Phẩm Đại Như (phẩm nói về "Như" lớn lao, tức thể chân thật vốn như thế của mọi sự vật), thứ mười lăm
Bấy giờ ông Tu-bồ-đề (Subhūti, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Bồ-tát (người tu hành nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) mới phát tâm thì nên học Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hiểu thấu thật tướng của mọi sự vật, đưa người tu sang bờ giải thoát) như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát mới phát tâm nếu muốn học Bát-nhã ba-la-mật, trước hết nên gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền có hiểu biết đúng, dắt mình đi trên đường lành), tức người có thể giảng nói Bát-nhã ba-la-mật. Người ấy dạy như thế này: 'Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách gọi người tu tại gia hay xuất gia), hãy lại đây! Mọi sự bố thí (đem của cải, sức lực, lời dạy cho người khác) của ông đều nên hồi hướng (đem công đức của việc lành mình làm hướng về một mục đích cao cả) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật). Này thiện nam tử! Ông cũng chớ tham đắm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Dù đó là sắc (phần thân xác, vật chất), dù đó là thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết, hình dung), hành (các tác ý, hoạt động của tâm), thức (sự phân biệt, hiểu biết) — năm thứ hợp thành con người — cũng đều chớ tham đắm (?). Vì sao vậy? Vì Tát-bà-nhã (trí biết tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật) này không phải là thứ có thể bám giữ.
Này thiện nam tử! Mọi sự trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (nhịn chịu điều trái ý), tinh tấn (siêng năng không lười), thiền định (giữ tâm lắng yên, chuyên chú), trí tuệ của ông đều nên hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chớ sinh tham đắm. Dù đó là sắc, dù đó là thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy. Vì sao vậy? Này thiện nam tử! Vì Tát-bà-nhã này không phải là thứ có thể bám giữ. Này thiện nam tử! Ông cũng chớ tham đắm con đường của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi Phật (người tự giác ngộ một mình, không có thầy, không đi giáo hóa người khác).' Này Tu-bồ-đề! Với Bồ-tát mới phát tâm như vậy, nên dạy dần dần để họ đi vào Bát-nhã ba-la-mật sâu xa."
"Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, việc làm ấy thật là rất khó."
"Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Các Bồ-tát phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, việc làm ấy thật là rất khó. Người ấy vì muốn cho thế gian được yên ổn mà phát tâm, vì muốn cho thế gian được an vui mà phát tâm, nghĩ rằng: 'Ta sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để làm người cứu giúp cho thế gian, làm nơi nương về cho thế gian, làm ngôi nhà che chở cho thế gian, làm con đường rốt ráo (con đường dẫn đến chỗ cuối cùng, trọn vẹn) cho thế gian, làm cồn đất (bãi đất nổi giữa dòng nước) cho thế gian, làm người dẫn đường cho thế gian, làm chỗ hướng về cho thế gian.'
Này Tu-bồ-đề! Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm người cứu giúp cho thế gian? Bồ-tát vì muốn dứt các khổ não trong vòng sinh tử (sống chết nối nhau không dứt) mà thuyết pháp (giảng dạy giáo lý), cứu chúng sinh ra khỏi khổ não. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm người cứu giúp cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm nơi nương về cho thế gian? Chúng sinh có cái lẽ phải sinh ra, có cái lẽ phải già, bệnh, chết, có cái lẽ phải lo buồn, đau khổ, phiền não. Vị Bồ-tát này có thể đưa chúng sinh vượt qua cái lẽ sinh ra, cái lẽ già bệnh chết, cái lẽ lo buồn khổ não ấy. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm nơi nương về cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm ngôi nhà che chở cho thế gian? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì vì sự không bám dính mà thuyết pháp."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là không bám dính?"
