Phẩm thứ hai mươi: Dùng tâm sâu xa cầu Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn).
Phật bảo Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ Không): "Nếu Bồ-tát (người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh) muốn đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật), thì phải gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn lành dẫn dắt mình tu theo con đường chân chính)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế nào là thiện tri thức của Bồ-tát?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Các đức Phật Thế Tôn là thiện tri thức của Bồ-tát. Vì sao? Vì các Ngài có thể dạy Bồ-tát, khiến Bồ-tát đi vào Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu sang bờ giải thoát). Tu-bồ-đề! Đó gọi là thiện tri thức của Bồ-tát.
Lại nữa, Tu-bồ-đề! Sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) là thiện tri thức của Bồ-tát; sáu ba-la-mật là bậc thầy lớn của Bồ-tát; sáu ba-la-mật là con đường của Bồ-tát; sáu ba-la-mật là ánh sáng của Bồ-tát; sáu ba-la-mật là ngọn đuốc của Bồ-tát.
Tu-bồ-đề! Các đức Phật trong quá khứ đều từ sáu ba-la-mật mà sinh ra; các đức Phật trong tương lai đều từ sáu ba-la-mật mà sinh ra; các đức Phật hiện nay ở vô lượng a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm được) thế giới khắp mười phương đều từ sáu ba-la-mật mà sinh ra. Lại nữa, Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật) của chư Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, tương lai) đều từ sáu ba-la-mật mà sinh ra.
Vì sao? Vì chư Phật thực hành sáu ba-la-mật, dùng Tứ nhiếp pháp (bốn cách gần gũi, thu phục để dẫn dắt chúng sinh) mà thu nhận chúng sinh, tức là: bố thí, nói lời yêu thương, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc chung với họ; nhờ vậy mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Tu-bồ-đề! Vì thế nên biết sáu ba-la-mật là bậc thầy lớn, là cha là mẹ, là nhà để trú, là chỗ để nương về, là bãi đất giữa dòng (chỗ đứng vững giữa dòng nước sinh tử), là người cứu giúp, là con đường rốt ráo. Sáu ba-la-mật làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Vì thế, Bồ-tát muốn tự mình có trí tuệ sâu sắc sáng tỏ, không chạy theo lời người khác, không tin theo giáo pháp của người khác, nếu muốn dứt mọi nghi ngờ của tất cả chúng sinh, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật này."
"Bạch Thế Tôn! Lại có dáng vẻ thế nào là Bát-nhã ba-la-mật?" "Tu-bồ-đề! Dáng vẻ không bị ngăn ngại, đó là Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Có lý do nào để nói rằng: như Bát-nhã ba-la-mật có dáng vẻ không ngăn ngại, thì tất cả pháp (mọi sự vật, hiện tượng) cũng có dáng vẻ không ngăn ngại chăng?" "Có. Tu-bồ-đề! Như Bát-nhã ba-la-mật có dáng vẻ không ngăn ngại, tất cả pháp cũng có dáng vẻ không ngăn ngại. Vì sao? Tu-bồ-đề! Tất cả pháp có tướng lìa (vốn tách lìa, không có thực chất riêng để nắm bắt), tất cả pháp có tướng không (trống rỗng, không có tự tánh cố định). Vì thế, Tu-bồ-đề! Nên biết Bát-nhã ba-la-mật cũng có tướng lìa, tướng không; tất cả pháp cũng có tướng lìa, tướng không."
"Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả pháp đều có tướng lìa, tướng không, thì vì sao chúng sinh lại có nhơ có sạch? Vì sao vậy? Pháp có tướng lìa thì không nhơ không sạch; pháp có tướng không thì không nhơ không sạch. Pháp có tướng lìa, pháp có tướng không thì không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ngoài tướng lìa, ngoài tướng không, lại chẳng có pháp nào có thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Nay con phải hiểu nghĩa này thế nào?"
"Tu-bồ-đề! Ta hỏi lại ông, ông cứ theo ý mình mà đáp. Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Chúng sinh trong đêm dài (suốt thời gian lâu xa trong mê muội) có bám chấp vào cái 'ta' và 'cái của ta' không?" "Đúng vậy, đúng vậy! Bạch Thế Tôn! Chúng sinh trong đêm dài bám chấp vào cái 'ta' và 'cái của ta'."
