Thiên 1 — Hình tượng trời

 Ất Tỵ chiêm (sách xem các hiện tượng trên trời để đoán điềm lành dữ) — Quyển thứ nhất

 Thiên thứ nhất: Thiên tượng (hình thể, cấu tạo của bầu trời)

 Bàn về hình thể của trời, có tất cả tám nhà:

 Một là Hồn thiên (thuyết cho rằng trời tròn như quả trứng, bao bọc lấy đất ở giữa), tức sách "Linh hiến" của Trương Hành chép ở đây;

 Hai là Tuyên dạ (thuyết cho rằng trời không có hình chất, trống không vô tận, các sao trôi nổi trong khí), hoàn toàn không có thầy truyền dạy;

 Ba là Cái thiên (thuyết cho rằng trời như cái lọng úp trên mặt đất), sách "Chu bễ" chép;

 Bốn là Hiên thiên (thuyết cho rằng trời vểnh cao như mái hiên), do Diêu Tín nói ra;

 Năm là Khung thiên (thuyết cho rằng trời như cái vòm cong úp xuống), do Ngu Tủng phỏng định;

 Sáu là An thiên (thuyết cho rằng trời đứng yên), do Ngu Hỷ thuật lại;

 Bảy là Phương thiên (thuyết cho rằng trời vuông), do Vương Sung bàn;

 Tám là Tứ thiên (thuyết bốn tầng trời), là lời ngụ ngôn của người Hồ theo đạo thờ lửa.

 Trong tám nhà ấy, Hồn thiên là sát đúng nhất, nay chỉ lấy thuyết này chép vào đây.

 Thuần Phong kính cẩn xét: sự tinh diệu về thiên văn của Trương Hành đứng đầu cả một đời. Những sách ông soạn là "Linh hiến", "Hồn nghi" đã nêu sơ lược gốc rễ của các vì sao, nay chép lại để đủ lẽ.

 "Linh hiến" nói: Xưa các bậc thiên vương (vua thánh thời cổ), khi sắp đo đường đi của trời để định quỹ đạo các vì sao, tìm mối đầu cội gốc, trước hết lấy khối tròn làm chuẩn, nhờ đó chỉnh dụng cụ, đặt độ đo, thì hoàng cực (khuôn phép tối cao của bậc vua) có chỗ dựng, sự vận hành quanh trục trời có chỗ xét. Đã dựng, đã xét, thì đó là phép thường của trời. Thánh nhân không có lòng riêng, nhân đó mà sinh ý, cho nên làm ra "Linh hiến", rằng:

 Trước thái tố (giai đoạn khởi đầu của vật chất), mọi thứ u tịch, trong lặng, huyền ảo, yên tĩnh, vắng lặng mờ mịt, không thể có hình tượng. Bên trong chỉ là trống, bên ngoài chỉ là không, như thế mãi rất lâu. Đó gọi là minh hãnh (trạng thái mênh mông mờ mịt ban sơ), là gốc rễ của Đạo. Gốc Đạo đã dựng thì từ không mà tự thành có, thái tố bắt đầu nảy mầm; nảy mầm mà chưa thành dấu hiệu, khí chung một, sắc như một, hỗn độn không phân. Cho nên lời ghi về Đạo (sách "Đạo đức kinh") nói: "Có vật hỗn thành, sinh ra trước trời đất." Khí và thể của nó vốn chưa thể thành hình, nhanh chậm của nó vốn chưa thể ghi lại, như thế lại mãi rất lâu, đó gọi là bàng hồng (khối khí lớn mênh mông chưa phân chia), là thân của Đạo. Thân Đạo đã nuôi lớn thì có vật thành thể, thế rồi nguyên khí (khí gốc ban đầu) tách ra, cứng mềm bắt đầu chia, trong đục đổi chỗ khác nhau. Trời thành ở ngoài, đất định ở trong. Trời lấy dương làm thể nên tròn mà động; đất lấy âm làm thể nên phẳng mà tĩnh. Động để ban phát, tĩnh để hợp mà hóa sinh; khí dồn nén kết thành tinh, theo mùa nuôi dưỡng muôn loài, đó gọi là thiên nguyên (gốc của trời), là quả của Đạo.

