Thiên 1 — Quyển 1: Bảy lần gạn hỏi tâm ở đâu, chỉ tâm khách trần

 Kinh Đại Phật Đỉnh Như Lai Mật Nhân Tu Chứng Liễu Nghĩa Chư Bồ Tát Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm (kinh nói về nguyên nhân bí mật dẫn đến quả Phật của Như Lai, gắn với tướng đỉnh đầu cao tột của Phật; về sự tu hành và chứng ngộ; về nghĩa lý rốt ráo; về muôn hạnh của các Bồ Tát; và về Thủ Lăng Nghiêm, tức pháp định "bền chắc tột bậc". Như Lai là danh hiệu của Phật, nghĩa là "bậc đến từ chân lý"; Bồ Tát là người tu hành phát nguyện tự giác ngộ và cứu độ chúng sinh), quyển thứ nhất (còn có tên là Kinh Đại đạo tràng Na Lan Đà ở Trung Ấn Độ, được chép ra từ bộ Quán đảnh — một bộ kinh thuộc Mật giáo — để lưu hành riêng).

 Ngày Tân Sửu, hai mươi ba tháng Năm (ngày mồng một là ngày Kỷ Mão), năm Ất Tỵ, năm đầu niên hiệu Thần Long đời Đại Đường, sa môn (người xuất gia tu hành) người Trung Thiên Trúc (miền giữa Ấn Độ) là Bát Lạt Mật Đế dịch ra tại đạo tràng Chế Chỉ ở Quảng Châu.

 Đệ tử thọ Bồ Tát giới (giới luật dành cho người phát nguyện tu theo hạnh Bồ Tát), nguyên Chính gián đại phu (quan chuyên can ngăn vua), Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (chức tể tướng), Phòng Dung người Thanh Hà, cầm bút ghi chép.

 Sa môn nước Ô Trường (một nước ở tây bắc Ấn Độ) là Di Già Thích Ca thông dịch lời nói.

 Tôi nghe như vầy: một thuở nọ, Phật ở tinh xá Kỳ Hoàn (tu viện trong vườn của thái tử Kỳ Đà, do trưởng giả Cấp Cô Độc mua lại dâng Phật) tại thành Thất La Phiệt (kinh đô nước Kiều Tát La ở Ấn Độ), cùng với chúng đại tỳ kheo (tăng sĩ nam đã thọ đủ giới) một nghìn hai trăm năm mươi người. Tất cả đều là đại A la hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn phải tái sinh) vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy). Các vị là con Phật, gìn giữ chánh pháp, khéo vượt khỏi mọi cõi tồn tại trong sinh tử; có thể giữ trọn oai nghi ở khắp các cõi nước; theo Phật chuyển bánh xe pháp (truyền bá giáo pháp), xứng đáng nhận lời Phật phó thác; nghiêm giữ trong sạch tỳ ni (giới luật), làm gương mẫu rộng khắp ba cõi (toàn bộ thế giới sinh tử); hiện vô số thân để độ thoát chúng sinh, cứu vớt người đời sau vượt khỏi mọi ràng buộc trần tục. Tên các vị ấy là: Xá Lợi Phất bậc đại trí, Ma Ha Mục Kiền Liên, Ma Ha Câu Hy La, Phú Lâu Na Di Đa La Ni Tử, Tu Bồ Đề, Ưu Ba Ni Sa Đà… làm bậc đứng đầu. Lại có vô số vị Bích chi (Bích chi Phật: người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy) và bậc vô học (bậc đã học xong, không còn gì phải học), cùng những người mới phát tâm, đồng đến chỗ Phật.

 Gặp lúc các tỳ kheo mãn hạ tự tứ (cuối mùa an cư ba tháng, mỗi người tự xin đại chúng chỉ lỗi cho mình), các Bồ Tát mười phương đến hỏi để giải mối nghi trong lòng, kính vâng đấng từ bi nghiêm trang để cầu nghĩa lý bí mật. Liền khi ấy Như Lai trải tòa, ngồi yên, vì chúng hội tuyên bày nghĩa lý sâu xa. Đại chúng thanh tịnh trong pháp hội được điều xưa nay chưa từng có. Tiếng tiên Ca Lăng (tiếng nói của Phật, ví như tiếng chim Ca Lăng Tần Già hót hay tuyệt) vang khắp mười phương. Các Bồ Tát nhiều như cát sông Hằng đến nhóm họp nơi đạo tràng, Văn Thù Sư Lợi (vị Bồ Tát tượng trưng cho trí tuệ) đứng đầu.

 Bấy giờ vua Ba Tư Nặc (vua nước Kiều Tát La) nhân ngày giỗ vua cha, sửa soạn bữa trai (bữa cơm cúng dường người tu), thỉnh Phật vào cung, tự thân ra đón Như Lai; bày nhiều món quý, vị ngon tuyệt hảo, lại đích thân mời các vị đại Bồ Tát. Trong thành còn có các trưởng giả, cư sĩ (người tu tại gia) cũng cùng lúc thết cơm chư tăng, đứng chờ Phật đến nhận lời. Phật sai Văn Thù chia nhau dẫn các Bồ Tát và A la hán đi nhận lời các thí chủ. Chỉ có A Nan (em họ và thị giả của Phật) trước đó đã nhận lời mời riêng, đi xa chưa về, không kịp dự vào hàng chư tăng. Không có thượng tọa (vị tăng nhiều tuổi đạo) hay a xà lê (thầy dạy khuôn phép) đi cùng, một mình trên đường về, ngày ấy không có ai cúng dường.

