Thiên thứ sáu: Xem điềm nhật thực
Mặt trời đi theo độ (đơn vị chia vòng trời, gần bằng quãng mặt trời đi trong một ngày) thường lệ của nó; nhật thực là do mặt trăng đến che lấp nó, là hình tượng bề tôi che lấp vua. Mặt trời đi chậm, một ngày đi một độ, một tháng đi hơn hai mươi chín độ; mặt trăng đi nhanh, hai mươi bảy ngày rưỡi đi hết một vòng trời, hơn hai mươi chín ngày thì đuổi kịp mặt trời. Khi kịp mặt trời, cùng đi một đường với mặt trời, mà nó ở phía trong che bóng mặt trời, nên thành hình tượng nhật thực. Ấy là đại thần cùng đường với vua, bức bách vua mình mà che lấp sự sáng suốt của vua. Đó cũng là hình tượng bề tôi che lấp bề trên; vua nên cẩn thận đề phòng quyền thần và họ ngoại ở bên tả hữu mà chuyên quyền ra oai.
Nhật thực tuy theo độ thường, nhưng tai họa lại ở vua và đại thần trong nước. Có người nghi ngờ, cho rằng sự khuyết, sự thực của mặt trời mặt trăng có thể dùng phép tính mà suy cho đến cùng, đều biết được từ trước ngày sóc (ngày đầu tháng âm lịch, khi mặt trời mặt trăng gặp nhau); phần bị che nhiều hay ít, thời điểm, sớm hay muộn, chỗ bắt đầu đều khớp như hai nửa thẻ tín ghép lại, thì sao lại là ý trời giáng tai họa được?
Xin đáp: trăng khuyết trên trời thì óc cá dưới suối hao đi; chẳng lẽ mặt trăng vì muốn làm hại sò hến mà tự hủy hình thể mình sao? Chỉ là khí âm và khí dương thay nhau cảm ứng một cách tự nhiên mà thôi. Gió đông đến thì rượu trong vò trào tràn; gió đông không phải cố ý đến để làm tràn rượu, chỉ là gió vừa đến thì rượu vừa tràn mà thôi; như thế há chẳng phải là cảm ứng với nhau sao? Nếu vậy thì dầu và nước cũng là loại chất lỏng; gió đông đến, dầu và nước không tràn mà riêng rượu tràn; cũng như khi trời hiện điềm tai biến, vua có đức thì sửa đức mà không có lỗi, vua tàn bạo hôn loạn thì làm điều hà khắc mà chuốc lấy tai họa, há chẳng phải như thế sao? Dương toại (gương lõm bằng đồng dùng hứng nắng lấy lửa) lấy được lửa, phương chư (chậu, gương đồng dùng hứng sương lấy nước dưới trăng) lấy được nước, đều là theo hình tượng mà ứng. Dương toại, phương chư thuộc loại đồng, loại vỏ sò; còn đem gương thường ra cầu thì không được, là vì không có hình tượng tương ứng nên không ứng.
Tai họa nổi lên là nổi lên ở chỗ hôn loạn. Không có tai họa (?), không phải ngày sóc mà bị thực thì gọi là "bạc thực" (bị che lấn, ánh sáng bị mờ đi). Phàm bạc thực là do vua giết người không theo lẽ phải, bề tôi gian dần dần dấy binh nổi lên, khí âm ở phương bắc thịnh, che lấn ánh mặt trời. Âm thịnh lấn dương, bề tôi lấn vua, vua ở vùng phân dã (vùng đất dưới mặt đất ứng với vị trí ấy trên trời) ấy gặp hung, không quá ba năm. Nước vô đạo thì mặt trời mặt trăng đi qua mà bị bạc thực. Nơi binh đánh tới thì nước nhà đổ nát mất, ắt có tang họa.