"Này Tu-bồ-đề! Nếu sắc không bị trói buộc cũng không được cởi mở, không sinh ra cũng không mất đi, thì gọi là sắc không bám dính. Nếu thọ, tưởng, hành, thức không bị trói buộc cũng không được cởi mở, không sinh ra cũng không mất đi, thì gọi là thức không bám dính. Như vậy, này Tu-bồ-đề, mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) vì không bị trói buộc cũng không được cởi mở nên không bám dính. Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề có thể vì chúng sinh nói pháp như thế, đó gọi là Bồ-tát làm ngôi nhà che chở cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm con đường rốt ráo cho thế gian? Này Tu-bồ-đề! Sắc đến chỗ rốt ráo thì không còn gọi là sắc; thọ, tưởng, hành, thức đến chỗ rốt ráo thì không còn gọi là thức. Tướng rốt ráo như thế nào thì mọi pháp cũng như thế ấy."
"Bạch Thế Tôn! Nếu tướng rốt ráo như thế nào thì mọi pháp cũng như thế ấy, vậy các Bồ-tát đều phải đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cả. Vì sao vậy? Vì trong đó không có sự phân biệt."
"Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Trong đó không có sự phân biệt. Các Bồ-tát quán xét như thế, biết như thế, tâm không chìm đắm, nghĩ rằng: 'Khi ta đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, ta sẽ vì chúng sinh nói pháp như thế.' Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm con đường rốt ráo cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm cồn đất cho thế gian? Ví như ở giữa nước có chỗ đất liền, dòng nước bị cắt đứt ở đó, gọi là cồn. Cũng vậy, này Tu-bồ-đề, sắc thì quá khứ và vị lai (thời trước và thời sau) bị cắt đứt; thọ, tưởng, hành, thức thì quá khứ và vị lai bị cắt đứt. Vì quá khứ và vị lai bị cắt đứt nên mọi pháp đều bị cắt đứt. Nếu mọi pháp đều bị cắt đứt, đó gọi là sự vắng lặng tuyệt diệu, là Niết-bàn (trạng thái giải thoát hoàn toàn, mọi khổ đau và phiền não đều tắt hết) đúng như thật, không điên đảo. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm cồn đất cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm người dẫn đường cho thế gian? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì không vì sự sinh diệt (sinh ra và mất đi) của sắc mà thuyết pháp, chỉ vì thật tướng (bộ mặt thật, bản chất chân thật của sự vật) mà thuyết pháp; không vì sự sinh diệt của thọ, tưởng, hành, thức mà thuyết pháp, chỉ vì thật tướng mà thuyết pháp; không vì sự sinh diệt của quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của người tu giải thoát, đã vào dòng thánh), quả Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi đời một lần), quả A-na-hàm (quả thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (quả cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), đạo Bích-chi Phật, Tát-bà-nhã mà thuyết pháp, chỉ vì thật tướng mà thuyết pháp. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm người dẫn đường cho thế gian.
Thế nào là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì làm chỗ hướng về cho thế gian? Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì vì chúng sinh mà nói rằng sắc hướng về không (trống rỗng, không có tự thể riêng cố định), nói rằng thọ, tưởng, hành, thức hướng về không, mọi pháp đều hướng về không, không đến cũng không đi. Vì sao vậy? Sắc là không, không đến không đi; thọ, tưởng, hành, thức là không, không đến không đi; cho đến mọi pháp là không, không đến không đi. Cho nên mọi pháp đều hướng về không, không vượt ra ngoài chỗ hướng về này.
Mọi pháp đều hướng về: hướng về vô tướng (không có hình tướng để nắm bắt), hướng về vô tác (không có sự tạo tác, không mong cầu), hướng về chỗ không khởi lên, hướng về chỗ không sinh ra, hướng về chỗ không có gì cả, hướng về giấc mộng, hướng về vô lượng (không thể đo lường), hướng về vô biên (không có bờ bến), hướng về vô ngã (không có cái "ta" thật), hướng về vắng lặng, hướng về Niết-bàn, hướng về chỗ không trở lại, cũng không có chỗ hướng về (?). Mọi pháp không vượt ra ngoài chỗ hướng về này."