 Liền khi ấy A Nan cầm bình bát (đồ đựng thức ăn của người xuất gia), lần lượt đi khất thực từng nhà trong thành mình đang đi qua. Trong lòng ông mong tìm người thí chủ cuối cùng để làm trai chủ, không kể sạch hay dơ, dòng Sát đế lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ) cao sang hay dòng Chiên đà la (giai cấp hạ tiện nhất), đều thực hành lòng từ bình đẳng, không chê kẻ thấp hèn, phát ý muốn giúp mọi chúng sinh thành tựu vô lượng công đức. A Nan đã biết Như Lai Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính — danh hiệu của Phật) từng quở trách Tu Bồ Đề và Đại Ca Diếp là đã làm A la hán mà tâm không bình đẳng (một vị chỉ xin nhà giàu, một vị chỉ xin nhà nghèo); ông kính ngưỡng Như Lai mở bày pháp không ngăn ngại, độ cho hết mọi nghi ngờ, chê bai. Ông đi qua hào thành, thong thả bước tới cổng ngoài thành, sửa sang oai nghi nghiêm chỉnh, kính cẩn giữ đúng phép khất thực.

 Bấy giờ A Nan nhân đi khất thực, đi ngang qua nhà dâm, gặp cô gái Ma Đăng Già (một cô gái dòng hạ tiện) có huyễn thuật lớn. Cô dùng chú Tiên Phạm Thiên của Ta Tỳ Ca La (một đạo sĩ ngoại đạo) bắt A Nan vào giường dâm, dùng thân dâm vuốt ve, sắp làm hỏng giới thể (sự giữ giới trong sạch) của ông. Như Lai biết A Nan bị phép dâm khống chế, thọ trai xong liền trở về. Vua cùng đại thần, trưởng giả, cư sĩ đều theo Phật, mong được nghe điều cốt yếu của giáo pháp. Khi ấy Thế Tôn từ đỉnh đầu phóng ra ánh sáng vô úy (khiến không còn sợ hãi) trăm báu; trong ánh sáng sinh ra hoa sen báu nghìn cánh, có hóa thân Phật ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân ngửa đặt trên hai đùi), tuyên nói thần chú. Phật sai Văn Thù Sư Lợi mang chú đến hộ vệ. Chú ác tiêu tan, Văn Thù dắt A Nan và Ma Đăng Già về chỗ Phật.

 A Nan thấy Phật, cúi lạy, buồn khóc, ân hận rằng từ vô thủy (thời xa xưa không có khởi đầu) đến nay chỉ một mực nghe nhiều mà chưa trọn sức đạo. Ông thiết tha thưa thỉnh về phương tiện ban đầu của các pháp mầu nhiệm Xa ma tha (dừng lặng tâm), Tam ma (quán xét soi rõ) và Thiền na (tâm định tĩnh, chỉ quán cân bằng), những pháp mà các Như Lai mười phương nhờ đó thành tựu bồ đề (giác ngộ). Lúc ấy lại có các Bồ Tát nhiều như cát sông Hằng cùng các đại A la hán, Bích chi Phật mười phương đều vui muốn được nghe, lui về ngồi im lặng, vâng nhận thánh ý.

 Phật bảo A Nan: "Ông với ta cùng một dòng máu, tình như anh em ruột. Lúc ban đầu phát tâm, ông thấy tướng gì thù thắng trong pháp của ta mà dứt bỏ ngay ân ái sâu nặng ở thế gian?" A Nan thưa Phật: "Con thấy ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật) của Như Lai đẹp đẽ tuyệt vời, khác hẳn người thường, thân hình sáng trong suốt như ngọc lưu ly. Con thường tự nghĩ: tướng ấy không phải do dục ái sinh ra. Vì sao? Vì hơi dục thô nặng, vẩn đục, tanh hôi, giao hợp lẫn lộn máu mủ, không thể sinh ra khối ánh sáng vàng tía thù thắng, trong sạch, sáng mầu như thế. Vì vậy con khát khao ngưỡng mộ, theo Phật cạo tóc xuất gia."

 Phật nói: "Hay thay, A Nan! Các ông nên biết, hết thảy chúng sinh từ vô thủy đến nay sống chết nối nhau đều do không biết chân tâm thường trụ (tâm chân thật thường còn), thể tính trong sạch sáng suốt, mà lại dùng các vọng tưởng. Vọng tưởng ấy không thật nên mới có luân hồi (vòng sinh tử xoay vần). Nay ông muốn nghiên cứu vô thượng bồ đề (giác ngộ cao tột), phát huy chân tính, thì nên dùng tâm ngay thẳng đáp lời ta hỏi. Các Như Lai mười phương cùng một con đường, ra khỏi sinh tử đều nhờ tâm ngay thẳng. Vì tâm và lời ngay thẳng, nên từ đầu đến cuối, qua các địa vị tu chứng ở giữa, mãi mãi không có chút gì quanh co. A Nan, nay ta hỏi ông: khi ông phát tâm vì ba mươi hai tướng của Như Lai, ông lấy gì để thấy, ai là kẻ ưa thích?" A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, sự ưa thích như vậy là dùng tâm và mắt của con. Do mắt thấy tướng thù thắng của Như Lai, tâm sinh ưa thích, nên con phát tâm nguyện bỏ sinh tử."

 Phật bảo A Nan: "Như lời ông nói, sự ưa thích thật là do tâm và mắt. Nếu không biết tâm và mắt ở đâu thì không thể hàng phục được trần lao (phiền não như bụi bặm làm nhọc mệt tâm). Ví như vua một nước bị giặc xâm lấn, phát binh đánh dẹp, thì quân ấy cần phải biết giặc ở đâu. Cái khiến ông trôi lăn trong sinh tử là lỗi ở tâm và mắt. Nay ta hỏi ông: tâm và mắt hiện giờ ở đâu?"