Bùi Tử nói: Mặt trời là vua, mặt trăng là bề tôi; một năm gặp nhau mười hai lần, là hình tượng vua tôi gặp nhau. Vua có lỗi về đức, bề tôi chuyên quyền, nên có tai họa nhật thực. Vì thế đánh trống, dâng lễ vật bằng lụa ngọc để tế, trách phạt quan thượng khanh (quan đứng đầu hàng khanh, đại thần cao nhất), ấy là theo lễ để đẩy lùi đạo của bề tôi.
Do đó biết được vua tôi có trung thành hay không. Thiên hạ thái bình thì dù mặt trời mặt trăng giao nhau cũng không thể thực; thực thì có hung. Bề tôi tha hồ lộng quyền, cướp ngôi phản nghịch, là điềm ứng với binh đao, lụt lội, hạn hán. Mặt trời là ánh sáng của tinh khí dương, là báu vật của hồn phách sáng rực; khí của nó ban đức mà sinh muôn vật. Sự sinh ở dưới đất gọi là đức; đức là thuộc loại sinh; đức bị tổn thương thì mất, nên nhật thực ắt có tai họa nước mất vua chết. Nhật thực thì nước mất đức bị diệt. Nhật thực thì bậc vua phải sửa đức. Lễ sửa đức thì quan trọng ở chỗ tự trách mình. Vì thế vua Vũ, vua Thang (các vua hiền thời cổ, lập ra nhà Hạ, nhà Thương) nhận tội về mình, nên được hưng thịnh rất nhanh.
Mặt trời bị bạc thực, màu đỏ vàng, thì không quá ba năm nước ứng với chỗ nhật thực có tang. Có thuyết nói: mặt trời vừa mọc đã bị thực, đó gọi là "vô minh" (không có ánh sáng); nước Tề, nước Việt (vùng phân dã ứng) bị binh đao, mất đất. Phàm nhật thực thì có binh đao, có tang; mất đất rồi vì thế mà mất nước; đều lấy thời điểm nhật thực sớm hay muộn, tú (chòm sao) ứng với vùng nào, ngày và giờ can chi mà xem điềm.
Mặt trời bị thực sau giờ Ngọ (khoảng 11 giờ đến 13 giờ) thì có binh đao, nhưng binh bãi, không nổi lên.
Nhật thực bắt đầu từ phía trên thì vua mất đạo mà mất nước. Bắt đầu từ bên cạnh thì trong nước loạn, binh đao nổi lớn, lập thiên tử khác.
Nhật thực bắt đầu từ phía dưới thì nữ chủ (hoàng hậu, thái hậu) tự tung tự tác, bề tôi dấy quân động chúng mà trái quân luật, tướng quân phải chịu tai họa.
Nhật thực ít hơn một nửa thì chư hầu, đại thần mất nước, mất đất, đuổi đánh nhau. Thực một nửa thì có đại tang, mất nước. Thực quá nửa thì tai họa nặng, vua thiên hạ phải chịu. Thực toàn phần thì mất thiên hạ, bị cướp nước, bề tôi giết vua, con giết cha, không quá ba năm.
Nhật thực mà thấy sao thì bề tôi giết vua, thiên hạ chia cắt.
Nhật thực mà có quầng, bên cạnh có nhĩ khí (vệt khí ngắn hai bên mặt trời như hoa tai), mây trắng bay qua lại che chiếu, thì thiên hạ đại loạn, binh đao lớn nổi lên; bề tôi giết vua, vua mất ngôi.
Nhật thực là âm lấn dương, ngôi vua gặp hung, các đạo quân chuyển động; nên ban ơn ban thưởng.
Nhật thực mà bên cạnh có hình như con thỏ trắng, con hươu trắng canh giữ, thì dân làm loạn, bề tôi nghịch vua, không quá năm ấy; vùng phân dã ấy dấy binh.
Phàm lúc nhật thực, có khi có mây khí, gió, trời tối, quầng, nhĩ khí, giống như có đàn chim canh giữ mặt trời, gọi là "gà trời"; ấy là hoàng hậu, phi tần mưu đổi ngôi vua, cướp ngôi vua mình, nhiều lần dò xét động tĩnh, muốn làm theo ý mình.
