Kinh Đại Phật Đỉnh Như Lai Mật Nhân Tu Chứng Liễu Nghĩa Chư Bồ Tát Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm, quyển thứ hai. Tên kinh có nghĩa: giáo pháp tối thượng như đỉnh đầu của Phật; cái nhân bí mật để thành Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý); giáo lý trọn vẹn, rốt ráo cho việc tu hành và chứng ngộ; đứng đầu muôn hạnh của các Bồ Tát (người phát nguyện tự mình giác ngộ và cứu giúp mọi chúng sinh); Thủ Lăng Nghiêm là tên một loại định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên nhất) có nghĩa "mọi việc đều rốt ráo bền chắc". Kinh này còn có tên là Kinh Đại Đạo Tràng Na Lan Đà ở Trung Ấn Độ, được chép ra từ bộ Quán Đỉnh để lưu hành riêng.
Đời Đường, sa môn (người xuất gia tu hành) Bát Lạt Mật Đế, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch.
Bấy giờ A Nan (em họ và là thị giả theo hầu Phật) cùng đại chúng (cả hội chúng đông đảo đang nghe pháp) nghe Phật chỉ dạy, thân tâm thư thái. Họ nghĩ rằng từ vô thủy (thuở xa xưa không có điểm khởi đầu) đến nay mình đã đánh mất bản tâm (tâm chân thật vốn có), lầm nhận cái bóng dáng phân biệt của duyên trần (các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh mà giác quan nắm bắt) làm tâm mình. Hôm nay được tỉnh ngộ, như đứa trẻ mất sữa bỗng gặp lại mẹ hiền. Họ chắp tay lễ Phật, mong được nghe Như Lai chỉ rõ thân tâm cái nào thật cái nào giả, cái nào có cái nào không, và làm sáng tỏ hai tính: tính sinh diệt (có sinh ra, có mất đi) và tính không sinh diệt ngay trước mắt.
Vua Ba Tư Nặc (vua nước Kiều Tát La thời Phật) đứng dậy bạch Phật: "Trước kia, khi chưa được chư Phật dạy bảo, con gặp Ca Chiên Diên và Tỳ La Chi Tử (các thầy ngoại đạo, tức đạo ngoài Phật giáo); họ đều nói thân này chết rồi là dứt mất hẳn, gọi đó là Niết-bàn (trạng thái chấm dứt mọi khổ đau). Con nay tuy đã được gặp Phật mà vẫn còn ngờ vực. Làm sao làm rõ để chứng biết được chỗ không sinh không diệt của tâm này? Xin cho những người hữu lậu (người còn phiền não rỉ chảy, chưa giải thoát) trong đại chúng này đều được nghe."
Phật bảo: "Đại vương, thân ngài hiện còn đây, nay ta hỏi ngài: thân xác thịt này của ngài là giống như kim cương, còn mãi không hư nát, hay là sẽ biến đổi hư hoại?" – "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật), thân con đây rốt cuộc sẽ biến đổi rồi tiêu mất."
Phật nói: "Đại vương, ngài chưa từng mất đi, sao biết sẽ mất?" – "Bạch Thế Tôn, thân vô thường (không thường còn) hay biến đổi hư hoại này của con tuy chưa từng mất, nhưng con xem hiện nay, từng ý niệm đổi dời, cái mới lại cái mới không dừng lại, như lửa cháy thành tro, dần dần tiêu mòn, tiêu mòn không ngớt; nên con quyết biết thân này sẽ diệt hết."
Phật nói: "Đúng vậy, đại vương. Tuổi của ngài nay đã già yếu, dung mạo so với lúc còn bé thế nào?" – "Bạch Thế Tôn, con ngày xưa lúc thơ ấu, da thịt mịn màng tươi nhuận; đến tuổi trưởng thành, khí huyết sung mãn; mà nay tuổi đã tàn, sắp đến lúc già lụ khụ, hình sắc khô héo, tinh thần lú lẫn, tóc bạc mặt nhăn, chẳng còn bao lâu nữa, sao có thể so với thời sung sức được."
