Sách «Quỷ Cốc Tử» (sách bàn về thuật du thuyết, mưu lược thời Chiến Quốc, tương truyền do Quỷ Cốc tiên sinh soạn), thiên Mưu (bàn về việc mưu tính), thứ mười.
Phàm việc mưu tính đều có đạo (đường lối, phép tắc), trước hết phải tìm ra chỗ dựa, tức nguyên do của sự việc, để từ đó biết được thực tình. Khi đã xét kỹ và nắm được thực tình rồi thì mới lập ra tam nghi (ba phương án). Tam nghi gồm thượng sách (kế cao nhất), trung sách (kế bậc giữa) và hạ sách (kế thấp nhất). Đem ba phương án ấy so sánh, kết hợp với nhau mà định ra kế, từ đó sinh ra kỳ kế (kế lạ, bất ngờ, khác thường). Kỳ kế thì không gì ngăn trở được. Cách làm này bắt đầu từ chỗ người xưa vẫn theo.
Cho nên người nước Trịnh khi đi lấy ngọc phải chở theo xe tư nam (xe có bộ phận luôn chỉ về hướng nam, dùng để định hướng), để không bị lạc đường. Việc đo tài, lường sức và dò xét tình ý của người khác cũng chính là chiếc tư nam, tức cái kim chỉ hướng, cho mọi việc.
Vì thế, những người cùng chung tình ý mà thân thiết với nhau thì cả hai đều thành công. Những người cùng chung ham muốn mà xa cách nhau thì sẽ có một bên bị hại. Những người cùng ghét một điều mà thân thiết với nhau thì cả hai đều bị hại. Những người cùng ghét một điều mà xa cách nhau thì sẽ có một bên bị hại. Cho nên hễ cùng có lợi cho nhau thì thân, hễ làm tổn hại nhau thì xa, đó là lẽ thường vẫn diễn ra. Đây là cách để xét chỗ phân chia giữa giống nhau và khác nhau. Bức tường thường đổ từ chỗ có kẽ nứt, thân cây thường gãy ở chỗ có mắt cây. Ấy là do chỗ phân tách vốn có của chúng.
Cho nên biến động sinh ra sự việc, sự việc sinh ra mưu, mưu sinh ra kế, kế sinh ra các phương án, phương án sinh ra lời du thuyết (lời thuyết phục), du thuyết sinh ra tiến, tiến sinh ra lui, lui sinh ra sự chế ngự. Nhờ đó mà chế ngự được sự việc. Vì thế trăm việc cùng chung một đạo lý, trăm phép đo cùng chung một lẽ.
Người nhân (người có lòng thương người) coi nhẹ của cải, nên không thể lấy lợi mà dụ dỗ, nhưng có thể khiến họ bỏ tiền của ra. Kẻ dũng sĩ coi nhẹ gian nan, nên không thể lấy tai họa mà dọa nạt, nhưng có thể khiến họ trấn giữ nơi nguy hiểm. Người trí thông hiểu lẽ biến hóa, sáng tỏ đạo lý, nên không thể lừa họ bằng sự gian dối, nhưng có thể đem đạo lý ra chỉ bày, và có thể khiến họ lập công. Đó là ba hạng người tài. Còn kẻ ngu thì dễ bị che mắt, kẻ kém cỏi thì dễ sợ hãi, kẻ tham thì dễ bị dụ dỗ. Đó là tùy theo từng việc mà liệu cách đối xử.
Cho nên muốn mạnh thì phải tích lũy từ chỗ yếu, muốn thẳng thì phải tích lũy từ chỗ cong, muốn dư thừa thì phải tích lũy từ chỗ thiếu thốn. Đó là đạo thuật (đường lối và cách làm) của việc mưu tính.