Nhật thực mà có gió lớn, đất kêu, bốn phương có mây, là hình tượng tể tướng chuyên quyền mưu phản.
Động đất mạnh, sắc mặt trời mờ tối, lạnh rồi mới bị thực, thì các bá (các thủ lĩnh chư hầu ở bốn phương) tự tiện giết người, tha hồ giết chóc phản nghịch.
Nhật thực mà rét lớn, lại vào lúc sáng sớm, thì Trung Quốc đói to, giặc cướp nổi lên, các tộc ngoài biên động binh, chư hầu loạn.
Nhật thực, sao rơi xuống rồi lại bay lên, là ứng với việc vua sắp bị giết, kẻ dưới khốn cùng kiệt quệ, thuế má nặng nề và dồn dập.
Mặt trời và mặt trăng cùng bị thực thì nước mất.
Mặt trời là hình tượng của vua, nên bậc vua không thi hành đạo đức thì mặt trời vì đó mà biến đổi.
Bạc thực, không có ánh sáng: mặt trời bị thực vào mùa xuân thì rất hung, có đại tang, nữ chủ mất; mùa hạ bị thực mà không có ánh sáng thì chư hầu chết; mùa thu bị thực thì có chiến tranh, chủ nhà (bên giữ đất) chết; mùa đông bị thực thì có tang, nhiều bệnh và dịch.
Phàm bốn mùa, nhật thực vào ngày vượng (ngày mà hành của ngày đang thịnh nhất theo mùa, theo thuyết ngũ hành chia các ngày ra năm trạng thái: vượng, tướng, hưu, tù, tử) thì vua chết; vào ngày tướng (ngày hành đang được trợ, thịnh thứ hai) thì tể tướng chết; vào ngày tù, ngày tử (ngày hành bị khốn, bị khắc chế) thì bề tôi giết vua; vào ngày hưu, phế (ngày hành đang nghỉ, suy) thì nhiều bệnh dịch.
Mặt trời bị thực vào tháng giêng thì người nhiều bệnh; tháng hai bị thực thì nhiều tang; tháng ba bị thực thì lụt lớn; tháng tư, tháng năm bị thực thì hạn lớn, dân đói to; tháng sáu bị thực thì sáu giống vật nuôi (ngựa, bò, dê, gà, chó, lợn) chết; tháng bảy bị thực thì năm xấu, nước Tần chịu xấu; tháng tám bị thực thì binh đao nổi lên; tháng chín bị thực thì hàng dệt thêu của phụ nữ đắt; tháng mười bị thực thì sáu giống vật nuôi đắt; tháng mười một, tháng mười hai bị thực thì giá lúa gạo đắt, bò chết ở nước Yên. Còn can chi của ngày thì đều như trong thiên Lược lệ.
Xem điềm nhật thực theo các tú (hai mươi tám chòm sao chia vòng trời): Mặt trời ở sao Giác mà bị thực thì tướng lại phải cày ruộng; bề tôi có việc lo, là người làm quan Tư nông (quan coi việc nông nghiệp, lương thực); bốn cửa trong nước đóng lại, nước ấy gặp hung (nguyệt thực cũng vậy). Mặt trời ở sao Cang mà bị thực thì bề tôi trong triều có mưu phản. Mặt trời ở sao Đê mà bị thực thì thiên tử bệnh mà băng, khanh tướng gièm pha nịnh bợ, vua giết người vô tội, hoàng hậu chịu xấu. Mặt trời ở sao Phòng mà bị thực thì vua lo về bệnh tật, có loạn; lại đại thần chuyên quyền (nguyệt thực cũng vậy). Mặt trời ở sao Tâm mà bị thực thì vua tôi không tin nhau, chính lệnh mất phép tắc, khuôn phép bị đổi khác lẽ phải.