Phật nói: "Đại vương, hình dáng của ngài chắc không phải bỗng chốc mà già nua." Vua thưa: "Bạch Thế Tôn, sự biến đổi ngầm dời đi, con thật không hay biết; nóng lạnh đổi thay mà dần dần đến nông nỗi này. Vì sao vậy? Năm con hai mươi tuổi tuy gọi là trẻ, nhưng dung mạo đã già hơn lúc mười tuổi; năm ba mươi tuổi lại suy hơn lúc hai mươi; đến nay sáu mươi hai tuổi, nhìn lại lúc năm mươi thì thấy khi ấy còn rõ là khỏe mạnh.
Bạch Thế Tôn, con thấy sự ngầm dời đổi khiến thân suy tàn như thế, mà khoảng đổi thay ấy tạm tính theo mười năm. Nếu cho con suy nghĩ kỹ hơn nữa, thì sự biến đổi đâu chỉ theo một kỷ, hai kỷ (một kỷ là mười hai năm), mà thật là đổi theo từng năm; đâu chỉ đổi theo năm, mà còn đổi theo tháng; đâu chỉ đổi theo tháng, mà còn dời theo từng ngày. Suy ngẫm, xem xét kỹ thì từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), từng ý niệm, đều không hề dừng lại. Cho nên con biết thân con rốt cuộc sẽ biến đổi rồi tiêu mất."
Phật nói: "Đại vương, ngài thấy sự biến hóa đổi dời không ngừng mà hiểu ra rằng mình sẽ mất; vậy ngay trong lúc mất ấy, ngài có biết trong thân mình có cái không mất chăng?" Vua Ba Tư Nặc chắp tay bạch Phật: "Con thật không biết." Phật nói: "Ta nay chỉ cho ngài cái tính không sinh không diệt. Đại vương, ngài mấy tuổi thì thấy nước sông Hằng?" Vua thưa: "Con lên ba tuổi, mẹ hiền dắt con đi lễ bái thần Kỳ Bà (một vị trời được dân gian thờ cúng), đi ngang qua dòng sông này; lúc ấy liền biết đây là nước sông Hằng."
Phật nói: "Đại vương, như ngài nói, lúc hai mươi tuổi đã suy hơn lúc mười tuổi, cho đến sáu mươi tuổi thì ngày, tháng, năm, giờ, từng ý niệm đều đổi dời. Vậy lúc ngài ba tuổi thấy sông này, đến năm mười ba tuổi thì nước sông ấy ra sao?" Vua thưa: "Vẫn y như lúc ba tuổi, rõ ràng không khác gì; cho đến nay con sáu mươi hai tuổi cũng không có gì khác."
Phật nói: "Ngài nay tự than tóc bạc mặt nhăn; mặt ngài chắc chắn nhăn hơn lúc còn bé. Vậy cái thấy của ngài nay nhìn sông Hằng, so với cái thấy khi nhìn sông lúc còn bé, có trẻ có già chăng?" Vua thưa: "Không, bạch Thế Tôn." Phật nói: "Đại vương, mặt ngài tuy nhăn, nhưng kiến tinh (cái tinh chất của sự thấy, cái thấy thuần khiết nằm sau con mắt) thì chưa từng nhăn. Cái nhăn là cái biến đổi, cái không nhăn thì chẳng biến đổi. Cái biến đổi thì phải chịu mất đi; còn cái không biến đổi kia vốn không có sinh diệt, sao lại ở trong đó mà chịu sự sống chết của ngài? Thế mà ngài còn dẫn lời bọn Mạt Già Lê (một thầy ngoại đạo) cho rằng thân này chết rồi là mất hết hoàn toàn."
Vua nghe lời ấy, tin biết rằng sau khi chết là bỏ thân này để sinh sang thân khác, cùng đại chúng vui mừng hớn hở, được điều chưa từng có. A Nan liền từ chỗ ngồi đứng dậy lễ Phật, chắp tay quỳ thẳng bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu cái thấy, cái nghe này quả thật không sinh không diệt, sao Thế Tôn lại gọi bọn con là kẻ đánh mất chân tính (bản tính thật), làm việc điên đảo (lộn ngược, sai lầm)? Xin Ngài mở lòng từ bi gột rửa bụi nhơ cho con."