"Bạch Thế Tôn! Pháp như thế, ai có thể tin hiểu được?" "Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát nào ở chỗ các đức Phật đời trước đã lâu ngày tu hành đạo, thành tựu căn lành (gốc rễ của điều lành, tức công đức đã gieo trồng), thì mới có thể tin hiểu."
"Bạch Thế Tôn! Người có thể tin hiểu thì có dấu hiệu gì?" "Này Tu-bồ-đề! Lìa bỏ, dập tắt bản tánh tham muốn, giận dữ, si mê, đó là dấu hiệu của người tin hiểu. Người như thế có thể biết Bát-nhã ba-la-mật sâu xa."
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát này có thể hiểu Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, cũng hướng về như vậy, đạt được tướng của chỗ hướng về ấy, có thể làm chỗ hướng về cho vô lượng chúng sinh." "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát này hướng về như vậy, có thể làm chỗ hướng về cho vô lượng chúng sinh. Này Tu-bồ-đề! Đó gọi là Bồ-tát khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì có thể làm chỗ hướng về cho vô lượng chúng sinh."
"Bạch Thế Tôn! Việc Bồ-tát này làm thật là rất khó: có thể khoác lên mình sự trang nghiêm lớn lao như thế (đại trang nghiêm: lời nguyện lớn được ví như khoác áo giáp để ra trận), vì muốn diệt độ (đưa đến Niết-bàn, cứu thoát hẳn) vô lượng vô biên chúng sinh, mà chúng sinh thì không thể nắm bắt được." "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Việc Bồ-tát làm thật là rất khó: vì muốn diệt độ vô lượng vô biên chúng sinh mà phát sự trang nghiêm lớn lao, nhưng chúng sinh thì không thể nắm bắt được. Này Tu-bồ-đề! Đó là sự trang nghiêm lớn lao của Bồ-tát: không vì sắc, không vì thọ, tưởng, hành, thức, không vì địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, không vì Tát-bà-nhã mà phát sự trang nghiêm lớn lao; không vì để trang nghiêm mọi pháp, Bồ-tát này phát sự trang nghiêm lớn lao."
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát nào có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa như thế thì không rơi vào hai địa vị, tức địa vị Thanh văn và địa vị Bích-chi Phật." "Này Tu-bồ-đề! Ông thấy lý lẽ gì mà nói ra việc như thế: Nếu Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa như thế thì không rơi vào hai địa vị, tức địa vị Thanh văn và Bích-chi Phật?"
"Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật này rất sâu xa, trong đó không có pháp để tu, không có cái được tu, không có người tu. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa này không có pháp nào cố định. Tu hư không (khoảng trống không có gì), đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Không tu pháp nào cả, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu cái vô biên, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu cái không bám dính, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
"Này Tu-bồ-đề! Nên dùng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa để thử Bồ-tát A-duy-việt-trí (Bồ-tát không còn thối lui, chắc chắn sẽ thành Phật). Nếu vị ấy không tham đắm Bát-nhã ba-la-mật, không chạy theo lời người khác mà có điều mong cầu; nếu khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm, không lui sụt, tâm vui mừng ưa thích, thì nên biết đó là Bồ-tát A-duy-việt-trí, đời trước đã từng nghe Bát-nhã ba-la-mật sâu xa. Vì sao vậy? Vì nghe nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm, không lui sụt, thì nên biết đó là Bồ-tát A-duy-việt-trí."
"Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát nghe nói Bát-nhã ba-la-mật sâu xa mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm, không lui sụt, thì nên quán xét thế nào?" "Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát này nên thuận theo tâm hướng về Tát-bà-nhã mà quán xét Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là thuận theo tâm Tát-bà-nhã mà quán xét?" "Này Tu-bồ-đề! Thuận theo hư không mà quán xét, đó gọi là thuận theo tâm Tát-bà-nhã mà quán xét Bát-nhã ba-la-mật. Này Tu-bồ-đề! Thuận theo tâm Tát-bà-nhã mà quán xét, tức là chẳng phải quán xét. Vì sao vậy? Vì vô lượng chính là Tát-bà-nhã; vô lượng tức là không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức, không có trí, không có tuệ, không có đạo, không có sự đạt được, không có quả, không có sinh, không có diệt, không có tạo tác, không có người tạo tác, không có phương hướng, không có chỗ hướng đến, không có chỗ dừng trụ, không có hạn lượng, tức là rơi vào số vô lượng (?).