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, mười loài chúng sinh khác nhau trong thế gian đều cho rằng thức tâm (cái tâm hay biết, phân biệt) ở trong thân. Ngay như đôi mắt hoa sen xanh của Như Lai cũng ở trên mặt Phật. Nay con xem phù căn tứ trần (con mắt thịt bên ngoài, do bốn yếu tố vật chất là sắc, hương, vị, xúc hợp thành) này chỉ ở trên mặt con. Như vậy thức tâm thật ở trong thân."

 Phật bảo A Nan: "Nay ông đang ngồi trong giảng đường của Như Lai, xem rừng Kỳ Đà hiện ở đâu?" "Bạch Thế Tôn, giảng đường thanh tịnh lầu cao lớn này ở trong vườn Cấp Cô Độc, còn rừng Kỳ Đà thật ở ngoài giảng đường." "A Nan, nay ông ở trong giảng đường, trước hết thấy gì?" "Bạch Thế Tôn, con ở trong giảng đường, trước hết thấy Như Lai, kế đến thấy đại chúng, rồi nhìn ra ngoài như vậy mới thấy vườn rừng." "A Nan, ông nhìn thấy vườn rừng là do đâu mà thấy được?" "Bạch Thế Tôn, giảng đường lớn này cửa ra vào và cửa sổ mở rộng, nên con ở trong giảng đường mà nhìn thấy xa được."

 Bấy giờ Thế Tôn ở giữa đại chúng duỗi cánh tay sắc vàng xoa đỉnh đầu A Nan, bảo A Nan và đại chúng: "Có một pháp tam ma đề (pháp định, trạng thái tâm chuyên nhất lắng yên) tên là Đại Phật Đỉnh Thủ Lăng Nghiêm Vương, đầy đủ muôn hạnh, là con đường trang nghiêm mầu nhiệm mà các Như Lai mười phương đều theo một cửa ấy mà vượt ra. Nay ông hãy lắng nghe cho kỹ." A Nan cúi lạy, cung kính nhận lời dạy từ bi.

 Phật bảo A Nan: "Như ông nói, thân ở trong giảng đường, cửa mở rộng nên nhìn xa thấy vườn rừng. Vậy có chúng sinh nào ở trong giảng đường này mà không thấy Như Lai, lại thấy được những thứ ở ngoài giảng đường không?" A Nan đáp: "Bạch Thế Tôn, ở trong giảng đường mà không thấy Như Lai lại thấy được rừng suối, thì không có lẽ ấy." "A Nan, ông cũng như vậy. Tâm linh của ông hiểu rõ hết thảy. Nếu cái tâm hiểu rõ hiện tiền ấy thật ở trong thân, thì lúc ấy trước hết phải biết rõ bên trong thân mình. Vậy có chúng sinh nào trước thấy bên trong thân rồi sau mới thấy vật bên ngoài không? Dù không thấy được tim, gan, lá lách, dạ dày, thì móng tay mọc, tóc dài ra, gân chuyển, mạch đập, lẽ ra phải biết rõ, sao lại không biết? Đã không biết bên trong thì sao biết được bên ngoài? Vậy nên biết, ông nói cái tâm hay biết rõ ở trong thân, là không có lẽ ấy."

 A Nan cúi đầu bạch Phật: "Con nghe lời pháp như vậy của Như Lai, ngộ ra tâm con thật ở ngoài thân. Vì sao? Ví như ngọn đèn thắp trong phòng, đèn ấy ắt trước hết chiếu sáng trong phòng, rồi mới theo cửa phòng chiếu ra sân. Hết thảy chúng sinh không thấy trong thân mà chỉ thấy ngoài thân, cũng như ngọn đèn đặt ngoài phòng nên không chiếu được trong phòng. Nghĩa này hẳn là rõ ràng, chắc không còn gì nghi ngờ. Như vậy có đúng với liễu nghĩa (nghĩa lý rốt ráo) của Phật mà không sai lầm chăng?"

 Phật bảo A Nan: "Các tỳ kheo này vừa theo ta đi khất thực từng nắm cơm trong thành Thất La Phiệt, trở về rừng Kỳ Đà. Ta đã thọ trai xong. Ông xem, một tỳ kheo ăn thì mọi người có no không?" A Nan đáp: "Không ạ, bạch Thế Tôn. Vì sao? Các tỳ kheo này tuy là A la hán nhưng thân mạng khác nhau, sao một người ăn mà làm cho mọi người no được?" Phật bảo A Nan: "Nếu cái tâm hay biết, thấy biết của ông thật ở ngoài thân, thì thân và tâm ở ngoài nhau, tự không dính dáng gì đến nhau; vậy cái tâm biết thì thân không cảm thấy, cái thân cảm thấy thì tâm không biết. Nay ta đưa cho ông xem bàn tay mềm như bông Đâu La (một loại bông rất mịn). Khi mắt ông thấy, tâm có phân biệt không?" A Nan đáp: "Có ạ, bạch Thế Tôn." Phật bảo A Nan: "Nếu thân và tâm cùng biết nhau, sao lại ở ngoài? Vậy nên biết, ông nói cái tâm hay biết rõ ở ngoài thân, là không có lẽ ấy."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như lời Phật nói, vì không thấy bên trong nên tâm không ở trong thân; vì thân và tâm cùng biết nhau, không rời nhau, nên tâm không ở ngoài thân. Nay con suy nghĩ, biết rằng tâm ở một chỗ." Phật nói: "Chỗ ấy nay ở đâu?" A Nan thưa: "Cái tâm hiểu biết này đã không biết bên trong mà thấy được bên ngoài, theo con suy nghĩ thì nó núp trong căn mắt. Ví như có người lấy chén lưu ly (một thứ ngọc trong suốt) úp lên hai mắt, tuy có vật úp lên mà không bị ngăn ngại; căn mắt ấy hễ thấy liền phân biệt. Vậy cái tâm hay biết rõ của con sở dĩ không thấy bên trong là vì nó ở nơi căn; còn thấy rõ bên ngoài không bị ngăn ngại là vì nó núp bên trong căn."