Cho nên với người bề ngoài thân mà bên trong xa cách thì thuyết phục từ phía trong lòng họ. Với người bên trong thân mà bề ngoài xa cách thì thuyết phục từ phía bề ngoài. Nhân chỗ họ còn ngờ vực mà làm cho họ đổi ý. Nhân chỗ họ đã thấy mà xác nhận cho họ là đúng. Nhân lời họ nói mà nắm lấy chỗ then chốt để ràng buộc họ. Nhân thế của họ mà giúp họ làm nên việc. Nhân điều họ ghét mà cân nhắc, tính toán thay cho họ. Nhân điều họ lo mà giúp họ gạt bỏ đi. Dò xét rồi làm cho họ sợ. Tâng bốc lên cao để lay động họ. Thu nhỏ vấn đề lại rồi đưa chứng cứ cho họ thấy. Làm khớp với dấu hiệu rồi đáp ứng theo. Vây bọc lại để bịt kín đường lui của họ. Làm rối loạn để khiến họ mê hoặc. Như thế gọi là kế mưu.
Khi dùng kế mưu, bàn chuyện công khai không bằng bàn riêng, bàn riêng không bằng kết giao gắn bó, vì đã gắn bó thì khăng khít không có kẽ hở. Dùng kế chính đáng thông thường không bằng dùng kỳ kế, vì kỳ kế tuôn chảy không dừng. Cho nên thuyết phục bậc vua chúa thì phải nói với họ những kế lạ. Thuyết phục bề tôi thì phải nói với họ về lợi ích riêng. Người đã là người thân cận bên trong mà lại nói chuyện bên ngoài thì sẽ bị xa lánh. Người vốn ở bên ngoài mà lại nói chuyện riêng tư của người ta thì sẽ gặp nguy. Đừng đem điều người ta không muốn mà ép người ta. Đừng đem điều người ta không biết mà dạy người ta. Người ta có sở thích gì thì học theo mà chiều thuận. Người ta ghét điều gì thì tránh đi, không nhắc đến. Cho nên phải làm theo lối âm (ngấm ngầm, kín đáo) mà thu kết quả theo lối dương (công khai, rõ ràng). Muốn loại bỏ ai thì trước hãy chiều theo họ. Đã chiều theo ai thì nhân đó mà lợi dụng họ. Người mà nét mặt không lộ vẻ ưa cũng không lộ vẻ ghét, thì người khác mới gửi gắm được tình ý sâu kín nhất của mình.
Điều gì biết rõ được thì dùng được. Điều gì không biết rõ được thì người mưu tính không dùng. Cho nên nói: quý ở chỗ chế ngự người, chứ không quý ở chỗ bị người chế ngự. Chế ngự người là nắm được quyền. Bị người chế ngự là để người khác nắm vận mệnh của mình. Cho nên đạo của thánh nhân (bậc có trí tuệ và đức hạnh cao nhất) là âm, tức kín đáo. Đạo của kẻ ngu là dương, tức phô bày lộ liễu. Người trí làm việc thì dễ, người không trí làm việc thì khó. Xét theo đó thì cái đã mất không thể làm cho còn, cái đã nguy không thể làm cho yên. Vậy nên trong vô vi (không cố tình can thiệp, để sự việc tự diễn ra theo lẽ tự nhiên) thì càng phải coi trọng trí tuệ. Trí tuệ được dùng ở chỗ mọi người không thể biết, và dùng được ở chỗ mọi người không thể thấy. Khi đã dùng, thấy được việc nào nên làm, việc nào không (?), rồi chọn việc mà làm, đó là làm vì mình. Thấy việc không nên làm mà vẫn chọn việc để làm, đó là làm vì người. Cho nên đạo của tiên vương (các vị vua hiền đời trước) là âm, tức kín đáo. Lời xưa có câu: "Sự biến hóa của trời đất nằm ở chỗ cao, chỗ sâu. Cách thánh nhân đặt ra đạo trị nước nằm ở chỗ ẩn kín, giấu mình." Không chỉ có trung, tín, nhân, nghĩa (trung thành, giữ chữ tín, thương người, làm điều phải), mà còn ở chỗ giữ được sự ngay thẳng, đúng mực mà thôi. Hiểu thấu đạo lý đến mức ấy thì mới có thể cùng bàn bạc. Nếu đạt được điều này thì có thể chế ngự được mọi sự dụ dỗ từ xa đến gần (?).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video