Thiên 12 — Thiên 12 — Phù ngôn: lời hợp đạo làm vua

 Sách *Quỷ Cốc Tử* (sách mang tên Quỷ Cốc tiên sinh, nhà mưu lược thời Chiến Quốc, bàn về thuật du thuyết và trị người), thiên Phù ngôn, thứ mười hai. (Phù ngôn: "lời phù hợp", tức những lời nói khớp với đạo làm vua như hai nửa thẻ tín vật ghép khít vào nhau.)

 Người làm chủ phải yên ổn, thong thả, ngay thẳng, tĩnh lặng; như thế thì mọi việc ông ta xử trí đều mềm thuận theo (?). Giỏi ban phát cho người mà không tranh giành (?), giữ lòng trống không thành kiến, ý bình thản, để đối phó với những lúc nghiêng đổ, tổn hại.

 Trên đây là phần "chủ vị" (người làm chủ giữ vững ngôi vị của mình).

 Mắt quý ở chỗ nhìn rõ, tai quý ở chỗ nghe thính, lòng quý ở chỗ khôn ngoan. Dùng mắt của cả thiên hạ mà nhìn thì không gì không thấy; dùng tai của cả thiên hạ mà nghe thì không gì không nghe; dùng lòng của cả thiên hạ mà suy nghĩ thì không gì không biết. Khi mọi người cùng dồn về, như các nan xe chụm vào trục bánh, thì sự sáng suốt của người làm chủ không gì che lấp được.

 Trên đây là phần "chủ minh" (sự sáng suốt của người làm chủ).

 Phép giữ đức là: chớ cứng nhắc mà cự tuyệt người. Chấp nhận họ thì có thêm người giúp mình phòng giữ; cự tuyệt họ thì đường thông tin bị bế tắc. Núi cao, ngẩng lên nhìn còn có thể biết tới đỉnh; vực sâu, đo đạc còn có thể biết tới đáy; còn đức và thuật của bậc thần minh (người làm chủ sáng suốt như thần) thì ngay thẳng, tĩnh lặng, không ai đo được tới cùng.

 Trên đây là phần "chủ đức" (đức độ của người làm chủ).

 Dùng phép thưởng thì quý ở chỗ giữ chữ tín, dùng hình phạt thì quý ở chỗ công bằng. Ban thưởng quý ở chữ tín, tức là phải kiểm chứng đúng những điều chính mắt thấy, tai nghe; làm được vậy thì cả những người mình không thấy, không nghe cũng đều ngấm ngầm được cảm hóa. Lòng thành thông suốt tới cả thiên hạ và thần thánh, huống hồ kẻ gian lại dám xúc phạm vua?

 Trên đây là phần "chủ thưởng" (việc thưởng phạt của người làm chủ).

 Một là hỏi trời, hai là hỏi đất, ba là hỏi người. Bốn phương, trên dưới, trái phải, trước sau, chỗ nào đang có điều gây mê hoặc, rối loạn? (Nguyên văn dùng chữ "huỳnh hoặc", vốn là tên sao Hỏa, bị xem là sao báo điềm loạn lạc; ở đây chỉ những chỗ sinh ra rối ren, mê muội.)

 Trên đây là phần "chủ vấn" (người làm chủ hỏi han khắp nơi).

 Tâm là chủ của chín khiếu (?) (chín lỗ trên thân thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn). Vua là người đứng đầu năm quan (các chức quan lớn trong triều; ví như tâm đứng đầu các giác quan). Ai làm điều thiện thì vua ban thưởng, ai làm điều sai trái thì vua trừng phạt. Vua dựa vào chính điều người ta mong cầu mà ban cho họ thì không phải nhọc sức. Thánh nhân dùng cách ấy nên thưởng được đúng người. Dựa theo đó mà thuận theo lẽ phải, nên giữ được lâu dài.

 Trên đây là phần "chủ nhân" (người làm chủ biết dựa theo, thuận theo tình thế và lòng người).

 Người làm chủ không thể không chu toàn, thấu suốt mọi mặt. Người làm chủ không chu toàn thì bầy tôi sinh loạn, mọi việc trở nên thất thường (?). Trong ngoài không thông nhau thì làm sao biết được điều cần nghe. Việc mở ra, đóng lại không khéo thì không thấy được gốc rễ của sự việc.

 Trên đây là phần "chủ chu" (người làm chủ chu toàn, thấu suốt).

 Một là "mắt dài" (nhìn được xa), hai là "tai bay" (nghe được xa), ba là "dựng sự sáng suốt". Biết rõ việc ở ngoài nghìn dặm, cả những điều ẩn kín, nhỏ nhặt; như thế gọi là nhìn thấu kẻ gian trong thiên hạ, thì kẻ gian đều ngấm ngầm thay đổi.

 Trên đây là phần "chủ cung" (?) (có bản chép là "chủ tham", nghĩa là người làm chủ tra xét, đối chiếu khắp nơi).

 Làm việc theo đúng danh là điều quý, như thế thì yên ổn và trọn vẹn. Danh (tên gọi, danh nghĩa) và thực (thực chất) sinh ra nhau, lại quay về làm chỗ dựa cho nhau. Cho nên nói: danh thỏa đáng là do sinh ra từ thực, thực sinh ra từ lẽ phải, lẽ phải sinh ra từ cái đức của danh và thực khớp nhau, đức sinh ra từ sự hòa hợp, hòa hợp sinh ra từ sự thỏa đáng.

 Trên đây là phần "chủ danh" (người làm chủ giữ cho danh và thực khớp nhau).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video