Này Tu-bồ-đề! Như hư không là vô lượng, Tát-bà-nhã cũng vô lượng. Không có pháp nào có thể đạt được, cũng không có người đạt được. Không thể nhờ sắc mà đạt được, không thể nhờ thọ, tưởng, hành, thức mà đạt được, không thể nhờ Đàn ba-la-mật (sự hoàn hảo của bố thí) mà đạt được, không thể nhờ Thi ba-la-mật (sự hoàn hảo của trì giới), Sằn-đề ba-la-mật (sự hoàn hảo của nhẫn nhục), Tì-lê-da ba-la-mật (sự hoàn hảo của tinh tấn), Thiền-na ba-la-mật (sự hoàn hảo của thiền định), Bát-nhã ba-la-mật (sự hoàn hảo của trí tuệ) mà đạt được. Vì sao vậy? Vì sắc tức là Tát-bà-nhã; thọ, tưởng, hành, thức tức là Tát-bà-nhã; Đàn ba-la-mật tức là Tát-bà-nhã; Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tì-lê-da ba-la-mật, Thiền ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật tức là Tát-bà-nhã."
Bấy giờ các thiên tử (vị trời) ở cõi Dục (cõi còn ham muốn ngũ dục, gồm người và các tầng trời thấp) và cõi Sắc (cõi trời cao hơn, đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, khó hiểu khó biết." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này các thiên tử! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, khó hiểu khó biết. Vì lẽ ấy nên ta muốn im lặng mà không thuyết pháp, ta nghĩ rằng: 'Pháp mà ta chứng được, trong pháp ấy không có người đạt được, không có pháp nào có thể đạt được, không có pháp nào dùng để đạt được.' Tướng của các pháp sâu xa như thế: vì hư không sâu xa nên pháp này sâu xa; vì cái ta (ngã) sâu xa nên mọi pháp sâu xa; vì sự không đến không đi sâu xa nên mọi pháp sâu xa."
Các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Pháp được nói ra đây, mọi người ở thế gian khó mà tin được. Người đời sống trong tham đắm, còn pháp này là vì sự không tham đắm mà nói ra."
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp này thuận theo mọi pháp. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Pháp này không có chỗ ngăn ngại, không có tướng ngăn ngại, giống như hư không. Bạch Thế Tôn! Pháp này không sinh, vì mọi pháp đều không thể nắm bắt. Bạch Thế Tôn! Pháp này không có chỗ ở, vì mọi chỗ đều không thể nắm bắt."
Bấy giờ các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Trưởng lão (vị tu hành lâu năm, đáng kính) Tu-bồ-đề này là người sinh ra theo Phật (tức là con Phật, sinh ra từ giáo pháp của Phật), những pháp ông nói ra đều là vì lẽ không." Tu-bồ-đề nói với các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc: "Các ông nói rằng trưởng lão Tu-bồ-đề là người sinh ra theo Phật. Vậy là sinh ra theo pháp nào mà gọi là sinh ra theo Phật?"
"Này các thiên tử! Vì đi theo Như (chân như: thể vốn như thế, chân thật không thay đổi của mọi sự vật), nên Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như). Như của Như Lai không đến không đi; Như của Tu-bồ-đề từ xưa đến nay cũng không đến không đi. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Lại nữa, Như của Như Lai chính là Như của mọi pháp; Như của mọi pháp chính là Như của Như Lai. Như của Như Lai thì chẳng phải là Như. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai.
Như của Như Lai ở khắp mọi nơi, mọi nơi, luôn luôn không hư hoại, không phân biệt. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Như của Như Lai chẳng phải dừng trụ, chẳng phải không dừng trụ; Như của Tu-bồ-đề cũng như thế. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Như của Như Lai không có chỗ ngăn ngại; Như của mọi pháp cũng không có chỗ ngăn ngại. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai.