 Phật bảo A Nan: "Như ông nói, núp trong căn giống như úp lưu ly. Vậy người kia lấy lưu ly che mắt, khi thấy núi sông có thấy lưu ly không?" "Bạch Thế Tôn, có. Người ấy lấy lưu ly che mắt, thật có thấy lưu ly." Phật bảo A Nan: "Nếu tâm ông giống như úp lưu ly, thì khi thấy núi sông sao không thấy con mắt? Nếu thấy được con mắt thì con mắt cũng là cảnh bên ngoài, không thể nói tâm theo căn mắt mà phân biệt được. Nếu không thấy được con mắt thì sao nói cái tâm hiểu biết này núp trong căn như úp lưu ly? Vậy nên biết, ông nói cái tâm hay biết rõ núp trong căn như úp lưu ly, là không có lẽ ấy."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nay con lại suy nghĩ thế này: thân chúng sinh, tạng phủ (các cơ quan nội tạng) ở bên trong, khiếu huyệt (các lỗ trống như mắt, tai, mũi, miệng) ở bên ngoài. Có tạng phủ thì tối, có khiếu huyệt thì sáng. Nay con đối trước Phật, mở mắt thấy sáng gọi là thấy bên ngoài, nhắm mắt thấy tối gọi là thấy bên trong. Nghĩa này thế nào?"

 Phật bảo A Nan: "Khi ông nhắm mắt thấy tối, cảnh tối ấy đối diện với mắt hay không đối diện với mắt? Nếu đối diện với mắt thì cái tối ở trước mắt, sao thành bên trong? Nếu cho là bên trong, thì khi ở trong phòng tối không có ánh mặt trời, mặt trăng hay đèn, cái tối trong phòng ấy đều là tiêu phủ (các bộ phận bên trong thân, theo cách gọi của y học cổ) của ông cả sao? Nếu không đối diện thì sao thành thấy? Nếu bỏ cái thấy bên ngoài mà cho là đối diện với bên trong, cho rằng nhắm mắt thấy tối là thấy trong thân, thì khi mở mắt thấy sáng sao không thấy mặt mình? Nếu không thấy mặt thì cái đối diện bên trong không thành. Nếu thấy được mặt thì cái tâm hiểu biết này cùng với nhãn căn (căn mắt, cơ quan để thấy) phải ở giữa hư không, sao thành ở trong? Nếu ở giữa hư không thì tự nó chẳng phải là thân ông; vậy lẽ ra Như Lai nay thấy mặt ông thì cũng là thân ông sao? Mắt ông đã biết thì thân lẽ ra không biết. Nếu ông cố chấp cho rằng thân và mắt đều biết, thì phải có hai cái biết, tức một thân ông phải thành hai vị Phật. Vậy nên biết, ông nói thấy tối là thấy bên trong, là không có lẽ ấy."

 A Nan thưa: "Con thường nghe Phật dạy bốn chúng (bốn hạng đệ tử: tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) rằng: do tâm sinh nên các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) sinh; do pháp sinh nên các thứ tâm sinh. Nay con suy nghĩ, chính cái thể suy nghĩ ấy thật là tâm tính của con; hễ hợp với chỗ nào thì tâm liền có ở chỗ đó, chứ không ở ba chỗ trong, ngoài hay khoảng giữa."

 Phật bảo A Nan: "Nay ông nói do pháp sinh nên các thứ tâm sinh, hễ hợp với chỗ nào thì tâm liền có ở chỗ đó. Tâm ấy nếu không có thể thì không có gì để hợp. Nếu không có thể mà vẫn hợp được, thì đó là giới thứ mười chín hợp với trần thứ bảy (những thứ vốn không có, vì chỉ có mười tám giới — gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu cái biết — và chỉ có sáu trần, tức sáu đối tượng của giác quan), nghĩa ấy không đúng. Nếu có thể, thì như khi ông lấy tay tự véo thân mình, cái tâm biết của ông là từ trong đi ra hay từ ngoài đi vào? Nếu từ trong đi ra thì lẽ ra lại thấy được trong thân; nếu từ ngoài đi vào thì trước hết phải thấy mặt mình."

 A Nan thưa: "Thấy là do mắt; tâm thì biết chứ không phải là mắt, cho rằng tâm thấy là không đúng." Phật nói: "Nếu mắt thấy được thì khi ông ở trong phòng, cánh cửa có thấy được không? Lại những người đã chết vẫn còn mắt, lẽ ra đều thấy vật; nếu thấy vật thì sao gọi là chết? A Nan, lại nữa, cái tâm hay biết rõ của ông nếu nhất định có thể, thì là một thể hay nhiều thể? Nay ở trong thân ông, nó khắp cả thân hay không khắp cả thân? Nếu là một thể, thì khi ông lấy tay véo một chi, cả bốn chi lẽ ra đều biết; nếu cả bốn chi đều biết thì cái véo không có chỗ nhất định; nếu cái véo có chỗ nhất định thì cái một thể của ông tự không thành. Nếu là nhiều thể thì thành nhiều người, vậy thể nào là ông? Nếu khắp cả thân thì cũng vướng như chỗ véo đã nói trước. Nếu không khắp cả thân, thì khi ông chạm vào đầu đồng thời chạm vào chân, đầu có biết thì chân lẽ ra không biết; nay ông đâu phải như vậy. Vậy nên biết, hễ hợp với chỗ nào thì tâm liền có ở chỗ đó, là không có lẽ ấy."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, con cũng từng nghe Phật cùng Văn Thù và các vị Pháp vương tử (các Bồ Tát, xem như con của vua pháp là Phật) bàn về thật tướng (bản chất chân thật của mọi sự vật), Thế Tôn cũng nói tâm không ở trong, cũng không ở ngoài. Như con suy nghĩ: ở trong thì không thấy gì, ở ngoài thì không biết nhau. Vì bên trong không biết nên ở trong không thành; vì thân và tâm biết nhau nên ở ngoài không đúng. Nay vì thân tâm biết nhau, mà ở trong lại không thấy, nên tâm phải ở khoảng giữa."

