Thiên 2 — Số độ của trời

 Thiên thứ hai: Thiên số (các con số đo đạc bầu trời)

 Vương Phiên là người Lư Giang. Thời nước Ngô làm Trung thường thị (quan hầu cận trong cung vua), giỏi thuật số (môn tính toán, suy đoán theo con số). Ông truyền "Càn tượng lịch" (bộ lịch pháp do Lưu Hồng soạn) của Lưu Hồng, dựa theo phép Càn tượng mà bàn về hồn thiên (thuyết cho rằng trời tròn như vỏ trứng bao quanh đất) rằng:

 Thuyết cũ của các nhà nho đời trước: hình thể trời đất giống như quả trứng chim. Trời bọc ngoài đất như vỏ trứng bọc lòng đỏ. Trời xoay vòng không có đầu mối, hình tròn trịa, nên gọi là hồn thiên. Vòng trời có ba trăm sáu mươi lăm độ (độ: đơn vị chia vòng trời, đại để mỗi ngày mặt trời đi được một độ) và một trăm bốn mươi lăm phần rưỡi trong năm trăm tám mươi hai phần của một độ (tức khoảng một phần tư độ). Một nửa úp trên mặt đất, một nửa ở dưới đất. Hai đầu gọi là Nam cực, Bắc cực. Bắc cực nhô lên khỏi mặt đất ba mươi sáu độ, Nam cực chìm dưới đất cũng ba mươi sáu độ; hai cực cách nhau một trăm tám mươi hai độ rưỡi có dư. Vòng quanh Bắc cực có đường kính bảy mươi hai độ, (các sao trong đó) luôn thấy không khuất, gọi là thượng quy (vòng trên); vòng quanh Nam cực đường kính bảy mươi hai độ, luôn khuất không thấy, gọi là hạ quy (vòng dưới); xích đạo (vòng lớn trên trời nằm chính giữa, cách đều hai cực) vắt ngang, gọi là trung quy (vòng giữa). Xích đạo như sợi dây buộc quanh trời, cách mỗi cực chín mươi mốt độ và hơn một phần tư độ một chút.

 Hoàng đạo (đường biểu kiến mặt trời đi trên nền trời trong một năm) là đường mặt trời đi, nửa ở trong xích đạo (phía bắc), nửa ở ngoài xích đạo (phía nam). Nó giao với xích đạo ở phía đông tại độ thứ năm của tú Giốc (tú: một chòm trong hai mươi tám chòm sao làm mốc trên trời; độ thứ mấy của tú là tính từ ngôi sao mốc của chòm ấy) kém một chút, ở phía tây tại độ thứ mười bốn của tú Khuê hơn một phần tư một chút. Chỗ nó ra ngoài xích đạo xa nhất là hai mươi bốn độ, tức độ hai mươi mốt của tú Đẩu; chỗ vào trong xích đạo xa nhất cũng hai mươi bốn độ, tức độ hai mươi bốn của tú Tỉnh. Ngày mặt trời đến cực nam (đông chí) thì ở độ hai mươi mốt tú Đẩu, cách cực một trăm mười lăm độ hơn một phần tư một chút; ngày ấy mặt trời ở xa về nam nhất, cách cực xa nhất, nên cảnh (bóng nắng đo bằng cọc) dài nhất. Khi hoàng đạo ở độ hai mươi mốt tú Đẩu, mặt trời mọc ở phương Thìn (đông chếch nam), lặn ở phương Thân (tây chếch nam); ban ngày đi trên mặt đất một trăm bốn mươi sáu độ có dư nên ngày ngắn; ban đêm đi dưới đất hai trăm mười chín độ kém một chút nên đêm dài.

