Thiên 7 — Chiêm mặt trăng

 Sách Ất Tỵ chiêm, quyển thứ hai

 Thiên thứ bảy: Xem điềm mặt trăng

 Mặt trăng là tinh hoa của thái âm (khí âm ở mức thịnh nhất), tích tụ lại mà thành hình; phần thân chất của nó chứa bóng tối, nhận ánh sáng của mặt trời để soi sáng ban đêm, giúp sửa đạo âm; đem nó sánh với mặt trời thì là hình tượng nữ chủ (hoàng hậu, thái hậu). Đem nó so về đức thì mang nghĩa hình phạt. Xếp vào triều đình thì ứng với hàng chư hầu, đại thần.

 Vì thế, ở gần mặt trời thì ánh sáng thu lại, như bề tôi ở gần vua thì khiêm nhường, cúi mình; ở xa mặt trời thì ánh sáng đầy, vì nó giữ đạo, theo phép, được nhờ vẻ vinh hoa của vua mà thân thế được duỗi ra. Ở đúng chỗ mặt trời thì bị thực, như bề tôi lấn đạo vua thì tai họa đến mức bị diệt. Đầy đến cùng ắt khuyết, để tỏ rằng không thể đầy mãi. Trăng là khuyết; đạo âm, đạo bề tôi, đạo vợ không thể để cho đầy, lẽ phải luôn khuyết. Nó đi nhanh, đó là đạo của bề tôi. Đường đi của nó có huyền (trăng nửa vành), vọng (trăng tròn, giữa tháng), hối (ngày cuối tháng, không thấy trăng), sóc (ngày đầu tháng, mặt trăng gặp mặt trời), có chậm có nhanh, có đi đường âm đường dương, ấy là thứ bậc uy nghi của chính sự và hình phạt.

 Mặt trời mỗi ngày đi một độ (đơn vị chia vòng trời, gần bằng quãng mặt trời đi trong một ngày); mặt trăng mỗi ngày đi 13 độ và 494/1.340 độ. Đó là số lệ chung khi đi đều. Năm Ất Tỵ thượng nguyên (mốc khởi đầu giả định của lịch pháp), tháng mười một, ngày Giáp Tý, nửa đêm Đông chí, mặt trời mặt trăng như hai nửa ngọc bích ghép lại, năm sao (năm hành tinh) như chuỗi ngọc nối liền, cùng khởi từ giữa sao Hư ở phương Bắc; sóc trùng với Đông chí, cùng đi với mặt trời, mỗi bên theo độ của mình. Đến năm Kỷ Sửu, niên hiệu Trinh Quán thứ ba (năm 629), tính cả năm này, đã được 79.345 năm.

 Phép tìm ngày sóc: lấy tổng số phần của các năm và tháng tính từ năm Ất Tỵ thượng nguyên trở đi (cách tính ở phần mặt trời), dùng nguyệt pháp (số phần của một tháng) là 39.571 mà trừ các bội số đi; số dư đem chia cho nhật pháp (số phần chia của một ngày, là 1.340), được nhuận đại dư (số ngày nguyên của phần lệch nhuận), phần không chia hết là nhuận tiểu dư (phần lẻ). Đem trừ vào tiểu dư (phần lẻ của ngày) Đông chí; không đủ trừ thì lấy từ đại dư (số ngày nguyên, dùng định tên can chi), cộng thêm nhật pháp rồi trừ; đại dư không đủ trừ thì cộng thêm 60 rồi trừ (đại dư, tiểu dư của Đông chí đều tính ở phần mặt trời). Số còn lại là số cần tìm, tức là đại dư, tiểu dư của tháng mười một theo Thiên chính (lịch lấy tháng có Đông chí, tức tháng mười một, làm đầu); bắt đầu đếm từ Giáp Tý, đếm ra ngoài, là ngày sóc của tháng Thiên chính.

 Muốn tìm ngày sóc tháng sau thì cộng thêm đại dư 29, tiểu dư 711; tiểu dư đủ nhật pháp thì bỏ đi và cộng vào đại dư; đại dư đủ 60 thì bỏ đi, đếm ngày như trước; đó là ngày sóc tháng sau và số dư. Muốn tìm ngày thượng huyền (trăng nửa vành đầu tháng, khoảng mùng bảy, mùng tám) thì cộng vào đại dư của ngày sóc 7, tiểu dư 512; đại dư đủ số thì bỏ đi, đếm như trước; đó là ngày thượng huyền thường lệ của tháng Thiên chính. Cộng thêm nữa được ngày vọng, cộng nữa được ngày hạ huyền (trăng nửa vành cuối tháng), cộng nữa được ngày sóc tháng sau. Từ sóc trước đến sóc sau cách nhau 29 ngày 711 phần, gọi là một tháng. Trong một tháng mặt trăng đi hết một vòng trời, lại đi thêm 29 độ 711 phần, rồi lại gặp mặt trời một lần nữa.