Lại nữa, Như của Như Lai và Như của mọi pháp đều là một Như, không hai không khác. Như này không tạo tác, không có gì chẳng phải là Như. Nếu Như này không có gì chẳng phải là Như, thì vì thế Như này không hai không khác. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Lại nữa, Như của Như Lai ở mọi nơi không hư hoại, không phân biệt; Như của mọi pháp cũng không hư hoại, không phân biệt. Như vậy, Như của Như Lai vì không thể phân biệt nên không hư hoại, không khác biệt. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai.
Như của Như Lai không lìa Như của các pháp; Như này không khác các pháp; Như này không có gì chẳng phải Như, lúc nào cũng là Như. Đúng vậy, đúng vậy! Như của Tu-bồ-đề không khác Như này, cho nên đúng như thật mà theo Như, đi mà cũng không có chỗ đi. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Như của Như Lai chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại; Như của mọi pháp cũng như thế, chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại. Vì thế Tu-bồ-đề đi theo Như mà sinh, nên gọi là sinh ra theo Như Lai.
Lại nữa, Như Lai chính là Như của Như Lai. Như của Như Lai chính là Như của quá khứ; Như của quá khứ chính là Như của Như Lai. Như của Như Lai chính là Như của vị lai; Như của vị lai chính là Như của Như Lai. Như của Như Lai chính là Như của hiện tại; Như của hiện tại chính là Như của Như Lai. Như của quá khứ, vị lai, hiện tại và Như của Như Lai không hai không khác, đó là Như của mọi pháp. Như của Tu-bồ-đề cũng không hai không khác. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai.
Như của Bồ-tát chính là Như vào lúc đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; Bồ-tát nhờ Như này mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên gọi là Như Lai." Khi Phật nói về Như này, mặt đất chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển của đại địa, điềm lành báo hiệu việc trọng đại). "Vì Như này mà Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai. Lại nữa, Tu-bồ-đề không sinh ra theo sắc, không sinh ra theo thọ, tưởng, hành, thức, không sinh ra theo quả Tu-đà-hoàn, không sinh ra theo quả Tư-đà-hàm, không sinh ra theo quả A-na-hàm, không sinh ra theo quả A-la-hán, không sinh ra theo đạo Bích-chi Phật. Vì thế Tu-bồ-đề sinh ra theo Như Lai."
Bấy giờ ông Xá-lợi-phất (Śāriputra, đại đệ tử của Phật, được xem là bậc trí tuệ bậc nhất) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như này rất sâu xa." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Xá-lợi-phất! Như này rất sâu xa. Nay khi nói về Như này, ba nghìn vị tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) vì không nhận giữ các pháp nên hết sạch lậu hoặc (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), tâm được giải thoát. Này Xá-lợi-phất! Năm trăm vị tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ), đối với các pháp, xa lìa bụi bặm, rời bỏ cấu nhơ, được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy rõ chân lý trong sạch, tức chứng quả vị đầu của bậc thánh). Năm nghìn trời và người đạt vô sinh pháp nhẫn (sự chấp nhận, an trụ vững chắc vào chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt). Sáu nghìn Bồ-tát không nhận giữ các pháp, hết sạch lậu hoặc, tâm được giải thoát.
Này Xá-lợi-phất! Sáu nghìn Bồ-tát này đã từng cúng dường, gần gũi năm trăm đức Phật; ở chỗ các đức Phật đã bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, nhưng vì không được phương tiện (sự khéo léo, cách thức linh hoạt) của Bát-nhã ba-la-mật che chở, nên nay không nhận giữ các pháp, hết sạch lậu hoặc, tâm được giải thoát (tức dừng lại ở quả của hàng Thanh văn). Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát dù thực hành con đường không, vô tướng, vô tác, nhưng vì không được phương tiện của Bát-nhã ba-la-mật che chở, nên chứng nhập thật tế (bờ mé chân thật, tức Niết-bàn tịch diệt) mà thành người đi theo Thanh văn thừa (cỗ xe, con đường của hàng Thanh văn).
