Ngưu Tư Kế, Cao xử sĩ, Lưu Trạm Nhiên, Phú Thọ Tử, Thái Nhiên Tử, Chu Thanh Linh Tử. Niên đại truyền lại không thống nhất, còn những người không rõ họ tên thì không kể vào.
Xét ra: trời cao đất dày, muôn vật tản ra mỗi thứ một khác. Khí dương trong, khí âm đục (?), ngũ khí (khí của năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) lưu chuyển theo thứ tự. Họa phúc không thoát khỏi số, tốt xấu đều có cơ (mầm mống, then chốt báo trước). Người là loài linh thiêng nhất trong muôn vật, lòng là chủ của cả thân. Mắt gửi vào đâu thì thành hình ở màu sắc, tai bắt được gì thì thành âm ở tiếng động. Tam yếu gồm thâu lại thì muôn vật đều đủ cả.
Đây là chỗ linh thiêng của trời đất muôn vật, và là chỗ cốt yếu của ba thứ tai, mắt, lòng, nên gọi là tam yếu.
Vì vậy, gặp điềm tốt thì có việc tốt, thấy dấu hiệu xấu thì khó tránh việc xấu. Vật tròn đầy thì việc thành, vật sứt mẻ thì việc hỏng. Lẽ này chắc chắn, còn gì phải ngờ?
Đây là khắc ứng (dấu hiệu bên ngoài ứng nghiệm với việc đang bói) khi xem vật: thấy điều tốt thì tốt, gặp điều xấu thì xấu.
Cho nên mây tan thấy mặt trời thì việc ắt thêm rạng rỡ; khói mù che kín trời thì mọi thứ phải mất vẻ tươi. Chợt gặp gió giật thì trôi giạt bấp bênh; gặp sấm sét thì chỉ là sợ hãi suông. Trăng chợt hiện trước mặt thì nên gần gũi người cao quý trong sạch. Mưa thấm áo thì có thể được hưởng ơn huệ.
Đây là ngửa lên xem thiên văn (các hiện tượng trên trời) để nghiệm việc người.
Núi chồng núi là lúc bị ngăn cách; đầm chồng đầm là thấm sâu. Nước chảy thì việc thông, đất dồn đống thì việc ách tắc. Đá là phải bền lòng mới được, cát là buông tay liền tản ra. Sóng vỗ báo hiệu sóng gió kinh hãi; dốc sạt báo hiệu mất ruộng đất. Bên ao khô thì tâm sức đều kiệt; dưới rừng cây chết khô thì dung mạo đều suy tàn.
Đây là cúi xuống xét địa lý để nghiệm việc người.
Vừa gặp hạng người nào đến, thật là ứng với sự việc. Cho nên gặp quan lớn hiển hách thì nên được thấy sang quý; gặp nhà buôn giàu, thợ thuyền, người bán hàng thì có thể hỏi về tiền của. Trẻ con khóc lóc thì lo cho con cháu; lính lệ, nha lại la ó thì nên kiêng việc quan, kiện tụng.
Hai nam hai nữ là nghĩa tái hôn; một nhà sư một đạo sĩ là đầu mối của cảnh sống một mình. Đàn bà cười nói thì có niềm vui kín đáo, liên quan đến phụ nữ; con gái dắt díu nhau thì bị liên lụy vì chuyện riêng tư kín đáo. Gặp thợ mộc thì báo việc đổi thay nhà cửa; gặp người mổ thịt thì ruột thịt chia lìa. Gặp thợ săn thì được của ở ngoài đồng; thấy người đánh cá thì có lợi ở ven nước. Thấy đàn bà có mang thì việc còn ủ kín bên trong; gặp người mù thì mối lo bắt rễ trong lòng.
Đây là ứng nghiệm theo hạng người để nghiệm việc người.
Còn như xua tay là không làm; lắc đầu là không chịu. Dụi mắt mà hắt hơi là sắp khóc; gãi đầu phủi ghét là có lo buồn. Chân động đậy là sắp đi xa; khoanh tay là có mất mát. Co ngón tay là nhiều trắc trở ngắt quãng; thở dài là báo buồn lo. Thè lưỡi đưa qua đưa lại là có chuyện thị phi; quay lưng vào nhau thì phải đề phòng sơ suất. Tình cờ xắn tay áo thì phải tranh giành mới được; tình cờ quỳ gối thì phải hạ mình mà cầu xin.