 Muốn tìm độ mà mặt trăng ở lúc nửa đêm ngày sóc thì lấy độ mà mặt trời ở vào giờ sóc, trừ đi tiểu dư của sóc, là được độ mặt trăng ở lúc nửa đêm ngày sóc. Muốn tìm độ mặt trăng lúc nửa đêm ngày hôm sau thì cộng 13 độ và 494/1.340 độ; phần đủ nhật pháp thì cộng vào số độ, số độ đủ một tú (một trong hai mươi tám chòm sao chia vòng trời) thì bỏ đi, đếm sang tú kế, đếm ra ngoài, là độ và phần mặt trăng ở lúc nửa đêm hôm sau. Đó đều là tính theo đi đều.

 Mặt trăng đi còn có chậm nhanh khác nhau. Chậm nhất mỗi ngày đi hơn 12 độ một chút; nhanh nhất mỗi ngày đi 14 độ và hơn ba phần tư độ. Đại để sau ngày sóc thì đi nhanh nhất, rồi chậm dần, hơn mười ba ngày rưỡi một chút thì chậm nhất, rồi lại nhanh dần, hơn mười ba ngày rưỡi một chút thì nhanh nhất. Một vòng chậm nhanh tổng cộng hơn hai mươi chín ngày rưỡi một chút (?).

 Lại có đường đi âm, đường đi dương. Lúc đầu thượng nguyên, sau ngày sóc, mặt trăng ra ngoài đường của mặt trời, đi đường dương; hơn mười ba ngày rưỡi một chút thì lại vào trong đường của mặt trời, vượt qua hoàng đạo, đi đường âm; lại hơn mười ba ngày rưỡi một chút thì ra ngoài hoàng đạo. Chỗ vượt qua đường ấy gọi là giao đạo (điểm giao giữa đường đi của mặt trăng và đường đi của mặt trời). Đại để hơn hai mươi bảy ngày một chút thì ra một lần, vào một lần, hai lần đi qua và giao với hoàng đạo; hoàng đạo là đường đi của mặt trời. Mặt trăng không đi trên đường của mặt trời, cũng như bề tôi không thể có danh hiệu, khí vật ngang với vua. Lúc ở xa nhất phía trong và phía ngoài hoàng đạo thì ra vào mỗi bên sáu độ.

 Ngày sóc, khi mặt trăng cùng độ với mặt trời mà ở trong giao đạo, đúng chỗ giao thì có nhật thực; không đúng chỗ giao thì không thực. Như bề tôi gặp vua, cùng đường mà chuyên quyền, che lấp vua. Vào giờ vọng, nếu mặt trăng đi qua trên giao đạo thì có thực (nguyệt thực) (?); không đi qua trên giao đạo thì không thực. Phép suy tính chi tiết đều ghi trong Lịch tượng chí và Ất Tỵ nguyên kinh; việc rườm rà không thể chép đủ, chỉ nêu sơ lược đại cương.

 Mặt trăng đi, mỗi ngày sóc đều nhận lệnh trước từ mặt trời, dần dần tỏa ánh sáng; càng xa càng sáng, đi qua các tú mà không theo đường sáng (đường mặt trời). Tỏa ra rồi lại thu lại, co mình giấu ánh sáng, đầy mà không lấn vượt, cho đến ngày hối; đó là lẽ thường thuận theo đạo. Như đại thần, chư hầu vâng lệnh vua, theo đúng giáo lệnh, khuôn phép, đi tuần muôn nước, soi xét trăm quan mà không có lòng lấn vượt, làm loạn, chuyên quyền; có công thì quy về vua, không tự khoe khoang, lui về để báo đáp vua.

 Nếu quạ và thỏ (quạ tượng mặt trời, thỏ tượng mặt trăng) đứng ngang hàng nhau, ánh sáng thịnh, uy thế nặng, số đã đầy, lẽ đã đến cùng, thì tai họa nguy vong ập đến cùng lúc; khiến mặt trời cướp mất vẻ sáng của nó, ám hư (vùng bóng tối đối diện mặt trời, nơi gây ra nguyệt thực) làm khuyết thân chất của nó; lấn vượt nhỏ thì khuyết nhỏ, kiêu ngạo lớn thì khuyết lớn; đó là lẽ số tất nhiên.