 Từ sau đông chí, mặt trời dần dần đến gần cực, nên bóng nắng ngắn dần. Ban ngày mặt trời đi trên mặt đất dần nhiều hơn, nên ngày dài dần; ban đêm đi dưới đất số độ dần ít đi, nên đêm ngắn dần. Độ mặt trời ở dời dần về bắc, đến hạ chí thì mặt trời ở độ hai mươi bốn tú Tỉnh, cách cực sáu mươi bảy độ hơn một phần tư một chút; ngày ấy mặt trời gần Bắc cực nhất, nên bóng nắng ngắn nhất. Khi hoàng đạo ở độ hai mươi bốn tú Tỉnh, mặt trời mọc ở phương Dần (đông chếch bắc), lặn ở phương Tuất (tây chếch bắc); ban ngày đi trên mặt đất hai trăm mười chín độ kém một chút, nên ngày dài; ban đêm đi dưới đất một trăm bốn mươi sáu độ có dư, nên đêm ngắn. Từ sau hạ chí, mặt trời dần xa cực, nên bóng nắng dài ra một ít. Ban ngày đi trên mặt đất số độ dần ít đi, nên ngày ngắn dần; ban đêm đi dưới (?) đất số độ dần nhiều lên, nên đêm dài dần. Độ mặt trời ở dời dần về nam, nên chỗ mặt trời mọc chếch dần về nam, đến đông chí thì trở lại như ban đầu.

 Độ hai mươi mốt tú Đẩu và độ hai mươi bốn tú Tỉnh cách nhau theo chiều nam bắc bốn mươi tám độ. Ngày xuân phân, mặt trời ở độ mười bốn tú Khuê hơn một phần tư một chút; ngày thu phân, mặt trời ở độ năm tú Giốc kém một phần tư một chút; đó là chỗ giao nhau giữa hoàng đạo và xích đạo, đều cách cực chín mươi mốt độ hơn một phần tư một chút. Theo chiều nam bắc, chúng ở chính giữa độ hai mươi mốt tú Đẩu và độ mười bốn (?) tú Tỉnh, nên bóng nắng cũng ở khoảng giữa độ dài và độ ngắn của hai ngày chí. Độ mười bốn tú Khuê, độ năm tú Giốc, cho nên nói là nằm trên xích đạo. Mặt trời mọc ở phương Mão (chính đông), lặn ở phương Dậu (chính tây); ban ngày đi trên mặt đất, ban đêm đi dưới mặt đất, đều một trăm tám mươi hai độ rưỡi có dư. Cho nên nói: lúc thấy mặt trời, lậu (đồng hồ nước) chạy năm mươi khắc (khắc: đơn vị thời gian, một ngày đêm chia làm một trăm khắc), lúc không thấy mặt trời cũng năm mươi khắc, gọi là ngày đêm bằng nhau. Ngày đêm của trời lấy lúc mặt trời mọc làm mốc phân; ngày đêm của người lấy lúc chạng vạng và rạng sáng làm giới hạn. Trước khi mặt trời mọc hai khắc rưỡi là lúc rạng sáng (?), sau khi mặt trời lặn hai khắc rưỡi là lúc chạng vạng. Cho nên bớt năm khắc của đêm để thêm vào ngày, vì thế số khắc của hai ngày xuân phân, thu phân thì ban ngày là năm mươi lăm khắc.