 Ở trời thành tượng, ở đất thành hình. Trời có chín ngôi, đất có chín miền; trời có ba tầng, đất có ba hình. Có tượng thì có thể bắt chước, có hình thì có thể đo. Tình tính muôn khác, thông với nhau, cảm động chạm vào nhau, tự nhiên sinh ra nhau, không thể ghi hết. Thế rồi người tinh anh nhất làm thánh, bắt đầu đặt giềng mối, đường dọc đường ngang cho chúng. Bát cực (tám phương xa nhất) là giềng của đất, đường kính hai ức ba vạn hai nghìn ba trăm dặm (tức 232.300 dặm; "ức" ở đây là mười vạn); chiều nam bắc thì ngắn bớt một nghìn dặm, chiều đông tây thì rộng thêm một nghìn dặm. Từ đất đến trời bằng nửa bát cực, thì độ sâu của đất cũng như vậy. Đo thông cả lại thì đó là một khối tròn. Muốn xét lại con số thì dùng phép câu cổ (phép tính tam giác vuông: "câu" là cạnh ngắn, "cổ" là cạnh dài) nhiều lần; bóng mặt trời trên trời, nghi biểu (cọc đo bóng) dưới đất, cứ dời nghìn dặm thì bóng chênh một tấc, tính được như vậy; còn quá ra ngoài nữa thì chưa ai biết. Cái chưa ai biết ấy gọi là vũ trụ. Bề ngoài của vũ (không gian) không có giới hạn, đầu mối của trụ (thời gian) không có tận cùng.

 Trời có hai cực, xoay múa trong đường Đạo. Cực có thể nhìn thấy là sao Xu (sao làm trục), gọi là Bắc cực. Cực ở phía nam không hiện ra, nên thánh nhân không đặt tên. Sự xoay vần của nó, chín phần thì bớt hai (?). Đường dương xoay về bên trái, nên trời vận hành sang trái. Nghiệm ở vật, thì khí của người thịnh bên trái, hình thể quấn về bên trái. Trời lấy dương mà xoay, đất lấy âm mà đọng. Cho nên trời làm hết lẽ động, nhận khí mà tỏa sáng; đất làm hết lẽ tĩnh, nhận sự ban phát mà đợi ánh sáng. Trời thuận mà động, không mất chừng mực, thì bốn mùa đến theo thứ tự, nóng lạnh không sai, sống chết có tiết độ, nên muôn vật nhờ đó mà sinh. Đất lấy sự linh tĩnh hợp lại vâng theo trời, hóa dưỡng trong sạch đến cùng cực, qua bốn mùa rồi mới nuôi lớn, nên muôn vật nhờ đó mà thành. Phàm cái lớn nhất không gì rõ bằng trời, cái dày nhất không gì bằng đất. Cái có chất đặc nhất chỉ có đất mà thôi. Cái nhiều nhất không gì bằng nước; tinh của nước là sông Hán (dải Ngân Hà), vòng quanh trời mà không có sao xếp hàng trong đó, chỉ đứng sau chất đất (?).

 Đất có núi non để tỏa khí, tinh hoa gieo lên thành sao. Sao ấy, thể sinh ra từ đất, tinh thành ở trời, xếp đặt xen lẫn đứng chen nhau, mỗi sao có chỗ thuộc về. Tử Cung (vùng sao Tử Vi quanh Bắc cực) là nơi ở của vị vua trời, Thái Vi (một vùng sao lớn) là sân chầu của Ngũ đế (năm vị đế trên trời). Có phòng của Minh Đường (nhà làm việc chính sự của vua), Đại Giốc (sao Đại Giác) có chiếu ngồi, Thiên Thị (vùng sao "chợ trời") có tòa ngồi. Thương Long (rồng xanh, các chòm sao phương đông) uốn khúc bên trái, Bạch Hổ (hổ trắng, các chòm sao phương tây) dữ tợn ngồi chồm bên phải, Chu Tước (chim đỏ, các chòm sao phương nam) dang cánh phía trước, Linh Quy (rùa thiêng, các chòm sao phương bắc) rụt đầu phía sau, Hoàng Đế Hiên Viên (chòm sao Hiên Viên) ở giữa. Sáu loài gia súc đã có đủ, mà sói, rắn độc, cá, ba ba không gì là không có. Ở đồng nội thì giống vật, ở triều đình thì giống quan, ở người thì giống việc; như thế là đầy đủ.

 Hình tượng treo cao sáng tỏ, không gì lớn bằng mặt trời, mặt trăng; đường kính của chúng bằng một phần bảy trăm ba mươi sáu vòng trời, bằng một phần hai trăm bốn mươi hai bề rộng của đất. Mặt trời là gốc của tinh khí dương, tích lại thành chim, giống con quạ mà có ba chân; vì là tinh của dương nên số của nó lẻ. Mặt trăng là gốc của tinh khí âm, tích lại thành thú, giống con thỏ mà sứt môi; vì là tinh của âm nên số của nó chẵn. Về sau có Nghệ ở nước Hữu Cùng; Nghệ xin thuốc bất tử của Tây Vương Mẫu, Hằng Nga lấy trộm rồi chạy lên mặt trăng. Lúc sắp đi, Hằng Nga nhờ Hữu Hoàng bói bằng cỏ thi, Hữu Hoàng bói rằng: "Lành. Nhẹ nhàng bay về như quẻ Quy muội (quẻ cô gái về nhà chồng), một mình sẽ đi về phía tây, gặp trời tối mù, chớ sợ chớ kinh, về sau sẽ rất thịnh." Hằng Nga bèn gửi thân vào mặt trăng, đó là con cóc.