Mặt trời ở sao Vĩ mà bị thực thì sắp có dịch, trong hậu cung có việc hung nhỏ. Mặt trời ở sao Cơ mà bị thực thì sắp có gió dữ cát bay, tốc nhà gãy cây, phải giữ gìn khi ra vào. Mặt trời ở sao Đẩu mà bị thực thì tướng và tể tướng có việc lo, nước đói, binh đao nổi lên (nguyệt thực cũng vậy). Mặt trời ở sao Ngưu mà bị thực thì nước ấy có kẻ phản loạn, binh đao nổi lên, phải răn giữ tai họa từ việc cầu cúng tế lễ của hoàng hậu, phu nhân. Mặt trời ở sao Nữ mà bị thực thì phải răn giữ việc đồng cốt cầu cúng và việc tế lễ cầu đảo của hoàng hậu, phi tần. Mặt trời ở sao Hư mà bị thực thì nước ấy có vua băng, nước mất, thiên hạ đổi y phục (đổi triều đại) (nguyệt thực cũng vậy). Mặt trời ở sao Nguy mà bị thực thì có đại tang, vua tôi đổi y phục.
Mặt trời ở sao Thất mà bị thực thì vua ra vào không kiêng giữ, ham sắc đẹp, họ ngoại chuyên quyền. Mặt trời ở sao Bích mà bị thực thì dương tiêu âm hoại, nam nữ nhiều người làm hỏng đạo làm người, vua mất lòng hiếu kính, kẻ dưới theo thầy bạn mà làm, văn chương sút kém, đức giáo tổn hại, lễ học bị bỏ. Mặt trời ở sao Khuê mà bị thực thì nước Lỗ gặp hung, đất nước không yên, phải cẩn thận về vua, về biên giới, chuồng ngựa và kho tàng. Mặt trời ở sao Lâu mà bị thực thì phải răn giữ những bề tôi chuyên vơ vét của dân. Mặt trời ở sao Vị mà bị thực thì nước lo việc chuyên chở lương thực có nỗi lo thiếu ăn. Mặt trời ở sao Mão mà bị thực thì đại thần gặp nạn trong ngục, vua có bệnh, phải răn giữ việc quan coi ngục có kẻ phạm lỗi với thiên tử. Mặt trời ở sao Tất mà bị thực thì sắp có tướng giữ biên bị mất, vua có tai họa vì săn bắn.
Mặt trời ở sao Chủy mà bị thực thì đại tướng bàn mưu, phải răn giữ các bề tôi cầm quân. Mặt trời ở sao Sâm mà bị thực thì phải răn giữ các tướng soái. Mặt trời ở sao Tỉnh mà bị thực thì nước Tần không chịu làm tôi, mưu tính không thành, hạn lớn, dân lưu tán. Mặt trời ở sao Quỷ mà bị thực thì vua nước ấy không yên. Mặt trời ở sao Liễu mà bị thực thì các bề tôi coi bếp, cửa ngõ, cầu đường có việc lo. Mặt trời ở sao Thất Tinh mà bị thực thì bề tôi coi cầu và cửa lo bị truất. Mặt trời ở sao Trương mà bị thực thì quan coi núi đầm, ao hồ có việc lo. Mặt trời ở sao Dực mà bị thực thì vua bãi chức Thái thường (quan coi lễ nghi tế tự), lấy quan coi pháp luật thay vào; có lệnh ban ân đức thì nhật thực không gây hại; năm ấy hạn, cũng là điềm vua bỏ bê việc tế tự, không tự mình đến tông miếu, phải răn giữ quan coi xe ngựa của vua. Mặt trời ở sao Chẩn mà bị thực thì bề tôi quyền quý mất, hoàng hậu không yên (nguyệt thực cũng vậy).
Phàm khi nhật thực, đều đội khăn đỏ để giúp khí dương. Thiên tử mặc áo trắng, tránh ra khỏi chính điện, trong ngoài canh phòng nghiêm ngặt; quan Thái sử (quan đứng đầu việc thiên văn, lịch pháp) lên Linh đài (đài quan sát thiên văn) dò xem mặt trời; có biến thì đánh trống ngay, nghe tiếng trống nổi lên, các quan hầu đều đội khăn đỏ, đeo kiếm để giúp khí dương, thuận theo nó.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video