Ngay lúc ấy, Như Lai buông cánh tay màu vàng ròng xuống, bàn tay có tướng bánh xe (vân tay hình bánh xe nghìn căm, một trong những tướng tốt của Phật) chỉ xuống dưới, bảo A Nan: "Ông nay thấy bàn tay mẫu-đà-la (bàn tay kết ấn, ở đây chỉ bàn tay Phật) của ta là ngay hay là ngược?" A Nan thưa: "Chúng sinh thế gian cho thế này là ngược, còn con thì không biết cái nào ngay cái nào ngược." Phật bảo A Nan: "Nếu người thế gian cho thế này là ngược, thì người thế gian lấy cái gì làm ngay?" A Nan thưa: "Như Lai dựng cánh tay lên, bàn tay mềm như bông đâu-la (một loại bông rất mềm) chỉ lên không trung, thì gọi là ngay."
Phật liền dựng cánh tay lên, bảo A Nan: "Cái gọi là điên đảo ấy chỉ là đầu và đuôi đổi chỗ cho nhau, người thế gian cứ thế mà nhìn thêm một lớp phân biệt (?). Vậy thì hãy biết: thân ông so với pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý) thanh tịnh của chư Như Lai, đem so sánh mà làm rõ thì thân Như Lai gọi là chánh biến tri (hiểu biết chân chánh và cùng khắp), thân các ông gọi là tính điên đảo. Ông hãy tùy ý xét kỹ thân ông và thân Phật: cái gọi là điên đảo ấy, điên đảo ở chỗ nào?"
Bấy giờ A Nan cùng đại chúng trợn mắt ngơ ngác nhìn Phật, con ngươi không chớp, không biết thân tâm điên đảo ở chỗ nào. Phật mở lòng từ bi, thương xót A Nan và đại chúng, phát ra tiếng vang như sóng triều biển, bảo khắp hội chúng: "Các thiện nam tử (người con trai hiền lành, tiếng Phật gọi người nghe pháp), ta thường nói: sắc (mọi thứ có hình tướng, vật chất), tâm, các duyên (các điều kiện), cùng các tâm sở (các trạng thái tâm đi kèm như vui, buồn, tham, giận) và mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) được tâm duyên tới, đều chỉ do tâm hiện ra. Thân ông, tâm ông đều là vật hiện ra trong cái tâm nhiệm mầu, sáng suốt, chân thật, tinh thuần.
Sao các ông lại đánh mất cái tâm vốn nhiệm mầu, tròn đầy, sáng suốt, cái tính báu sáng ngời nhiệm mầu ấy, mà nhận cái mê lầm ngay trong tính giác? Vì mê mờ tối tăm nên thành hư không; trong hư không mờ tối ấy, cái tối kết lại thành sắc; sắc xen lẫn với vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm), tướng của tưởng làm thành thân; gom các duyên lao xao bên trong, chạy rong buông thả theo bên ngoài; rồi lấy cái tướng lờ mờ, rối rít ấy làm tâm tính. Một khi đã lầm cho cái đó là tâm, thì quyết chắc lầm rằng tâm ở trong sắc thân (thân xác thịt), mà không biết rằng sắc thân, cho đến núi sông, hư không, mặt đất bên ngoài, đều là vật ở trong chân tâm nhiệm mầu sáng suốt.
Ví như bỏ cả trăm nghìn biển lớn trong lặng, chỉ nhận lấy một bọt nước nổi, cho đó là toàn thể nước triều, là cùng tận biển cả. Các ông chính là người mê lại thêm mê, giống hệt như cánh tay ta buông xuống, không khác gì. Như Lai nói đó là những kẻ đáng thương."
A Nan đội ơn Phật thương xót cứu giúp, dạy bảo sâu xa, rơi lệ chắp tay bạch Phật: "Con tuy được nghe tiếng nhiệm mầu như thế của Phật, hiểu ra cái tâm nhiệm mầu sáng suốt vốn tròn đầy, là tâm địa (nền tảng của tâm) thường trụ (còn mãi). Nhưng con hiểu được lời thuyết pháp của Phật hiện nay là đang dùng cái tâm phan duyên (tâm bám víu theo đối tượng) để chiêm ngưỡng; chỉ mới được cái tâm ấy, con chưa dám nhận đó là tâm địa gốc. Mong Phật thương xót tuyên nói viên âm (lời dạy tròn đầy của Phật), nhổ gốc ngờ vực của con, đưa con về đạo vô thượng (đạo cao nhất)."