 Phật nói: "Ông nói khoảng giữa, thì cái giữa ấy ắt phải rõ ràng, chẳng phải không có chỗ. Nay ông suy xét cái giữa, vậy giữa ở đâu? Ở nơi một chỗ bên ngoài, hay ở nơi thân? Nếu ở nơi thân, thì ở mép thân không phải là giữa, còn ở giữa thân thì cũng như ở trong. Nếu ở nơi một chỗ bên ngoài, thì có cái mốc để chỉ rõ hay không có mốc? Không có mốc thì cũng như không có; có mốc thì lại không nhất định. Vì sao? Như người cắm một cái mốc làm chỗ giữa, nhìn từ phía đông thì nó ở phía tây, nhìn từ phía nam thì nó thành phía bắc. Cái mốc đã lẫn lộn thì tâm cũng phải tạp loạn."

 A Nan thưa: "Cái giữa con nói không phải hai thứ ấy. Như Thế Tôn từng nói: mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức (cái biết nảy sinh qua mắt). Mắt có phân biệt, còn sắc trần (hình sắc, đối tượng của mắt) thì không biết; thức sinh ra ở giữa hai thứ ấy, đó là chỗ tâm ở." Phật nói: "Nếu tâm ông ở giữa căn (giác quan) và trần (đối tượng của giác quan), thì thể của tâm ấy gồm cả hai hay không gồm cả hai? Nếu gồm cả hai thì vật và thể lẫn lộn; vật thì không biết, thể thì biết, thành ra hai bên đối nghịch, sao gọi là giữa? Gồm cả hai đã không thành, còn nếu không gồm cả hai thì chẳng phải biết, cũng chẳng phải không biết, tức không có thể tính, vậy cái giữa lấy gì làm tướng? Vậy nên biết, nói tâm ở khoảng giữa, là không có lẽ ấy."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, xưa con thấy Phật cùng bốn đại đệ tử là Đại Mục Liên, Tu Bồ Đề, Phú Lâu Na, Xá Lợi Phất chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp), thường nói tâm tính hay biết, phân biệt không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, đều không có chỗ ở; hết thảy đều không dính mắc thì gọi là tâm. Vậy cái không dính mắc vào đâu của con có gọi là tâm được không?"

 Phật bảo A Nan: "Ông nói tâm tính hay biết, phân biệt đều không có chỗ ở. Các vật tượng trong thế gian, như hư không, dưới nước, trên đất, loài bay, loài đi, gọi chung là hết thảy. Cái mà ông không dính mắc ấy là có hay không? Nếu không có thì cũng như lông rùa sừng thỏ (thứ hoàn toàn không có thật), sao còn nói là không dính mắc? Nếu có cái không dính mắc thì không thể gọi là không. Không có tướng thì là không có; đã chẳng phải không có thì là có tướng; có tướng thì có chỗ ở, sao gọi là không dính mắc? Vậy nên biết, nói hết thảy không dính mắc gọi là tâm hay biết, là không có lẽ ấy."

 Bấy giờ A Nan ở giữa đại chúng liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất (cách tỏ lòng cung kính), chắp tay cung kính bạch Phật: "Con là em nhỏ nhất của Như Lai, được Phật thương yêu; tuy nay đã xuất gia mà vẫn cậy được thương chiều, nên chỉ học nhiều nghe rộng mà chưa đạt vô lậu (dứt sạch phiền não), không hàng phục nổi chú Ta Tỳ La, bị chú ấy lôi cuốn, chìm đắm nơi nhà dâm. Ấy là vì không biết chỗ chân tế (chỗ chân thật rốt ráo). Cúi xin Thế Tôn đại từ thương xót, chỉ bày cho chúng con con đường Xa ma tha (pháp tu dừng lặng tâm), khiến những kẻ nhất xiển đề (người đã dứt hết căn lành) phá bỏ thân phận Di lệ xa (kẻ man rợ, tà kiến)." Nói lời ấy xong, ông gieo năm vóc (hai đầu gối, hai khuỷu tay và đầu) xuống đất. Cùng với đại chúng, ông khát khao ngóng trông, kính cẩn chờ nghe lời dạy.

 Bấy giờ Thế Tôn từ nơi mặt phóng ra nhiều thứ ánh sáng, ánh sáng chói lọi như trăm nghìn mặt trời. Khắp các thế giới của Phật chấn động theo sáu cách. Các cõi nước nhiều như vi trần (hạt bụi cực nhỏ) ở mười phương cùng lúc hiện ra. Oai thần của Phật khiến các thế giới hợp lại thành một thế giới. Hết thảy các đại Bồ Tát trong thế giới ấy đều ở nguyên cõi nước của mình, chắp tay lắng nghe.