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Cái 'ta' và 'cái của ta' có phải là không (trống rỗng, không thật có) chăng?" "Bạch Thế Tôn! Cái 'ta' và 'cái của ta' là không."
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Chúng sinh có phải vì cái 'ta' và 'cái của ta' mà qua lại trong sinh tử (vòng chết đi sống lại không dứt) chăng?" "Đúng vậy, đúng vậy! Bạch Thế Tôn! Chúng sinh vì cái 'ta' và 'cái của ta' nên qua lại trong sinh tử."
"Tu-bồ-đề! Chúng sinh như vậy gọi là có nhơ, vì theo chỗ chúng sinh nhận lấy và bám chấp. Trong đó thật không có nhơ, cũng không có ai nhận lấy nhơ. Tu-bồ-đề! Nếu không nhận lấy tất cả pháp, thì không có 'ta', không có 'cái của ta', đó gọi là sạch. Trong đó thật không có sạch, cũng không có ai nhận lấy sạch. Bồ-tát thực hành như vậy gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát thực hành như vậy, thì không thực hành nơi sắc, không thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình dung, hành là các hoạt động ý chí, thức là sự phân biệt nhận biết). Nếu Bồ-tát thực hành như vậy, thì tất cả trời, người, a-tu-la (loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh đua, nóng giận) trong thế gian không thể khuất phục được.
Bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành như vậy thì vượt hơn chỗ thực hành của tất cả Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi Phật (người tự tu tự ngộ khi không có Phật ra đời, cũng chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), đứng ở chỗ không ai hơn được. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát không ai hơn được ấy ngày đêm thực hành ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật, thì gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông thế nào? Giả sử tất cả chúng sinh ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, chỉ thế giới loài người chúng ta) cùng một lúc đều được thân người, phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Phát tâm rồi, suốt đời bố thí. Đem sự bố thí ấy hồi hướng (hướng công đức của mình về một mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Người ấy nhờ nhân duyên đó có được phúc nhiều không?" Tu-bồ-đề thưa: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn!"
Phật nói: "Nếu Bồ-tát dù chỉ một ngày thực hành ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật, thì phúc ấy hơn kia. Bồ-tát vui vẻ thuận theo mà thực hành ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật, thì có thể làm ruộng phúc (nơi mà ai cúng dường, kính trọng thì gieo được phúc lành, như gieo hạt vào ruộng tốt) cho tất cả chúng sinh. Vì sao? Trừ các đức Phật ra, các chúng sinh khác không ai có lòng từ sâu xa như Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn).
Các Bồ-tát nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà sinh được trí tuệ như vậy. Dùng trí tuệ ấy thấy tất cả chúng sinh chịu các khổ não như bị hành hình giết chóc, Bồ-tát liền có được tâm đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu mọi khổ đau). Có được đại bi rồi, dùng thiên nhãn (mắt trời: khả năng thấy xa, thấy cả các cõi và việc chết đây sinh kia của chúng sinh) quan sát chúng sinh, thấy vô số chúng sinh mang tội vô gián (tội cực nặng như giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn, phải đọa vào địa ngục chịu khổ không ngừng nghỉ), rơi vào các nạn (những hoàn cảnh không có cơ hội gặp Phật, nghe pháp), liền sinh lòng thương xót. Nhưng không bám vào tướng ấy, cũng không bám vào tướng nào khác. Tu-bồ-đề! Đó gọi là ánh sáng trí tuệ lớn của các Bồ-tát.
Người đi con đường này thì làm ruộng phúc cho tất cả chúng sinh, và không thoái chuyển (lui sụt) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Những vật cúng dường nhận được, như quần áo, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men và các thứ cần dùng, nhờ một lòng tu tập Bát-nhã ba-la-mật nên có thể đền đáp trong sạch ân của người bố thí, cũng gần với Tát-bà-nhã.
Vì thế, Bồ-tát nếu muốn không ăn uổng của bố thí trong nước, nếu muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, nếu muốn chỉ cho tất cả chúng sinh con đường chân chính, nếu muốn cởi trói ngục tù cho tất cả chúng sinh, nếu muốn trao cho tất cả chúng sinh con mắt trí tuệ, thì phải thường tu hành ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thực hành ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật, thì Bồ-tát ấy hễ nói điều gì cũng tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì Bồ-tát ấy hễ nói điều gì đều thuận theo ý niệm Bát-nhã ba-la-mật; hễ nghĩ điều gì cũng thuận theo lời nói. Bồ-tát phải thường ngày đêm nghĩ nhớ Bát-nhã ba-la-mật như vậy.