 Mặt trời ví như lửa, mặt trăng ví như nước. Lửa thì sáng ra ngoài, nước thì ngậm bóng vào trong. Cho nên ánh sáng mặt trăng sinh ra ở chỗ mặt trời chiếu tới, phần tối sinh ra ở chỗ mặt trời bị che. Đối diện mặt trời thì ánh sáng đầy, đến gần mặt trời thì ánh sáng hết. Các sao được chiếu sáng, nhờ nước mà phản ánh lại (?). Ở chỗ đối diện thẳng với mặt trời, ánh sáng thường không tới được, là do bị đất che, gọi là ám hư (vùng tối nằm đối diện mặt trời, tức bóng của đất). Sao đi vào đó thì mờ đi, mặt trăng đi vào đó thì thành nguyệt thực. Mặt trời khi xuống sát mặt đất thì ánh sáng tối đi. Từ chỗ tối nhìn chỗ sáng, cái sáng không bị gì lấn, cho nên trông thấy to; so với lúc ở giữa trời thì trời đất cùng sáng, từ chỗ sáng nhìn chỗ tối, cái tối lại tự bị lấn mất, nên trông thấy nhỏ — như lửa ban đêm thì rực lên, ban ngày thì không sáng. Mặt trăng đối với ban đêm cũng như mặt trời mà kém hơn một chút. Sao thì không như thế, vì mạnh yếu khác nhau.

 Các sao xếp bày, nhờ thần linh mà rõ ràng, có năm hàng, gồm ba mươi lăm tên. Một nhóm ở chính giữa gọi là Bắc Đẩu, biến động của nó dùng để chiêm đoán, thật là coi về mệnh vua. Bốn phía trải ra là nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao làm mốc trên đường đi của mặt trời, mặt trăng); mặt trời, mặt trăng vận hành qua đó lần lượt báo điềm lành dữ, ngũ vĩ (năm hành tinh) đi qua từng chặng để báo họa phúc; lòng trời thấy ở đó vậy. Các trung ngoại quan (các chòm sao ngoài hai mươi tám tú, đặt tên như các quan chức trên trời, ở vùng trong và vùng ngoài), sao thường sáng có một trăm hai mươi bốn chòm, có tên gọi là ba trăm hai mươi chòm, gồm hai nghìn năm trăm ngôi sao, mà các sao trong phép chiêm của người vùng biển còn chưa tính vào. Số sao nhỏ ước một vạn một nghìn năm trăm hai mươi. Muôn vật lúc nhúc đều có sao để gửi mệnh. Không như thế thì lấy gì mà thống quản tất cả?

 Tam quang (mặt trời, mặt trăng, các sao) cùng một hình, giống như ngọc châu; thần giữ, tinh còn thì gắn với chức phận mà tỏa sáng; đến khi suy, thần mệt mỏi, tinh hư hỏng, thế là có sao rơi. Như vậy sao chạy rơi xuống, đến đất thì thành đá. Các vì sáng đẹp gắn trên trời, cái chuyển động có bảy, là mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh. Chúng xoay vòng quay về bên phải, vì đạo trời quý sự thuận. Gần trời thì chậm, xa trời thì nhanh. Đi thì cong, cong thì lưu (đứng yên một chỗ); quay lại thì nghịch (đi lùi), nghịch thì chậm: đó là vì bị trời ép. Sao đi chậm thì phạm (gặp nhau) ở phía đông, phía đông thuộc dương; sao đi nhanh thì thấy ở phía tây, phía tây thuộc âm. Mặt trời ứng với buổi sáng, mặt trăng ứng với buổi chiều, đó là sự phối hợp. Nhiếp Đề (tức Tuế tinh, sao Mộc), Huỳnh Hoặc (sao Hỏa), Trấn tinh (sao Thổ) hiện vào lúc rạng sáng, gắn theo mặt trời; Thái Bạch (sao Kim), Thần tinh (sao Thủy) hiện vào lúc chiều tối, gắn theo mặt trăng. Ba dương, hai âm; ba phần trời, hai phần đất; cho nên nam nữ lấy đó làm phép.

 Các sao đi tuần các phương đều theo độ thường; nếu có lúc nhanh lúc chậm cũng không vượt quá chặng của mình. Cho nên có những sao làm sứ giả của quan coi việc (?), gọi là: Lão Tử bốn sao, Chu Bá, Vương Bồng Nhứ, Nhuế (?), mỗi thứ một sao, xen giữa năm hành tinh; chúng hiện ra không có kỳ hạn, đi không theo độ, thật là chỗ được ghi trong sách về yêu tinh (sao gở) (?); rồi sau mới dùng chúng để đoán lành dữ, điềm báo có thể đo lường được.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video