 Phật bảo A Nan: "Hết thảy chúng sinh từ vô thủy đến nay đủ thứ điên đảo (thấy sai, lộn ngược), hạt giống nghiệp tự nhiên kết lại như chùm quả ác xoa (loại quả mọc ba hạt một chùm, ví mê lầm, tạo nghiệp và khổ đau dính liền nhau). Những người tu hành không thể thành tựu vô thượng bồ đề, thậm chí lạc riêng thành hàng Thanh văn (người nghe lời Phật mà tu để tự giải thoát), Duyên giác (người tự ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên), hoặc thành ngoại đạo, chư thiên, ma vương và quyến thuộc của ma, đều do không biết hai thứ căn bản mà tu tập lầm lạc, giống như nấu cát mà muốn thành cơm ngon, dù trải qua số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như bụi trần cũng không thể được. Thế nào là hai thứ? A Nan, một là cái gốc sinh tử từ vô thủy, tức là cái tâm phan duyên (tâm bám víu, chạy theo cảnh bên ngoài) mà nay ông cùng các chúng sinh lấy làm tự tính của mình. Hai là cái thể vốn trong sạch của bồ đề niết bàn (giác ngộ và cảnh giới tịch diệt, dứt sạch phiền não khổ đau) có từ vô thủy, tức là cái tinh túy sáng suốt vốn có của thức nơi ông hiện nay, có thể sinh ra các duyên mà lại bị người theo duyên bỏ sót. Vì chúng sinh đánh mất cái sáng suốt gốc này, nên dù suốt ngày dùng nó mà không tự biết, oan uổng sa vào các nẻo luân hồi."

 "A Nan, nay ông muốn biết con đường Xa ma tha, mong ra khỏi sinh tử, ta lại hỏi ông." Liền khi ấy Như Lai giơ cánh tay sắc vàng, co năm ngón tay có vân bánh xe, hỏi A Nan: "Ông có thấy không?" A Nan thưa: "Thấy." Phật nói: "Ông thấy gì?" A Nan thưa: "Con thấy Như Lai giơ tay co ngón thành nắm tay sáng chói, chiếu vào tâm và mắt con." Phật nói: "Ông lấy cái gì mà thấy?" A Nan thưa: "Con cùng đại chúng đều lấy mắt mà thấy."

 Phật bảo A Nan: "Ông vừa đáp ta rằng Như Lai co ngón tay thành nắm tay sáng chói, chiếu vào tâm và mắt ông. Mắt ông thì thấy được; vậy ông lấy cái gì làm tâm để đón nhận nắm tay của ta chiếu vào?" A Nan thưa: "Như Lai nay gạn hỏi tâm ở đâu, con dùng tâm suy xét tìm tòi; chính cái suy xét được ấy, con cho là tâm."

 Phật nói: "Chao ôi, A Nan! Đó chẳng phải tâm của ông." A Nan giật mình, rời chỗ ngồi, chắp tay đứng dậy bạch Phật: "Đó không phải tâm con thì gọi là gì?" Phật bảo A Nan: "Đó là cái tưởng về tướng hư vọng của tiền trần (cảnh vật bày ra trước giác quan), làm mê lầm chân tính của ông. Do ông từ vô thủy đến đời này nhận giặc làm con, đánh mất cái thường còn vốn có của mình, nên phải chịu luân hồi."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, con là em được Phật thương; vì tâm con yêu mến Phật nên mới xuất gia. Tâm con nào chỉ cúng dường Như Lai, cho đến đi khắp các cõi nước nhiều như cát sông Hằng, phụng sự chư Phật và các thiện tri thức (bậc thầy, bạn hiền dẫn dắt trên đường tu), phát lòng dũng mãnh lớn, làm mọi việc pháp khó làm, đều là dùng tâm này. Dù có chê bai giáo pháp, mãi mãi lui mất căn lành, cũng là do tâm này. Nếu cái được chỉ ra đây không phải là tâm, thì con không có tâm, cũng như đất, gỗ. Ngoài cái hay biết này ra, con không còn gì nữa cả. Sao Như Lai lại nói đây không phải là tâm? Con thật kinh sợ, và đại chúng đây cũng không ai không nghi ngờ. Cúi xin Phật rủ lòng đại bi chỉ dạy cho kẻ chưa ngộ."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn chỉ dạy A Nan và đại chúng, muốn cho tâm họ vào được vô sinh pháp nhẫn (sự chứng ngộ và an trú vững chắc trong chân lý rằng mọi sự vốn không sinh không diệt), nên từ tòa sư tử (tòa ngồi của Phật) xoa đỉnh đầu A Nan mà bảo: "Như Lai thường nói các pháp sinh ra chỉ do tâm hiện; hết thảy nhân quả, thế giới, vi trần đều nhân tâm mà thành thể. A Nan, hết thảy mọi thứ trong các thế giới, cho đến ngọn cỏ, sợi chỉ thắt nút, nếu truy cứu đến gốc rễ thì đều có thể tính; ngay cả hư không cũng có tên gọi và hình dáng; huống chi cái tâm tính trong sạch, mầu nhiệm, sáng suốt, là cái tâm của hết thảy tâm, mà tự nó lại không có thể sao? Nếu ông khăng khăng giữ lấy cái phân biệt, cái giác quán (nhận biết thô và xét kỹ), cái tính hiểu biết, mà cho nhất định là tâm, thì tâm ấy lẽ ra phải lìa khỏi hết thảy sắc, hương, vị, xúc và mọi việc của trần cảnh mà vẫn riêng có tính trọn vẹn. Như ông nay đang nghe pháp của ta, đó là nhân tiếng mà có phân biệt. Dù có diệt hết mọi thấy, nghe, cảm giác, hay biết, bên trong giữ lấy sự lặng lẽ yên tĩnh, thì đó vẫn là cái bóng phân biệt của pháp trần (đối tượng của ý). Ta không bắt ông phải nhận đó không phải là tâm; chỉ là ông hãy xét thật kỹ nơi tâm mình: nếu lìa tiền trần mà vẫn có tính phân biệt, thì đó mới thật là tâm của ông. Nếu tính phân biệt lìa trần thì không có thể, thì đó là cái bóng phân biệt của tiền trần. Trần không thường còn; khi nó biến diệt thì tâm ấy cũng như lông rùa sừng thỏ, vậy pháp thân (thân chân thật, bản thể giác ngộ) của ông cũng thành đoạn diệt, còn ai tu chứng vô sinh pháp nhẫn?"