Này Xá-lợi-phất! Ví như có con chim thân dài một trăm do-tuần (đơn vị đo đường dài thời Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), hoặc hai, ba, bốn, năm trăm do-tuần, cánh chưa mọc đủ, muốn từ trên cõi trời Đao-lợi (tầng trời thứ hai của cõi Dục, ở trên đỉnh núi Tu-di) xuống cõi Diêm-phù-đề (châu lục loài người sinh sống), bèn tự lao mình rơi xuống. Này Xá-lợi-phất! Ý ông nghĩ sao? Con chim ấy giữa đường nghĩ rằng: 'Ta muốn trở về trên cõi trời Đao-lợi', thì có trở về được không?" "Thưa không, bạch Thế Tôn!"
"Này Xá-lợi-phất! Con chim ấy lại nguyện rằng: 'Đến cõi Diêm-phù-đề, thân ta không bị tổn thương', thì có được như nguyện không?" "Thưa không, bạch Thế Tôn! Con chim ấy đến cõi Diêm-phù-đề thì thân chắc chắn bị tổn thương, hoặc chết, hoặc đau khổ gần chết. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Lẽ tự nhiên phải như thế, vì thân nó đã lớn mà cánh lại chưa mọc đủ."
"Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát cũng như thế. Dù trải qua số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Hằng mà bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, phát tâm lớn, nguyện lớn, gánh vác vô lượng việc, muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng vì không được phương tiện của Bát-nhã ba-la-mật che chở, thì rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật.
Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát dù tưởng nhớ đến giới phẩm (phần giới đức), định phẩm (phần thiền định), tuệ phẩm (phần trí tuệ), giải thoát phẩm (phần giải thoát), giải thoát tri kiến phẩm (phần hiểu biết rõ mình đã giải thoát) — năm phần công đức tạo nên thân pháp của Phật — mà các đức Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã thực hành, nhưng tâm lại nắm giữ hình tướng. Bồ-tát này vì tưởng nhớ theo cách nắm giữ hình tướng, nên không biết được giới phẩm, định phẩm, tuệ phẩm, giải thoát phẩm, giải thoát tri kiến phẩm của các đức Phật. Vì không biết không thấy, nên khi nghe danh từ "các pháp là không" thì nắm lấy tướng của âm thanh ấy mà hồi hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nên biết Bồ-tát này rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất! Vì Bồ-tát lìa Bát-nhã ba-la-mật, nên lẽ tự nhiên phải như thế."
"Bạch Thế Tôn! Theo chỗ con hiểu ý nghĩa lời Phật dạy, nếu Bồ-tát lìa Bát-nhã ba-la-mật thì đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề còn ngờ vực chưa rõ. Vì thế Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện rộng lớn) muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên khéo thực hành phương tiện của Bát-nhã ba-la-mật."
Bấy giờ các thiên tử cõi Dục, cõi Sắc bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề khó đạt được." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Này các thiên tử! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề khó đạt được."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật nói, Bát-nhã ba-la-mật rất sâu xa, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề khó đạt được. Nhưng theo chỗ con hiểu ý nghĩa lời Phật dạy, thì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề dễ đạt được. Vì sao vậy? Vì không có pháp nào có thể đạt được; trong các pháp vốn không, không có ai đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Không có pháp nào có thể đạt được, không có pháp nào dùng để đạt được, vì mọi pháp đều là không. Những pháp được nói ra là để dứt bỏ điều gì đó, thì pháp ấy cũng là không. Bạch Thế Tôn! Pháp A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, pháp mà người đạt được dùng đến, pháp mà người biết được dùng đến, các pháp như thế đều là không. Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên (lý do) ấy mà A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là dễ đạt được. Những gì có thể đạt được đều giống như hư không."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề dễ đạt được, thì các Bồ-tát nhiều như cát sông Hằng lẽ ra không bị thối chuyển (lui sụt, bỏ dở con đường cầu Phật). Vì nhân duyên ấy, nên biết A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là khó đạt được."