Tu-bồ-đề! Ví như có người được món báu xưa nay chưa từng có. Được rồi rất vui mừng, rồi lại đánh mất. Vì thế mà buồn rầu khổ não. Lòng luôn nghĩ: 'Sao nay ta lại đánh mất món báu lớn này?' Tu-bồ-đề! Bồ-tát cũng như vậy. Món báu lớn chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát được rồi, phải luôn dùng tâm tương ứng với Tát-bà-nhã mà nghĩ nhớ Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả ý niệm từ xưa đến nay bản tánh vốn luôn tách lìa, thì sao lại nói không nên lìa ý niệm tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật?" "Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát biết được như vậy, tức là không lìa Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Bát-nhã ba-la-mật là không, trong đó không có lui sụt mất mát."
"Bạch Thế Tôn! Nếu Bát-nhã ba-la-mật là không, thì Bồ-tát làm sao nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà được tăng trưởng? Làm sao lại được gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?" "Tu-bồ-đề! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật cũng không tăng không giảm. Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát nghe nói như vậy mà không kinh ngạc, không sợ hãi, không chìm đắm, không lui bước, nên biết Bồ-tát ấy đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
"Bạch Thế Tôn! Tướng không của Bát-nhã ba-la-mật có phải là người thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không phải, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Ngoài Bát-nhã ba-la-mật, có pháp nào khác thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Cái không có thể thực hành cái không chăng?" "Không thể, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Ngoài cái không, có thể thực hành cái không chăng?" "Không thể, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Thực hành nơi sắc có phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không phải, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức có phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không phải, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Ngoài sắc, có pháp nào có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Ngoài thọ, tưởng, hành, thức, có pháp nào có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật chăng?" "Không, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành thế nào mới gọi là thực hành Bát-nhã ba-la-mật?"
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Ông có thấy có pháp nào thực hành Bát-nhã ba-la-mật không?" "Không, bạch Thế Tôn!"
"Tu-bồ-đề! Ông có thấy pháp Bát-nhã ba-la-mật là chỗ Bồ-tát thực hành không?" "Không, bạch Thế Tôn!"
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Pháp mà ông không thấy ấy, có chút nào sinh ra không?" "Không, bạch Thế Tôn!"
"Tu-bồ-đề! Đó gọi là vô sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững chắc, chấp nhận trọn vẹn chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt) của chư Phật. Bồ-tát thành tựu được sự nhẫn như vậy thì sẽ được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tu-bồ-đề! Đó gọi là con đường không sợ hãi của chư Phật. Bồ-tát đi con đường này, tu tập, gần gũi, mà lại không được trí vô thượng của Phật, đại trí, tự nhiên trí (trí tự có, không do thầy dạy), nhất thiết trí (trí biết tất cả), Như Lai trí (trí của Như Lai — danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như), thì không có lẽ ấy."
"Bạch Thế Tôn! Có phải vì tất cả pháp không sinh mà được thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề chăng?" "Không phải, Tu-bồ-đề!"
"Bạch Thế Tôn! Vậy nay thế nào gọi là được thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
"Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào? Ông có thấy có pháp nào được thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?" "Không, bạch Thế Tôn! Con không thấy có pháp nào được thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng không thấy pháp được dùng, cũng không thấy pháp được chứng đắc."
"Tu-bồ-đề! Như vậy, tất cả pháp đều không thể nắm bắt được. Không nên nói rằng: 'Pháp này có thể nắm bắt được, pháp được dùng này có thể nắm bắt được.'"
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (tức Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi) ở trong đại hội thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, khó thấy khó hiểu, vì rốt ráo tách lìa (hoàn toàn lìa mọi tướng). Nếu có người nghe Bát-nhã ba-la-mật này, biên chép, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), đọc tụng, nên biết người ấy phúc đức không ít."
"Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích, Phật gọi ông bằng tên này)! Ý ông thế nào? Giả sử tất cả chúng sinh ở cõi Diêm-phù-đề đều thành tựu thập thiện đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt vô ích, không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lầm), thì phúc họ có được không bằng người nghe Bát-nhã ba-la-mật này, biên chép, thọ trì, đọc tụng; trăm phần không bằng một, trăm nghìn vạn ức phần không bằng một, cho đến dùng toán số và thí dụ cũng không thể sánh kịp."