 Liền khi ấy A Nan cùng đại chúng im lặng, ngơ ngẩn như mất hồn. Phật bảo A Nan: "Những người tu học trong thế gian, hiện tiền tuy thành tựu chín bậc định theo thứ lớp (bốn tầng thiền, bốn tầng định vô sắc và diệt tận định) mà không đạt được lậu tận (dứt sạch phiền não) để thành A la hán, đều do chấp cái vọng tưởng sinh tử này, lầm cho là chân thật. Vì vậy nay ông tuy học nhiều nghe rộng mà không thành thánh quả."

 A Nan nghe xong lại buồn khóc, gieo năm vóc xuống đất, quỳ thẳng chắp tay bạch Phật: "Từ khi con theo Phật phát tâm xuất gia, cậy vào oai thần của Phật, thường tự nghĩ không cần mình phải tu, tưởng rằng Như Lai sẽ ban cho con tam muội (định, trạng thái tâm lắng yên chuyên nhất). Không biết thân và tâm vốn không thể thay thế cho nhau, nên đánh mất bản tâm của mình. Tuy thân xuất gia mà tâm không vào đạo, ví như đứa con nghèo bỏ cha trốn đi. Ngày nay mới biết, tuy học nhiều nghe rộng mà không tu hành thì cũng như không nghe, như người nói chuyện ăn mà rốt cuộc không no được. Bạch Thế Tôn, nay chúng con bị hai chướng (hai thứ ngăn che: ngăn che do phiền não và ngăn che do chấp vào hiểu biết) trói buộc, thật là do không biết tâm tính vắng lặng thường còn. Cúi xin Như Lai thương xót kẻ nghèo khổ trơ trọi, phát ra tâm sáng mầu, mở mắt đạo cho chúng con."

 Liền khi ấy, từ chữ Vạn (dấu hiệu cát tường hình chữ thập gãy) trên ngực Như Lai vọt ra ánh sáng báu, ánh sáng rực rỡ có trăm nghìn màu, cùng lúc trùm khắp các thế giới của Phật nhiều như vi trần ở mười phương, rưới khắp lên đỉnh đầu các Như Lai ở các cõi báu mười phương, rồi xoay trở lại chỗ A Nan và đại chúng. Phật bảo A Nan: "Nay ta vì ông dựng cây cờ pháp lớn, cũng khiến hết thảy chúng sinh mười phương được tâm tính sáng suốt, trong sạch, mầu nhiệm, vi mật, được con mắt thanh tịnh. A Nan, trước đây ông đáp ta rằng thấy nắm tay sáng chói. Ánh sáng của nắm tay ấy do đâu mà có? Làm sao thành nắm tay? Ông lấy gì mà thấy?" A Nan thưa: "Do toàn thân Phật như vàng Diêm Phù Đàn (thứ vàng quý nhất), đỏ rực như núi báu, do thanh tịnh sinh ra nên có ánh sáng. Con thật dùng mắt thấy năm đầu ngón tay Phật co nắm lại đưa cho người xem, nên có hình nắm tay."

 Phật bảo A Nan: "Hôm nay Như Lai nói thật với ông: những người có trí phải nhờ thí dụ mới được khai ngộ. A Nan, ví như nắm tay của ta, nếu không có bàn tay ta thì không thành nắm tay ta; nếu không có mắt ông thì không thành cái thấy của ông. Đem căn mắt của ông so với lẽ nắm tay của ta, nghĩa ấy có ngang nhau không?" A Nan thưa: "Dạ phải, bạch Thế Tôn. Đã không có mắt con thì không thành cái thấy của con. Đem căn mắt con so với việc nắm tay của Như Lai, sự việc và nghĩa lý đều giống nhau."

 Phật bảo A Nan: "Ông nói giống nhau, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như người không có tay thì nắm tay hoàn toàn mất; còn người không có mắt, chẳng phải cái thấy hoàn toàn không có. Tại sao vậy? Ông thử ra đường hỏi người mù: 'Anh thấy gì?' Những người mù ấy ắt sẽ trả lời ông: 'Nay trước mắt tôi chỉ thấy tối đen, không thấy gì khác.' Theo nghĩa ấy mà xét, cảnh trước mắt tự nó tối, chứ cái thấy có hao hụt gì đâu?"