"Này Xá-lợi-phất! Ý ông nghĩ sao? Sắc có thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Thọ, tưởng, hành, thức có thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Ngoài sắc ra, có pháp nào có thể nắm bắt được mà thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Ngoài thọ, tưởng, hành, thức ra, có pháp nào có thể nắm bắt được mà thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Như của sắc có thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Như của thọ, tưởng, hành, thức có thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Ngoài Như của sắc ra, có pháp nào có thể nắm bắt được mà thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Ngoài Như của thọ, tưởng, hành, thức ra, có pháp nào có thể nắm bắt được mà thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Ngoài Như của các pháp ra, có pháp nào có thể nắm bắt được mà thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Tìm cầu đúng như thật như vậy mà không thể nắm bắt được, thì pháp nào là cái thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Này Xá-lợi-phất! Không có pháp nào thối chuyển đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Xá-lợi-phất nói: "Theo ý nghĩa lời Tu-bồ-đề nói, thì không có Bồ-tát nào thối chuyển. Nếu như vậy, thì người thuộc ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật, Bồ-tát) mà Phật nói sẽ không có gì khác nhau."
Bấy giờ ông Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử (Pūrṇa Maitrāyaṇīputra, đại đệ tử của Phật, nổi tiếng giỏi thuyết pháp) nói với Xá-lợi-phất: "Nên hỏi Tu-bồ-đề rằng: Ông muốn cho chỉ có một Bồ-tát thừa thôi sao?"
Xá-lợi-phất liền hỏi Tu-bồ-đề: "Ông muốn cho chỉ có một Bồ-tát thừa thôi sao?" Tu-bồ-đề nói: "Trong Như có thể có người thuộc ba thừa không, tức Thanh văn thừa, Bích-chi Phật thừa, Phật thừa?" "Này Tu-bồ-đề! Trong Như không có sự khác biệt của ba tướng."
"Này Xá-lợi-phất! Trong Như có một tướng không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Trong Như có thấy được dù chỉ một người thuộc một thừa không?" "Thưa không, Tu-bồ-đề!"
"Này Xá-lợi-phất! Tìm cầu đúng như thật như vậy thì pháp này không thể nắm bắt được. Sao ông lại nghĩ rằng: 'Đây là Thanh văn thừa, đây là Bích-chi Phật thừa, đây là Phật thừa'? Ba thừa như thế, trong Như không có sự khác biệt. Nếu Bồ-tát nghe việc này mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm, không lui sụt, thì nên biết Bồ-tát ấy có thể thành tựu bồ-đề (sự giác ngộ)."
Bấy giờ Phật khen Tu-bồ-đề rằng: "Hay thay, hay thay! Này Tu-bồ-đề! Những điều ông ưa nói ra đều là nhờ sức của Phật. Đó là: trong Như mà tìm người thuộc ba thừa thì không có sự khác biệt. Nếu Bồ-tát nghe việc này mà không kinh hãi, không sợ sệt, không chìm đắm, không lui sụt, thì nên biết Bồ-tát ấy có thể thành tựu bồ-đề."
Bấy giờ Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ấy thành tựu bồ-đề nào?" "Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát ấy thành tựu bồ-đề vô thượng (sự giác ngộ cao nhất, không gì hơn)."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát muốn thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên thực hành thế nào?"
Phật nói: "Đối với mọi chúng sinh, nên giữ tâm bình đẳng, tâm thương yêu, tâm không phân biệt khác nhau, tâm khiêm nhường, tâm làm cho người yên ổn, tâm không giận dữ, tâm không làm phiền não người, tâm không đùa cợt trêu chọc, tâm như cha mẹ, tâm như anh em mà cùng nói chuyện với họ. Này Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát muốn thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì nên học như thế, nên thực hành như thế."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video