Phật bảo A Nan: "Các ông vẫn còn dùng tâm phan duyên để nghe pháp, thì pháp này cũng chỉ thành đối tượng, chứ không được pháp tính (bản tính chân thật của pháp). Như người lấy ngón tay chỉ mặt trăng cho người khác xem, người kia nhờ ngón tay thì phải nhìn mặt trăng. Nếu lại nhìn ngón tay mà cho đó là mặt trăng, thì người ấy chẳng những mất mặt trăng mà còn mất luôn cả ngón tay. Vì sao? Vì lấy ngón tay dùng để chỉ làm mặt trăng sáng. Chẳng những mất ngón tay, mà còn không phân biệt được sáng với tối. Vì sao? Vì lấy thân ngón tay làm tính sáng của mặt trăng, nên hai tính sáng và tối đều không hiểu rõ.
Ông cũng như vậy. Nếu lấy cái phân biệt tiếng thuyết pháp của ta làm tâm ông, thì tâm ấy lẽ ra rời tiếng nói vẫn còn có tính phân biệt. Ví như có người khách trọ ở quán, tạm nghỉ rồi đi, chẳng ở mãi; còn người giữ quán thì chẳng đi đâu cả, nên gọi là chủ quán. Đây cũng vậy: nếu thật là tâm ông thì nó không đi đâu cả; sao rời tiếng nói thì không còn tính phân biệt? Như thế thì chẳng những cái tâm phân biệt âm thanh, mà cả cái tâm phân biệt dung mạo của ta, rời các hình sắc rồi cũng không còn tính phân biệt. Cho đến chỗ hoàn toàn không phân biệt gì, không phải sắc không phải không, mà bọn Câu Xá Ly (một phái ngoại đạo) mê muội cho là minh đế (cái chân lý u tối mà ngoại đạo cho là gốc sinh ra vạn vật), thì rời các duyên của pháp cũng không còn tính phân biệt. Vậy tâm tính của ông đều có chỗ để trả về, sao làm chủ được?"
A Nan thưa: "Nếu tâm tính của con đều có chỗ để trả về, thì cái tâm gốc nhiệm mầu sáng suốt mà Như Lai nói, sao lại không có chỗ trả về? Xin Ngài thương xót giảng nói cho con."
Phật bảo A Nan: "Hãy xét cái gốc sáng của kiến tinh nơi cái thấy ông thấy ta. Cái thấy này tuy chưa phải là tâm tinh thuần sáng suốt nhiệm mầu, nhưng nó như mặt trăng thứ hai (mặt trăng ảo hiện ra khi bóp con mắt), chứ không phải là bóng trăng. Ông hãy nghe kỹ, nay ta chỉ cho ông chỗ không có nơi trả về.
A Nan, giảng đường lớn này mở rộng về phía đông: mặt trời lên thì có ánh sáng chiếu rọi; nửa đêm không trăng, mây mù u ám thì lại tối tăm; chỗ khe cửa thì thấy thông suốt; chỗ tường vách thì thấy ngăn bít; chỗ có vật phân biệt được thì thấy các duyên (các vật cụ thể); trong khoảng trống không thì khắp nơi là tính hư không; cảnh bụi mù cuồn cuộn thì bụi tối mịt mờ; trời tạnh trong, khí độc tan đi thì lại thấy trong sạch.
A Nan, ông hãy xem hết các tướng biến hóa ấy, nay ta trả mỗi thứ về chỗ nguyên nhân gốc của nó. Thế nào là nguyên nhân gốc? A Nan, trong các biến hóa này, sáng thì trả về mặt trời. Vì sao? Không có mặt trời thì không sáng, nguyên nhân của sáng thuộc về mặt trời, nên trả về mặt trời. Tối thì trả về đêm không trăng; thông suốt trả về cửa; ngăn bít trả về tường vách; duyên trả về sự phân biệt; khoảng trống không trả về hư không; bụi mù trả về bụi; trong sáng trả về trời tạnh. Mọi thứ có trong thế gian đều không ra ngoài các loại này.