Đây là ứng nghiệm theo phép "gần thì lấy ở thân mình".
Nếu gặp trẻ con được trao sách thì có đầu mối kiện tụng; gặp ông chủ đánh đầy tớ thì phải đề phòng việc bị trách phạt. Gặp người giảng luận kinh sử thì việc chỉ toàn lời nói suông; gặp người ca hát ngâm khúc thì việc mưu tính trở nên kéo dài lửng lơ. Thấy người cờ bạc thì báo của cải do tranh đấu mà có; gặp người đề chữ viết lách thì báo việc giấy tờ. Tình cờ gặp người xách đồ thì được người nâng đỡ; vừa gặp người nắm tay nhau thì gặp việc bị liên lụy.
Đây là ứng nghiệm theo việc người.
Đến như thuyền chèo trên nước là nhờ có người dẫn dắt mà đi; xe ngựa lên đường là nhờ có cái chở mà đi tới. Người giương cung kẹp tên thì ắt được tiến cử, thi đỗ; có tên mà không có cung thì chưa thể đi thi. Cầm dao nắm gươm thì nên tìm cách làm cho nhanh gọn sắc bén. Mặc giáp cầm giáo thì có thể nắm quyền bính cứng rắn.
Người ươm tơ là công việc rối rắm bộn bề. Người đánh cờ vây là có nhiều con mắt dòm ngó. Kết hoa giả, khắc trái giả thì rốt cuộc không phải là nhân kết thành quả thật. Vẽ bóng tả hình đều thuộc loại tô điểm bề ngoài. Đan sợi liên tiếp sắp xong (?) thì có thể hỏi về chức vụ. Bút mực đủ cả thì có thể cầu văn chương, khoa cử.
Tình cờ thấy cái lọng nghiêng đổ thì báo mất quyền. Chợt gặp người soi gương thì có thể được vời vào triều theo chiếu vua. Ôm đồ quý thì có dịp dùng khác thường. Vác gỗ lớn thì có của cải không nhỏ. Cái thăng cái đấu (đồ đong lường) là nên liệu lượng mà tiến; thước và kéo là có thể cân nhắc đo cắt mà dùng.
Thấy đá cầu thì có người khơi gợi, xúi bẩy (?). Mở khóa thì gặp việc thông suốt. Gặp người hàn vá đồ thì lâu dài khó bền. Gặp người mài gương thì phải làm lại lần nữa mới được. Rìu cùn mài vào thép thì chậm chạp mà vẫn có lợi. Dao sắc chặt gỗ thì việc có lợi mà hao của. Cắt may áo quần thì phải cắt ra rồi mới thành; nặn đồ gốm thì thành xong rồi mới vỡ. Đánh cờ là phải dùng mưu kế mà giành lấy. Giăng lưới là mò vào chỗ trống không.
Có người cầm rìu cầm cưa thì e có thương tổn; có người rửa bình rượu, chén rượu thì e có tiệc uống. Có người phẩy quạt thì có nghĩa là được mời gọi. Có người làm bẩn áo thì phải đề phòng bị mưu hại xâm phạm.
Đây là ứng nghiệm theo đồ vật, tức là ý "xa thì lấy ở muôn vật".
Tuy nói cây cỏ vô tình, nhưng cũng có ứng nghiệm trong việc bói. Cho nên cỏ chi, hoa lan là vật điềm lành; cây tùng cây bách là sự bền bỉ của tuổi thọ. Gặp cây xuân, cây cối thì năm dài tháng lâu; gặp mầm non, nấm thì sáng sinh chiều chết — xem việc sinh nở hay bệnh tật mà gặp những thứ này là điềm chết. Cành lá rơi rụng thì sẽ héo tàn; rễ, hạt trôi dạt thì báo liên lụy. Hoa lạ đúng là hoa suông không kết trái; quả tốt thì có thể kết thành quả thật.
Đây là ứng nghiệm theo cây cỏ.
Đến loài bay loài chạy thì điềm lành dữ lại càng rõ. Cho nên quạ báo tai họa, nhện hỷ (loài nhện nhỏ dân gian cho là báo tin vui) báo tin mừng, chim hồng chim nhạn báo tin bạn bè, rắn rết thì phải đề phòng mưu độc hại.
