Nữ khoa (sách chữa bệnh phụ nữ), quyển thượng — Phó Sơn, tự Thanh Chủ, người huyện Dương Khúc (nay thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc), tự tay soạn.
Bạch đới hạ (bệnh ra khí hư màu trắng), mục thứ nhất.
Các chứng đới hạ (bệnh ra khí hư, tức chất dịch bất thường chảy ra từ âm đạo) đều là thấp chứng (bệnh do khí ẩm thấp ứ đọng trong cơ thể). Sở dĩ gọi bằng chữ "đới" (nghĩa đen là "dải đai") là vì đới mạch (đường kinh mạch chạy vòng quanh eo như dải thắt lưng, có nhiệm vụ bó giữ các đường kinh khác) không bó giữ được nên sinh ra bệnh này, vì thế mà đặt tên như vậy.
Đới mạch thông với mạch Nhâm và mạch Đốc (mạch Nhâm chạy dọc giữa phía trước thân mình, chủ về việc thai nghén; mạch Đốc chạy dọc giữa sống lưng, cai quản dương khí toàn thân). Khi mạch Nhâm, mạch Đốc có bệnh thì đới mạch mới bắt đầu sinh bệnh. Đới mạch là thứ dùng để bó giữ sợi dây buộc (?) của bào thai. Đới mạch không có sức thì khó nâng đỡ, giữ bào thai, ắt bào thai sẽ không vững. Cho nên nói: đới mạch yếu thì thai dễ sa, đới mạch bị tổn thương thì thai không chắc.
Thế nhưng đới mạch bị tổn thương không chỉ do ngã, trẹo, sái làm tổn khí mà thôi. Hoặc do chuyện vợ chồng buông thả quá độ, hoặc do uống rượu say sưa cuồng loạn. Tuy không thấy đau đớn gì, nhưng có cái hại hao mòn ngầm bên trong. Khi đó khí không thể hóa thành kinh thủy (máu kinh nguyệt), mà trái lại biến thành bệnh khí hư. Vì vậy người mắc bệnh khí hư phần nhiều là ni cô, góa phụ và phụ nữ đã lấy chồng, còn con gái chưa chồng thì ít gặp.
Huống chi lại thêm tỳ khí hư (chức năng của tạng tỳ — tạng lo tiêu hóa, vận chuyển nước và chất dinh dưỡng — bị suy yếu), can khí uất (khí của tạng can — tạng chủ việc điều đạt, khơi thông khí huyết, liên quan đến cảm xúc — bị dồn nén, bế tắc), thấp khí xâm nhập, nhiệt khí bức bách, thì sao lại không thành bệnh khí hư cho được?
Cho nên phụ nữ có người quanh năm suốt tháng ra chất trắng, như nước mũi, như nước bọt, không cầm lại được, nặng thì có mùi hôi thối, đó gọi là bạch đới (khí hư trắng).
Bạch đới là do thấp quá thịnh mà hỏa (dương khí làm ấm, thúc đẩy hoạt động trong cơ thể) lại suy, can uất mà khí yếu, khiến tỳ thổ (tạng tỳ, theo thuyết Ngũ hành thuộc hành Thổ) bị tổn thương, khí của thấp thổ sa xuống dưới. Vì thế tinh khí của tỳ không giữ được, không thể hóa thành vinh huyết (phần huyết nuôi dưỡng cơ thể) để làm kinh nguyệt, trái lại biến thành chất trắng trơn, từ âm môn (cửa mình) chảy thẳng xuống, muốn tự cầm lại cũng không được.
Cách chữa nên bồi bổ mạnh khí của tỳ và vị (dạ dày), thêm một chút thuốc sơ can (làm khơi thông, giải tỏa khí của tạng can), khiến cho phong mộc (tạng can, theo Ngũ hành thuộc hành Mộc, ứng với gió) không bị bế tắc trong lòng đất (ý nói can khí không bị đè nén bên trong tỳ thổ), thì khí của đất tự bốc lên trời (ý nói khí của tỳ tự đi lên được, không còn sa xuống). Tỳ khí mạnh thì thấp khí tiêu tan, tự nhiên không còn nỗi lo khí hư trắng. Bài thuốc dùng là Hoàn đới thang (thang thuốc chữa dứt bệnh khí hư).
Riêng khoa phụ nữ là khó chữa nhất. Cái khó không nằm ở chỗ dùng bài thuốc, mà ở chỗ phân biệt chứng bệnh. Năm chứng khí hư (trắng, xanh, vàng, đen, đỏ) ở đây được phân biệt hết sức rõ ràng, bài thuốc đặt ra hết sức hay. Nếu dùng mà không hiệu quả, ắt là người bệnh có kinh nguyệt không đều. Khi đó phải tham khảo hai mục Điều kinh (chữa kinh nguyệt) và Chủng tử (chữa hiếm muộn) mà phối hợp chữa trị, thì không có trường hợp nào không thấy công hiệu.
Chẳng hạn như chứng khí hư trắng, nếu uống thuốc mà không hiệu quả, thì người đó ắt có kinh nguyệt đến chậm, bụng dưới căng gấp, nên uống Khoan đới thang (thang thuốc nới đới mạch). Các chứng còn lại cũng nên theo cách đó mà tham khảo. Bài thuốc xem ở mục thứ hai mươi ba.
Bạch truật: một lạng (lạng là đơn vị khối lượng thời xưa, khoảng 37 gam), sao với đất. Sơn dược (củ mài): một lạng, sao. Nhân sâm: hai tiền (tiền bằng một phần mười lạng, khoảng 3,7 gam). Bạch thược: năm tiền, sao với rượu. Xa tiền tử (hạt mã đề): ba tiền, sao với rượu. Thương truật: ba tiền, đã bào chế. Cam thảo: một tiền. Trần bì (vỏ quýt để lâu năm): năm phân (phân bằng một phần mười tiền, khoảng 0,37 gam). Hắc giới tuệ (bông kinh giới sao cháy đen): năm phân. Sài hồ: sáu phân.
Sắc với nước rồi uống. Uống hai thang thì bệnh nhẹ đi, bốn thang thì khí hư ngừng ra, sáu thang thì khỏi hẳn khí hư trắng.
Bài thuốc này là cách chữa đồng thời ba kinh tỳ, vị, can. Nó gửi việc bồi bổ vào trong việc làm tản khí, gửi việc tiêu trừ thấp vào trong việc nâng khí lên. Khơi mở, nâng khí của can mộc lên thì huyết của can không khô ráo, vậy làm sao đến nỗi lấn xuống khắc tỳ thổ (theo Ngũ hành, Mộc khắc Thổ, tức can mạnh quá thì làm hại tỳ)? Bồi bổ nguyên khí của tỳ thổ thì tỳ khí không bị thấp, vậy có gì khó mà không phân tách, tiêu trừ được thủy khí?
Còn việc bổ tỳ mà kèm bổ vị, là đi từ lý ra biểu (trong cặp tạng phủ, tỳ là tạng thuộc phần trong, vị là phủ thuộc phần ngoài). Tỳ nếu không có vị khí mạnh, thì tỳ đã yếu không thể mạnh lên được. Cho nên bổ vị chính là để bổ tỳ vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video