 Vì thế vua sáng ở trên thì mặt trăng đi đúng đường. Vua không sáng suốt, bề tôi nắm quyền thế thì mặt trăng đi sai đường. Đại thần nắm việc, bỏ việc công theo việc tư, binh đao hình phạt sai lẽ, thì mặt trăng đi khi lệch nam khi lệch bắc. Nữ chủ và họ ngoại chuyên quyền thì mặt trăng khi tiến khi lùi, hiện sớm hiện muộn khác thường; đều là lỗi do vua tôi dùng đức và hình không đúng. Có điều không như thường thì theo việc ấy mà xem tốt xấu. Mặt trăng đi nhanh thì hình phạt của vua lỏng, đi chậm thì hình phạt của vua gấp. Mặt trăng với mặt trời, thế đi chậm nhanh khác nhau nên việc ứng cũng khác.

 Lưu Hướng (học giả đời Hán) nói: "Vì thế bậc vua, khi mặt trăng có biến, thì giảm hình phạt, nhẹ thuế má để sửa đức, ban ơn ân xá; cho nên sách Xuân Thu có ý nghĩa: lỗi do vô ý mà gây tai họa thì được tha."

 Mặt trăng nếu đổi màu thì sắp có tai ương. Màu xanh là đói kém và lo âu; màu đỏ là tranh giành và binh đao; màu vàng là ân đức và việc vui; màu trắng là hạn hán và tang tóc; màu đen là lụt lội, người bệnh và chết.

 Mặt trăng nếu sáng ban ngày: mặt trăng là bề tôi, mặt trời là vua, bề tôi lấy ánh sáng nối tiếp vua, phải đúng lúc của mình, không được tranh sức, đua tài với vua. Sáng ban ngày là kẻ gian tà cùng nổi lên; không cứu thì nó mất đường đi mà ắt bị hủy. Cách cứu là đuổi bỏ bề tôi mạnh, cắt đứt kẻ gian nịnh, gần người trung thẳng, thân người hiền lương, thì mặt trăng đi đúng đường, không chuyên sáng nữa. Vì thế vua và tể tướng không theo bốn mùa mà ban lệnh, hình phạt không đúng mực, đại thần mưu gian, truất người hiền, che người tài, thì mặt trời mặt trăng không sáng mà hiện ra tì vết. Không sửa việc làm thì năm thứ lúa không thành, sáu giống vật nuôi không sinh sản, dân chúng trên dưới không theo nhau, trộm cướp cùng nổi lên.

 Mặt trăng mọc không đúng chỗ mọc, đi không đúng đường đi, đều là nữ chủ làm điều sai trái, gian dâm thông đồng trong ngoài, mưu ngầm; nước nhỏ binh mạnh, dân Trung Quốc đói, kẻ dưới muốn lấn quyền.

 Trăng non nằm ngửa ngay ngắn thì thiên hạ có binh đao; nếu đúng lúc không có binh (?) thì vua gặp hung.

 Mặt trăng đi gấp, chưa đến lúc lên giữa trời đã lên giữa trời, chưa đến lúc tròn đã tròn, đều là gấp. Binh đánh nhau lớn, quân bị phá, tướng chết, đại thần nắm chính sự bức bách vua; vua sắp có nữ chủ chuyên quyền, thiên hạ loạn, đổi tông miếu (đổi triều đại).

 Mặt trăng chưa đến lúc khuyết đã khuyết thì đại thần bị diệt, nữ chủ bị truất, dòng dõi các nhà chư hầu bị tuyệt.

 Mặt trăng hai lần lên giữa trời thì đế vương khốn cùng.

 Mặt trăng đến lúc mọc mà không mọc thì có mưu ngầm, có vua chết, thiên hạ loạn.

 Mặt trăng chưa đến ngày thượng huyền (trăng nửa vành đầu tháng) đã thành nửa vành thì trong nước binh đao nổi lên; chưa đến ngày hạ huyền (trăng nửa vành cuối tháng) đã thành nửa vành thì bề tôi nhiều kẻ gian trá. Đến lúc tròn mà không tròn là vua lấn bề tôi, có tai họa hạn lớn. Chưa đến lúc tròn đã tròn là bề tôi dối vua, có binh đao.

 Trăng mới mọc mà đã thịnh thì nữ chủ nắm chính sự. Tháng đủ (tháng 30 ngày) vào ngày mùng tám, tháng thiếu (tháng 29 ngày) vào ngày mùng bảy, lúc chập tối trăng ở giữa trời mà vượt quá độ thì có việc binh; nếu chưa tới độ thì có việc tang. Trăng mới được năm ngày mà sau lúc chập tối ở giữa trời đã thịnh, là vua không có uy đức, bề tôi nịnh nắm quyền, dân quay lưng với vua mà tôn bề tôi.

