Sách *Quỷ Cốc Tử*, thiên thứ chín: Quyền (bàn về cách cân nhắc, liệu lời trong việc thuyết phục).
Thuyết (đi nói để thuyết phục người khác) là làm cho người ta vui lòng nghe theo; làm cho người ta vui lòng nghe theo là để giúp đỡ, đem lợi cho họ. Lời tô vẽ là lời vay mượn; vay mượn là để thêm vào hay bớt đi cho hợp ý. Ứng đối là lời lẽ nhanh nhạy sắc bén; lời nhanh nhạy sắc bén là lời bàn nhẹ nhàng, linh hoạt. Làm cho lẽ phải đứng vững là để làm sáng tỏ nó; làm sáng tỏ là đem đối chiếu, kiểm chứng (?). Lời lẽ có khi lật qua lật lại là để bác bỏ lẫn nhau (?). Lời vặn hỏi khó là lời phản bác; lời phản bác là để câu ra điều thầm kín, then chốt của đối phương (?).
Lời xu nịnh là chiều lòng người để mong được tiếng trung thành. Lời tâng bốc là khoe sự hiểu biết rộng để mong được tiếng khôn ngoan. Lời nói thẳng là tỏ vẻ quả quyết để mong được tiếng dũng cảm. Lời lo lắng là tỏ ra biết cân nhắc mưu tính để mong được người tin. Lời điềm tĩnh là nói ngược lại người khác để mong giành phần thắng. Đoán trước ý người mà chiều theo điều họ muốn, ấy là xu nịnh. Khen ngợi rườm rà, lời lẽ văn hoa, ấy là khoe hiểu rộng. Buông hay giữ đều không do dự, ấy là quả quyết. Bày kế, chọn lựa rồi dâng mưu, ấy là cân nhắc mưu tính. Lấy chỗ kém của người khác để che lấp cái sai của mình (?), ấy là nói ngược.
Cho nên cái miệng là then chốt, là cánh cửa dùng để đóng mở tình ý. Tai và mắt là trợ thủ của lòng, dùng để dò ra kẽ hở và nhận ra điều gian tà. Vì thế mới nói: miệng, tai, mắt phối hợp nhịp nhàng thì ứng đối được, theo hướng có lợi mà hành động. Cho nên nói nhiều mà không rối, bay lượn khắp nơi mà không lạc hướng, biến đổi mà không gặp nguy, là vì thấy được chỗ cốt yếu và nắm được lẽ (?). Cho nên với người không có mắt thì không thể cho xem ngũ sắc (năm màu cơ bản: xanh, đỏ, vàng, trắng, đen), với người không có tai thì không thể cho nghe ngũ âm (năm bậc âm cơ bản của nhạc cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ). Cho nên không thể đến nói với người ta được là vì người ta không có chỗ nào để mình mở lời. Không thể khiến người ta đến với mình được là vì người ta không có chỗ nào để tiếp nhận. Việc gì có chỗ không thông thì bậc thánh nhân không làm. Người xưa có câu: "Miệng dùng để ăn, không nên dùng để nói", là vì có những điều phải kiêng kỵ. Miệng nhiều người có thể nung chảy cả kim loại, là vì lời nói có chỗ quanh co, thiên lệch.
Tình thường của con người là hễ nói ra thì muốn được nghe theo, hễ làm việc thì muốn được thành công. Vì thế người khôn không dùng chỗ yếu của mình mà dùng chỗ mạnh của cả người ngu; không dùng chỗ vụng của mình mà dùng chỗ khéo của cả người ngu; nhờ vậy mà không bị lâm vào thế bí. Nói đến cái lợi là để theo chỗ mạnh của người ta; nói đến cái hại là để tránh chỗ yếu của người ta. Cho nên loài vật có mai khi chống đỡ thì ắt dựa vào lớp vỏ cứng dày; loài vật có nọc khi tấn công thì ắt dùng nọc độc. Cầm thú còn biết dùng sở trường của mình, thì người đi thuyết phục cũng phải biết cái gì đáng dùng mà dùng. Cho nên nói: lời nói có năm loại: lời bệnh, lời sợ, lời lo, lời giận, lời vui. Lời bệnh là khí lực suy yếu, tinh thần không sáng suốt. Lời sợ là ruột gan như đứt rời, không còn chủ định. Lời lo là bế tắc, không giải tỏa được. Lời giận là hành động bừa bãi, không kiềm chế được. Lời vui là tản mát, không có điểm chính. Năm loại lời này, tinh thông thì mới dùng, có lợi thì mới làm.
Cho nên nói với người khôn thì dựa vào sự hiểu biết rộng; nói với người hiểu rộng thì dựa vào khả năng phân biệt rạch ròi; nói với người giỏi phân biệt thì dựa vào chỗ cốt yếu; nói với người sang thì dựa vào thế lực; nói với người giàu thì dựa vào sự cao thượng; nói với người nghèo thì dựa vào cái lợi; nói với người hèn kém thì dựa vào sự khiêm nhường; nói với người dũng cảm thì dựa vào sự gan dạ; nói với người ngu thì dựa vào sự sắc sảo. Đó là cách thức, vậy mà người ta thường làm ngược lại. Vì thế nói với người khôn thì dùng cách này để làm sáng tỏ vấn đề; nói với người không khôn thì dùng cách này để dạy bảo họ; nhưng làm được thật rất khó. Cho nên lời nói có nhiều loại, sự việc có nhiều biến đổi. Vì thế cả ngày nói mà không sai loại thì việc không rối; cả ngày giữ không đổi thì không mất chủ đích. Cho nên trí tuệ quý ở chỗ không quên, nghe quý ở chỗ tinh tường, lời nói quý ở chỗ khác thường.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video