 Vương Phiên xét: Sách "Chu lễ" nói: "Bóng nắng ngày hạ chí dài một thước năm tấc, (chỗ ấy) gọi là giữa đất." Trịnh Chúng giải rằng: "Thổ khuê (thước ngọc dùng đo bóng nắng) dài một thước năm tấc. Vào ngày hạ chí, dựng cây biểu (cọc đo bóng) cao tám thước, bóng của nó dài bằng thổ khuê, thì gọi là giữa đất, nay là đất Dương Thành ở quận Dĩnh Xuyên." Trịnh Huyền nói: "Phàm bóng nắng trên mặt đất, cứ cách nghìn dặm thì chênh một tấc. Bóng dài một thước năm tấc, tức là cách chỗ ngay dưới mặt trời về phía nam một vạn năm nghìn dặm. Lấy đó mà suy, thì mặt trời cách mặt đất ngay bên dưới nó tám vạn dặm. Đường mặt trời chiếu xiên xuống Dương Thành bằng nửa đường kính của trời. Hình thể trời tròn như viên đạn, cho nên đất ở giữa trời, mà Dương Thành ở chính giữa đất, thì mặt trời dù xuân, thu, đông, hạ, sáng, tối, ngày, đêm đều cách Dương Thành bằng nhau. Nói theo phép câu cổ (phép tính tam giác vuông): khoảng ngang một vạn năm nghìn dặm là cạnh câu (cạnh góc vuông ngắn); tám vạn dặm là cạnh cổ (cạnh góc vuông dài); không có dư thiếu. Cho nên biết đường từ mặt trời chiếu xiên xuống Dương Thành bằng nửa đường kính của trời. Đường từ mặt trời chiếu xiên xuống Dương Thành là cạnh huyền (cạnh đối diện góc vuông). Theo phép câu cổ tìm cạnh huyền, tính ra (?) được tám vạn một nghìn ba trăm chín mươi tư dặm, ba mươi bộ, năm thước, ba tấc, sáu phân. Lấy chu suất (hệ số chu vi) nhân, lấy kính suất (hệ số đường kính) chia, được năm mươi mốt vạn ba nghìn sáu trăm tám mươi bảy dặm, sáu mươi tám bộ, một thước, tám tấc, hai phân, đó là chu vi của trời. Mỗi độ tất cả một nghìn bốn trăm lẻ sáu dặm, hai mươi bốn bộ, sáu tấc, bốn phân có lẻ. Hoàng đạo và xích đạo giao chéo nhau trong khoảng ấy, cách nhau hai mươi bốn độ, lấy hai cực làm chuẩn. Cả hai đường đều dài ba trăm sáu mươi lăm độ và một trăm bốn mươi lăm phần rưỡi trong năm trăm tám mươi hai phần của một độ; vì thế biết hình thể trời tròn như viên đạn."

 Thuần Phong xét: Những điều Vương Phiên bàn về chỗ mặt trời ở trên hoàng đạo vào hai ngày đông chí, hạ chí và hai ngày xuân phân, thu phân đều dựa theo thuyết Càn tượng của Lưu Hồng, đến nay đều đã sai lệch. Hoàng đạo theo mặt trời mà giao (với xích đạo); theo năm thứ ba niên hiệu Trinh Quán, năm Ất Sửu (?), thì ngày đông chí mặt trời ở độ mười hai tú Đẩu, hạ chí ở độ mười lăm tú Tỉnh, xuân phân ở độ bảy tú Khuê, thu phân ở độ mười lăm tú Chẩn; cứ hơn sáu mươi năm thì sai một độ. Nay Thuần Phong trình bày sơ lược phép mới, để khảo xét số độ của trời và phép về đường giao của hồn nghi (máy mô phỏng bầu trời gồm nhiều vòng tròn lồng nhau, dùng để đo vị trí các sao) như sau.