 A Nan thưa: "Những người mù trước mắt chỉ thấy tối đen, sao gọi là thấy được?" Phật bảo A Nan: "Những người mù không có mắt chỉ thấy tối đen, so với người có mắt ở trong phòng tối, hai cái tối ấy khác nhau hay không khác?" "Đúng vậy, bạch Thế Tôn, người trong phòng tối và những người mù kia, so sánh hai cái tối, thật không khác gì nhau." "A Nan, nếu người không có mắt thấy toàn là tối trước mặt, bỗng được mắt sáng lại, thấy các thứ màu sắc ở cảnh trước mặt, mà gọi là mắt thấy; thì người trong phòng tối thấy toàn là tối trước mặt, bỗng có ánh đèn, cũng thấy các thứ màu sắc ở cảnh trước mặt, lẽ ra phải gọi là đèn thấy. Nếu đèn thấy thì đèn có cái thấy, tự nó không còn gọi là đèn; vả lại đèn thấy thì có can hệ gì đến ông? Vậy nên biết: đèn chỉ làm hiện rõ màu sắc, còn cái thấy như vậy là mắt chứ không phải đèn. Mắt chỉ làm hiện rõ màu sắc, còn tính thấy như vậy là tâm chứ không phải mắt."

 A Nan tuy được nghe lời ấy, cùng đại chúng miệng đã im lặng mà tâm vẫn chưa khai ngộ, còn mong Như Lai dùng tiếng từ bi chỉ dạy thêm, nên chắp tay lắng lòng chờ lời dạy từ bi của Phật.

 Bấy giờ Thế Tôn duỗi bàn tay sáng, mềm như bông Đâu La (một loại bông rất mịn), có tướng màng lưới (một tướng tốt của Phật: giữa các ngón tay có màng như lưới), mở năm ngón tay, dạy bảo A Nan và đại chúng: "Khi ta mới thành đạo ở vườn Lộc Uyển (vườn Nai, nơi Phật thuyết pháp lần đầu), đã nói với năm vị tỳ kheo A Nhã Đa (tức Kiều Trần Như, một trong năm đệ tử đầu tiên của Phật) và bốn chúng các ông rằng: hết thảy chúng sinh không thành bồ đề và A la hán đều do khách trần phiền não (phiền não như khách qua đường, như bụi bay, không phải bản tính thật) làm cho lầm lạc. Các ông khi ấy nhân đâu mà khai ngộ, nay thành thánh quả?"

 Khi ấy Kiều Trần Na đứng dậy bạch Phật: "Con nay là bậc trưởng lão, trong đại chúng riêng được tiếng là người hiểu trước tiên, nhờ ngộ được hai chữ 'khách trần' mà thành quả. Bạch Thế Tôn, ví như người khách đi đường ghé vào quán trọ, hoặc ngủ hoặc ăn; ăn ngủ xong rồi thì sửa soạn hành lý lên đường, không rảnh ở yên. Còn nếu là chủ nhà thật thì tự không đi đâu cả. Suy nghĩ như vậy: không ở lại gọi là khách, ở lại gọi là chủ; lấy cái không ở lại làm nghĩa của chữ khách. Lại như trời vừa tạnh, mặt trời trong sáng lên cao, ánh sáng lọt vào khe hở, làm hiện rõ các hạt bụi trong khoảng không; chất bụi lay động, còn hư không thì vắng lặng. Suy nghĩ như vậy: lắng trong vắng lặng gọi là hư không, lay động gọi là bụi; lấy cái lay động làm nghĩa của chữ trần (bụi)." Phật nói: "Đúng vậy."

 Liền khi ấy Như Lai ở giữa đại chúng co năm ngón tay, co rồi lại mở, mở rồi lại co, bảo A Nan: "Nay ông thấy gì?" A Nan thưa: "Con thấy bàn tay có vân bánh xe trăm báu của Như Lai mở ra nắm lại giữa đại chúng." Phật bảo A Nan: "Ông thấy tay ta mở nắm giữa đại chúng, là tay ta có mở có nắm, hay cái thấy của ông có mở có nắm?" A Nan thưa: "Bạch Thế Tôn, tay báu mở nắm giữa đại chúng, con thấy tay Như Lai tự mở tự nắm, chứ không phải tính thấy của con tự mở tự nắm." Phật nói: "Cái gì động, cái gì tĩnh?" A Nan thưa: "Tay Phật không dừng, còn tính thấy của con, ngay cả cái tĩnh còn không có, thì cái gì là không dừng?" Phật nói: "Đúng vậy."

 Như Lai liền từ bàn tay có vân bánh xe phóng một tia sáng báu bay đến bên phải A Nan, A Nan liền quay đầu nhìn (?) sang phải. Phật lại phóng một tia sáng sang bên trái A Nan, A Nan lại quay đầu nhìn (?) sang trái. Phật bảo A Nan: "Hôm nay đầu ông vì sao lay động?" A Nan thưa: "Con thấy Như Lai phóng ánh sáng báu mầu nhiệm đến bên trái bên phải con, nên con nhìn trái nhìn phải, đầu tự lay động." "A Nan, ông nhìn ánh sáng Phật, đầu lay động qua trái qua phải, là đầu ông động hay cái thấy động?" "Bạch Thế Tôn, đầu con tự động, còn tính thấy của con, ngay cả cái dừng còn không có, thì cái gì lay động?" Phật nói: "Đúng vậy."

 Khi ấy Như Lai bảo khắp đại chúng: "Nếu chúng sinh lấy cái lay động gọi là trần, lấy cái không ở lại gọi là khách, thì các ông hãy xem: đầu A Nan tự lay động mà cái thấy không động; lại xem tay ta tự mở nắm mà cái thấy không duỗi không co. Sao nay các ông lại lấy cái động làm thân, lấy cái động làm cảnh, từ đầu đến cuối từng niệm sinh rồi diệt, đánh mất chân tính, làm việc điên đảo? Tính tâm mất cái chân thật, nhận vật làm mình, nên ở trong luân hồi tự chuốc lấy sự trôi lăn."

 Kinh Đại Phật Đỉnh Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm, quyển thứ nhất.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video