Bấy giờ có một vị tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca! Những thiện nam tử, thiện nữ nhân như vậy hơn cả ngài." Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Người ấy chỉ trong khoảnh khắc phát tâm một lần còn hơn ta, huống gì được nghe Bát-nhã ba-la-mật, biên chép, thọ trì, đọc tụng, đúng như lời dạy mà thực hành. Người ấy trong tất cả thế gian, trong trời, người, a-tu-la, là thù thắng (vượt trội) nhất.
Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không chỉ hơn tất cả thế gian, trời, người, a-tu-la, mà còn hơn bậc Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất: mới vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai: chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thánh thứ ba: không còn trở lại cõi ham muốn), A-la-hán (quả thánh cao nhất của Thanh văn: dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) và Bích-chi Phật. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật không chỉ hơn Tu-đà-hoàn cho đến Bích-chi Phật, mà còn hơn Bồ-tát lìa Bát-nhã ba-la-mật, không có phương tiện (cách thức khéo léo) mà thực hành Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đến bờ giác ngộ). Không chỉ hơn người lìa Bát-nhã ba-la-mật, không có phương tiện mà thực hành Đàn ba-la-mật, mà còn hơn người lìa Bát-nhã ba-la-mật, không có phương tiện mà thực hành Thi-la ba-la-mật (hạnh giữ giới), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn), Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định). Bồ-tát như vậy là thù thắng nhất.
Nếu Bồ-tát thực hành theo lời Bát-nhã ba-la-mật dạy, thì đều hơn tất cả trời, người, a-tu-la trong thế gian; tất cả trời, người, a-tu-la trong thế gian đều nên cung kính cúng dường. Nếu Bồ-tát thực hành đúng theo lời Bát-nhã ba-la-mật dạy, thì Bồ-tát ấy không đoạn mất Nhất thiết chủng trí (trí của Phật biết rõ tất cả mọi pháp đến từng chi tiết), Bồ-tát ấy gần A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, Bồ-tát ấy ắt sẽ ngồi đạo tràng (chỗ ngồi thành Phật dưới cội Bồ-đề), Bồ-tát ấy cứu vớt chúng sinh chìm đắm trong sinh tử. Bồ-tát học như vậy gọi là học Bát-nhã ba-la-mật. Học như vậy gọi là không học theo đường Thanh văn, Bích-chi Phật.
Nếu Bồ-tát học như vậy, khi ấy Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương) mang bốn cái bát đến chỗ vị ấy và nói: 'Thiện nam tử! Ngài hãy mau học để đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Khi ngài ngồi đạo tràng, chúng tôi sẽ dâng bốn cái bát này.' Bạch Thế Tôn! Con cũng tự mình đến thăm hỏi, huống gì các thiên tử (vị trời) khác. Bồ-tát học Bát-nhã ba-la-mật thì chư Phật luôn cùng hộ niệm (che chở và nhớ nghĩ đến). Chúng sinh trong thế gian có đủ thứ khổ não, Bồ-tát này nhờ thuận theo thực hành Bát-nhã ba-la-mật nên không có các khổ ấy. Bạch Thế Tôn! Đó là công đức ngay trong đời này của Bồ-tát ấy."
Bấy giờ A-nan (vị đệ tử hầu cận Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ giỏi) nghĩ: "Thích-đề-hoàn-nhân tự dùng sức trí tuệ của mình mà nói như vậy chăng? Hay là nhờ sức thần của Phật?" Thích-đề-hoàn-nhân biết điều A-nan đang nghĩ, liền nói với A-nan: "Đều là nhờ sức thần của Phật."
Phật bảo A-nan: "Đúng vậy, đúng vậy! A-nan! Như lời Thích-đề-hoàn-nhân nói, đều là nhờ sức thần của Phật. A-nan! Khi Bồ-tát học Bát-nhã ba-la-mật, tu tập Bát-nhã ba-la-mật, thì các ma trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới, phạm vi giáo hóa của một đức Phật) đều sinh nghi ngờ: Bồ-tát này sẽ giữa đường chứng thực tế (chứng nhập chân lý tối hậu để vào Niết-bàn sớm cho riêng mình), rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật, hay sẽ đi thẳng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video