 Trước ngày vọng (ngày trăng tròn) trăng khuyết phía tây, sau ngày vọng khuyết phía đông, gọi là "trăng ngược"; ấy là bề tôi không theo phép tắc, khuôn phép, lấn đoạt thế của vua; không cứu thì có nước dâng tràn, binh đao nổi lên. (Cách cứu là dừng hình phạt, giết kẻ gian xảo, dùng người hiền và xét kỹ điều ngờ, định mưu thì việc thành, thì biến của mặt trăng không gây tổn hại, chết chóc.)

 Mặt trăng đến ngày hối (ngày cuối tháng) mà chưa hết hẳn thì nước ứng với tú nó đang ở bị mất đất.

 Trăng mới mọc nhỏ mà hình lại rộng lớn thì có tai họa lụt.

 Mặt trăng lớn mà thân lại nhỏ thì hạn hán; có khí sắc khác thường thì đều là việc mưu ngầm của hoàng hậu.

 Trăng mới mọc mà có mây đen xuyên qua thì gọi là "khích vân" (mây xông). Hoặc một, hoặc hai, hoặc ba, hoặc bốn vệt, không quá ba ngày có mưa dữ.

 Trên mặt trăng có tia sáng vàng thì vua được phúc, hưng thịnh, hoàng hậu có việc vui.

 Mặt trăng mọc gai nhọn, đó gọi là giặc bề tôi sinh ra ở Trung Quốc.

 Mặt trăng mọc như răng thì nữ chủ, hậu phi làm loạn, thiên hạ dấy binh.

 Mặt trăng mọc như móng vuốt, nanh vuốt thì vua thưởng phạt không thi hành được. Một thuyết nói: bên tả hữu vua nên đề phòng thích khách.

 Ngày vọng mà bóng cóc (vết tối trong mặt trăng, tục xưa cho là con cóc) trong mặt trăng không hiện thì nước ứng với tú nó đang ở có lụt lớn ở núi sông, thành bị phá, dân lưu tán; cũng là điềm nữ chủ trong cung không yên.

 Mặt trăng mọc rồi lại lặn thì thiên hạ loạn.

 Mặt trăng chia làm hai đường thì vua vô đạo mất thiên hạ.

 Mặt trăng rơi từ trên trời xuống thì bề tôi có đạo chết.

 Mặt trăng mọc lên từ trong đất ở phương Tý (?) (phương chính bắc) thì người dân thường ra làm vua.

 Hai mặt trăng cùng mọc chồng lên nhau thì quân gấp kéo đến.

 Ba mặt trăng cùng hiện thì vùng phân dã (vùng đất dưới mặt đất ứng với vị trí ấy trên trời) ấy có lập chư hầu, nữ chủ có tranh giành.

 Hai mặt trăng cùng mọc thì thiên hạ sửa soạn binh đao, đại thần khác họ tranh quyền thế ở triều mà gây hại; bậc vua nên chọn người tài mà giao việc.

 Mặt trăng hiện nhiều lần đều là đầu mối của binh đao tàn bạo, giết hại thiên hạ, gây loạn; là hình tượng sắp mất thiên hạ.

 Năm Đại Nghiệp thứ chín (năm 613, đời Tùy Dạng Đế), tôi ở Giang Đô, lúc ấy mười ba tuổi, đang đi chơi ở vùng ấy. Trong tháng giêng, nhân đi đưa tang ở phía đông thành. Lúc ấy sáng sớm ngày hai mươi bảy tháng giêng, phương đông có hai mặt trăng, nhìn thấy cách nhau khoảng hai thước, rõ ràng ở giữa sao Cơ và sao Đẩu (hai trong hai mươi tám tú), mọi người thấy đều sợ. Không lâu sau Dương Huyền Cảm khởi phản ở Lê Dương, Chu Tiếp, Quản Sùng lại tàn hại cướp bóc ở Giang Nam; thiên hạ nhân đó binh giặc cướp bóc lẫn nhau, đến nỗi diệt vong. Đây là điềm ứng nghiệm rõ nhất.

 Ở phương đông mà trăng nhỏ đỡ trăng lớn thì nước nhỏ bị hủy, nước lớn đánh chiếm làm chủ; điều hung ở phương tây. Trăng nhỏ đỡ trăng lớn thì ấp nhỏ thắng; trăng lớn đỡ trăng nhỏ thì ấp lớn thắng.

 Giữa hai kỳ thượng huyền và hạ huyền, ánh sáng thịnh mà mặt trăng nhiều (?), hoặc hai, hoặc ba, hoặc bốn, hoặc năm, cho đến mười mặt trăng cùng hiện, đều là điềm thiên hạ chia cắt, chính quyền của thiên tử nằm trong tay chư hầu, chư hầu tự lập. Các hình tượng khí ở bên cạnh mặt trăng đều đại để giống như phần xem điềm mặt trời.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video