Chuột gặm áo thì trẻ nhỏ trong nhà có tai nạn; chim sẻ ríu rít dưới mái hiên thì có người đi xa trở về. Chó cắn nhau e rước trộm cướp; gà chọi nhau báo có cãi vã. Người dắt dê thì sắp có việc mừng; người cưỡi ngựa thì ra vào đều thuận lợi. Khỉ vượn leo cây thì thân tâm bất định; cá chép nhảy khỏi nước thì biến hóa phi thường. Dây buộc ngựa thì bệnh tật khó yên; bẫy sập chim thì người bị giam chưa thoát.
Đây là ứng nghiệm theo chim thú.
Rượu là thứ làm quên lo, thuốc là phương trừ bệnh. Cho nên vò rượu chợt vỡ là vui quá hóa buồn; gặp thầy thuốc giữa đường là trong hoạn nạn có người cứu. Loài dây leo thì có thể nương tựa; hình tượng hổ báo thì có thể ra oai.
Người cày ruộng cuốc đất thì thế việc ắt lật ngược; người chẻ tre bổ cây thì thế việc ắt thuận. Hoa mùa xuân, trăng mùa thu tuy không có thực chất nhưng gắn với cảnh đẹp; áo bông mùa hè, áo vải gai mùa đông tuy có ích nhưng trái thời. Quạt khi trời đã mát thường báo bị bỏ rơi; ô khi trời đã tạnh thì dần dần bị bỏ xó. Bọt nước, cát (?), ánh chớp là hư ảo khó tin; tơ nhện, kén tằm thì phải có mưu khéo mới thành.
Đây là ứng nghiệm khi quan sát các vật linh tinh bắt gặp.
Nếu thấy hình dạng của vật thì có thể biết đến tự thể (hình chữ viết). Cho nên chữ "thạch" (đá) gặp chữ "bì" (da) thì thành chữ "phá" (vỡ); chữ "nhân" (người) đứng cạnh chữ "mộc" (cây) thành chữ "hưu" (nghỉ). Cái nón (trong đó có chữ "lập") trôi bên bờ nước, ghép chữ "thủy" (nước) với chữ "lập" thì rõ ràng là chữ "khấp" (khóc). Lửa vào rừng, ghép chữ "hỏa" với chữ "lâm" (rừng) thì thấy ngay chữ "phần" (đốt cháy).
Ba chữ "nữ" ghép lại thành chữ "gian" (gian dâm), báo có sự nhiễu loạn vì gian tình; ba chữ "ngưu" (trâu) ghép lại thành chữ "bôn" (chạy), báo nỗi lo bôn ba. Một chữ "mộc" với hai chữ "hỏa" thành chữ "vinh", là ánh sáng vinh hiển. Một chữ "thủy" với bốn nét như chữ "ngư" (cá) (?) gợi chữ "quan" (đàn ông góa vợ), là hình tượng góa bụa.
Chữ "nhân" nối với chữ "ngưu" viết ngã thì thành chữ "thất" (mất), nên phải đề phòng mất mát, thất lạc. Chữ "ngôn" (lời) kẹp giữa hai chữ "khuyển" (chó) thành chữ "ngục" (nhà tù), nên phải lo bị tù tội. Một chữ "đấu" lọt vào khung cửa trống thành chữ "đấu" (tranh đấu), báo tranh giành. Hai chữ "ti" (tơ) treo hai bên chữ "bạch" (trắng) trên chữ "mộc" thành chữ "lạc" (vui), báo việc vui. Một chữ "nhân" đứng trong chữ "môn" (cửa) thành chữ "thiểm" (chợt né, trượt mất), mọi việc đều có trục trặc. Hai chữ "nhân" kẹp chữ "mộc" thành chữ "lai" (đến), điều hỏi ắt sẽ đến.
Đây là ứng nghiệm theo phép chiết tự (tách chữ, ghép chữ để đoán việc).