 Vòng trời ba trăm sáu mươi lăm độ cùng phần lẻ, dù theo chiều dọc, ngang, xiên, nghiêng đều đã định, không có dư thiếu. Trước hết lấy đồng hoặc sắt làm sáu vòng, ghép từng đôi một, về chu vi đường kính thì có hai vòng nhỏ, bốn vòng lớn. Vòng lớn vừa chứa được năm vòng kia, mỗi vòng đều chia đều ba trăm sáu mươi lăm độ cùng phần lẻ. Một vòng lớn gọi là vòng bình chuẩn (vòng nằm ngang, làm mặt phẳng chân trời), chỉ khắc sáu mươi tư quẻ và mười hai thần (mười hai địa chi chỉ phương hướng). Trước dựng nghiêng hai vòng lớn theo chiều nam bắc, lấy vòng bình chuẩn lắp giao vào, để vòng dựng nghiêng chỉ hướng nam bắc, lấy vòng bình chuẩn làm chuẩn. Một vòng gọi là du hoàn (vòng xoay được). Trên du hoàn lắp khâu đệm trục, du hoàn có hai trục, lắp vào lỗ trục của vòng lớn bên ngoài, để xoay được. Giữa trục có một ống tròn dài. Đường kính lỗ ống tùy theo cỡ to nhỏ của máy mà cân nhắc; nếu ống dài tám thước thì lỗ phải rộng một tấc, các cỡ khác cứ theo đó. Chỗ lắp khâu đệm trên vòng dựng nghiêng, ở phía bắc gọi là Bắc cực, nhô lên trên mặt bắc của vòng bình chuẩn ba mươi sáu độ; ở phía nam gọi là Nam cực, chìm dưới mặt nam của vòng bình chuẩn ba mươi sáu độ. Từ đầu phía nam nhìn xiên lên hướng bắc thì thấy sao Bắc cực. Lại lắp một vòng thiên hoàn (vòng trời) ra ngoài vòng dựng nghiêng, quấn xiên quanh nó, cho hai phía đông tây khớp với mặt phẳng chuẩn ở hai phương Mão, Dậu (chính đông, chính tây), trên dưới theo chiều nam bắc cách mỗi cực chín mươi mốt độ có dư, làm xích đạo. Rồi xoay du hoàn ở giữa cho nó quay được sang trái phải, đông tây, trên dưới, nhắm đúng chỗ cần ngắm, xoay ống ở giữa trục cho nó chuyển được theo chiều nam bắc, để đo khoảng cách xa gần tới cực và số độ trong hay ngoài xích đạo; như thế thì nhìn qua lỗ ống không chỗ nào không tới.

 Nếu muốn đặt các sao lên máy, thì gắn thêm những thanh đồng sắt uốn cong từ hai bên sườn, xâu hạt châu làm sao, để mô phỏng hình tượng trên trời, theo đúng vị trí thứ tự mà đặt, xoay cho ứng đúng với trời; đó là phép làm hồn thiên du nghi (máy hồn nghi có vòng xoay để ngắm đo). Xét về hồn nghi, phải trước hết dùng nước đo cho mặt đất phẳng, ban đêm xem sao cực, ban ngày đo bóng nắng, định được hướng dọc ngang rồi mới đặt máy. Gần đây tôi soạn phép lịch Ất Tỵ nguyên (bộ lịch lấy năm Ất Tỵ làm mốc khởi đầu), thật là tuyệt diệu, các phép về ngày, đêm, độ số đều dùng chung một mẫu số, để thông suốt mọi phép tính. Nay chép ra để tính độ của trời; độ đi của mặt trời, mặt trăng, năm hành tinh đều dùng phép này.

 Phép tính độ của mặt trời: lấy một nghìn ba trăm bốn mươi, đó là số phần trong độ dài một độ. Vòng trời có ba trăm sáu mươi lăm độ và ba trăm bốn mươi mốt phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ. Nam cực cách Bắc cực, đo theo vòng tròn, một trăm tám mươi hai độ và tám trăm bốn mươi phần rưỡi trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần. Xích đạo cách mỗi cực, đo theo vòng tròn, chín mươi mốt độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần, với tiểu phần (phần lẻ nhỏ hơn) là mười phần trong bốn (?); đó là độ ở hai ngày xuân phân, thu phân, tức khoảng cách từ chỗ giao nhau của hoàng đạo và xích đạo tới Bắc cực. Hoàng đạo ra vào xích đạo hai mươi bốn độ: ngày đông chí mặt trời ở ngoài xích đạo hai mươi bốn độ, cách cực một trăm mười lăm độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ, tiểu phần một phần tư. Ngày hạ chí mặt trời ở trong xích đạo hai mươi bốn độ, cách Bắc cực sáu mươi bảy độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ, tiểu phần một phần tư. Đó là số thường.