Lại chỉ vào tên của vật để tìm âm và nghĩa đồng âm. Như thấy con hươu (đọc là "lộc") thì có thể hỏi về lộc (bổng lộc), thấy con ong (đọc là "phong") thì có thể nói về việc được phong tước. Quả lê ("lê" gần âm "ly") báo chia ly; quả đào ("đào" đồng âm "đào" là trốn) báo trốn chạy. Thấy quả mận ("lý") thì hỏi kiện tụng sẽ được lẽ phải ("lý"); gặp cái mũ ("quan") thì hỏi danh vọng sẽ được làm quan. Giày ("hài") là trăm việc hòa hài; cánh cửa đóng ("hạp") thì mọi việc đều có thể hợp. Khó mà kể cho đủ hết, chủ yếu ở chỗ biến thông (linh hoạt suy rộng).
Đây là nghĩa của phép dùng âm đồng âm của tên vật.
Đến như thân của chính ta cũng thật là chỗ ứng với việc của người kia. Cho nên lòng ta lo thì việc kia cũng lo; lòng ta vui thì việc kia cũng vui. Ta đang thong thả thì việc kia cũng ung dung; ta đang bận rộn thì việc kia cũng quẫn bách.
Đây là ứng nghiệm từ chính bản thân mình, cũng là nghĩa "gần thì lấy ở thân mình".
Muốn xét kỹ cách quan sát con người thì phải nghiền ngẫm lời trong thiên Hệ Từ của Kinh Dịch: Kẻ sắp phản bội thì lời nói có vẻ hổ thẹn; kẻ trong lòng ngờ vực thì lời nói rời rạc tản mát. Người tốt thì lời ít; người nóng nảy thì lời nhiều. Kẻ vu khống người lương thiện thì lời nói lông bông trôi nổi; kẻ đã mất chỗ đứng vững thì lời nói cong queo, đuối lý.
Đây là ứng nghiệm theo một động một tĩnh, cũng là nghĩa "gần thì lấy ở thân mình".
Lại phải suy theo ngũ hành và xét kỹ bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch: Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài). Quẻ tốt mà điềm ứng cũng tốt thì cuối cùng tốt; quẻ xấu mà điềm ứng cũng xấu thì cuối cùng xấu. Quẻ và điềm ứng một tốt một xấu thì sự việc nửa tốt nửa xấu.
Phải hiểu rõ lẽ sinh khắc, xét kỹ cơ động tĩnh (sự chuyển động hay yên lặng của quẻ và của sự vật), việc việc liên quan, vật vật khớp nhau; đó là lẽ của ngũ hành, bát quái, khắc ứng và động tĩnh. Phép sống động lại nằm ở tấc lòng, còn huyền cơ (then chốt sâu kín) thì ở sự truyền dạy của thầy. Dù muôn hình vạn tượng rối ren, chỉ một lẽ là thông suốt cả. Cốt phải tùy thời cơ mà đoán, phải đến lúc gặp việc mà xét cho kỹ.
Đây nói lẽ của việc bói toán nằm ở chỗ huyền diệu của sự biến thông.
Than ôi! Đông Phương Sóc đoán vật úp (trò đoán đồ vật giấu dưới chậu úp) mà biết được chỗ ẩn kín của sự vật. Gia Cát Lượng bói trước ngựa, định tốt xấu trong khoảnh khắc. Cái diệu của phép ngồi ngay mà đoán của Hoàng Phủ (?), phép xem chim mà biết việc của Lý Thuần Phong (?), tuy cách dùng có khác nhau, nhưng thật ra lẽ ấy không khác.
Đây nói chỗ huyền diệu của tam yếu linh ứng.
Phép này có thể khớp với chỗ huyền diệu của quỷ thần, có thể hợp với sự linh thiêng của cỏ thi và mai rùa (hai vật bói cổ xưa). Nhưng người không có truyền thống học nghề nối ba đời thì không thể đạt đến chỗ sâu xa; lòng không sáng suốt như có bảy lỗ khiếu (ví người cực kỳ thông minh) thì không thể ngộ được chỗ uẩn áo. Cho nên người được biết thuyết này nên giữ kín; không phải người xứng đáng thì chớ truyền. Tiết lộ thiên cơ (bí mật của trời) một cách nhẹ dạ thì sẽ bị âm phạt (trừng phạt của cõi vô hình) nặng nề. Đi sâu vào thì có thể nhập đạo; dùng lâu thì có thể thông với thần.
Đây nói chỗ huyền diệu của linh ứng, không được truyền dạy bừa bãi, nên giữ kín mà chỉ trao cho một người, để tỏ lòng coi trọng đạo này.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video