 Nay Thuần Phong lại xét "Huyền tượng lịch" của Trương Trụ và "Nhân Quân lịch" (lịch của Phó Nhân Quân) đang lưu hành, thì ngày xuân phân, thu phân mặt trời đều mọc trước giữa giờ Mão, lặn sau giữa giờ Dậu, mỗi bên một phần tư khắc. Hai ngày xuân phân, thu phân, ban ngày lậu chạy năm mươi khắc rưỡi, ban đêm bốn mươi chín khắc rưỡi; như vậy chỗ giao nhau của xích đạo và hoàng đạo cũng nằm thẳng về phía bắc của phương Mão, Dậu. Lại có Bắc cực cách mặt đất ba mươi sáu độ, thì chỗ chính cao nhất của trời ở ngay trên đất Dương Thành (giữa đất). Từ bốn góc đo theo vòng tròn tới mặt đất cũng là chín mươi mốt độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ, tiểu phần một phần tư. Trừ đi ba mươi sáu độ, còn năm mươi lăm độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ, tiểu phần một phần tư. Ngày hạ chí, hoàng đạo ở phía nam Bắc cực sáu mươi bảy độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần, tiểu phần một phần tư. Tức là cách mặt đất ở phương Tý (chính bắc) một trăm lẻ ba độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần có lẻ. Lấy khoảng cách từ đỉnh trời tới bốn góc là chín mươi mốt độ và bốn trăm hai mươi phần trong một nghìn ba trăm bốn mươi phần của một độ, tiểu phần một phần tư, mà trừ đi, thì còn mười hai độ. Tức là ngày hạ chí mặt trời ở phía nam đỉnh trời mười hai độ; những trường hợp khác cứ theo cách đó mà tìm, đều biết được.

 Từ đó biết rằng: vòng quanh Bắc cực có đường kính bảy mươi hai độ thì luôn thấy không khuất; vòng quanh Nam cực có đường kính bảy mươi hai độ thì luôn khuất không thấy. Những sao cách cực ngoài ba mươi sáu độ, trong một trăm mười độ, thì vào lúc rạng sáng, chạng vạng của bốn mùa có lúc khuất, có lúc hiện, vì mặt trời ở trong vùng ấy. Vòng quanh Bắc cực luôn thấy gọi là thượng quy (vòng trên); vòng quanh Nam cực luôn khuất gọi là hạ quy (vòng dưới); xích đạo vắt ngang gọi là trung quy (vòng giữa).

 Nhưng vẽ thành hình trên mặt phẳng thì dễ phân biệt, còn nếu làm hồn nghi thì lúc đầu khó nhận biết hơn một chút. Các bản đồ sao truyền ở đời nay đều là bản đồ trời; bốn bên mép ngoài chính là hạ quy quanh Nam cực. Trên đó chia bày khoảng cách độ của hai mươi tám tú, cùng hoàng đạo, xích đạo và thượng quy đầy đủ cả. Trời vận hành, một ngày một đêm thì quay hết một vòng trời và vượt thêm một khoảng; khoảng mặt trời đi trong một ngày, ở trên trời gọi là một độ, trong lịch gọi là một ngày một đêm. Số phần của một độ trên trời không có chuẩn nhất định, tùy theo phép của mỗi nhà, như (phép của tôi là) một nghìn ba trăm bốn mươi. Mặt trời đi ba trăm sáu mươi lăm ngày thì hết một vòng trời, cho nên một vòng trời có ba trăm sáu mươi lăm ngày có lẻ. Trời vận hành tròn trịa tự nhiên, không tính toán gì, mọc ở đông, lặn ở tây, hết vòng lại bắt đầu, mãi mãi không cùng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video