Còn cái tính sáng của kiến tinh thấy tám thứ ấy, ông muốn trả về đâu? Vì sao? Nếu trả về sáng, thì lúc không sáng lẽ ra không thấy được tối. Tuy sáng, tối các thứ khác nhau đủ kiểu, mà cái thấy thì không khác. Những gì trả về được thì tự nhiên không phải là ông; cái không trả về được, chẳng phải ông thì là ai? Vậy biết tâm ông vốn nhiệm mầu, sáng suốt, trong sạch; tại ông tự mê muội, đánh mất gốc mà chịu luân hồi (xoay vòng sống chết), trong vòng sinh tử thường bị trôi dạt chìm đắm. Vì thế Như Lai gọi là kẻ đáng thương."
A Nan thưa: "Con tuy biết tính thấy này không có chỗ trả về, nhưng làm sao biết được đó là chân tính của con?"
Phật bảo A Nan: "Nay ta hỏi ông. Hiện nay ông chưa được vô lậu thanh tịnh (trong sạch, hết phiền não rỉ chảy), nhờ thần lực của Phật mà thấy đến cõi Sơ thiền (tầng trời thứ nhất của những người tu thiền định) không bị chướng ngại. Còn A Na Luật (một đệ tử lớn của Phật, có thiên nhãn tức mắt thấy xa bậc nhất) thì thấy cõi Diêm Phù Đề (châu lục loài người sinh sống) như xem quả am-ma-la (một loại quả nhỏ) trong lòng bàn tay. Các Bồ Tát thấy trăm nghìn thế giới; mười phương Như Lai thấy cùng tận các cõi nước thanh tịnh nhiều như vi trần (hạt bụi cực nhỏ), không chỗ nào không thấy. Còn chúng sinh thì nhìn suốt không quá một tấc.
A Nan, hãy cùng ta xem cung điện nơi Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương) ở; ở khoảng giữa thì xem khắp các loài dưới nước, trên đất, trên không. Tuy có đủ thứ hình tượng tối sáng, nhưng đều là tiền trần (cảnh vật trước mắt) do phân biệt mà ngăn ngại. Ông nên ở chỗ này phân biệt đâu là mình, đâu là vật. Nay ta cùng ông chọn lựa trong cái thấy: cái gì là thể của mình, cái gì là hình tượng của vật.
A Nan, hãy xét cho cùng nguồn thấy của ông: từ cung mặt trời, mặt trăng, đó là vật chứ không phải ông; đến bảy núi vàng (bảy dãy núi bao quanh núi Tu Di, trung tâm thế giới), xem xét khắp nơi, tuy có đủ thứ ánh sáng, cũng là vật chứ không phải ông. Dần dần xem tiếp: mây bay, chim lượn, gió động, bụi tung, cây cối, núi sông, cỏ rác, người và súc vật, đều là vật chứ không phải ông.
A Nan, các vật gần xa ấy tuy có khác nhau, nhưng đều là chỗ mà kiến tinh trong sạch của ông thấy đến. Vậy các loài vật tự có sai khác, còn tính thấy thì không khác. Cái tinh chất nhiệm mầu sáng suốt này thật là tính thấy của ông. Nếu cái thấy là vật, thì ông cũng có thể thấy được cái thấy của ta. Nếu cho rằng cùng thấy một vật là thấy được cái thấy của ta, thì lúc ta không thấy, sao ông không thấy chỗ không thấy của ta? Nếu thấy được chỗ không thấy, thì tự nhiên đó không phải là cái tướng "không thấy" kia nữa. Nếu không thấy được chỗ không thấy của ta, thì cái thấy tự nhiên không phải là vật, vậy sao lại không phải là ông?
Lại nữa, nếu lúc ông thấy vật, ông đã thấy vật thì vật cũng thấy ông; thể tính lẫn lộn như thế thì ông và ta cùng cả thế gian đều không thể đứng vững được. A Nan, nếu lúc ông thấy, đó là ông chứ không phải ta, thì cái tính thấy trùm khắp ấy, chẳng phải ông thì là ai? Sao lại tự nghi ngờ chân tính của mình? Tính của ông thì ông không cho là thật, lại đi hỏi ta để tìm cái thật."
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu tính thấy này chắc chắn là con chứ không phải gì khác, thì lúc con cùng Như Lai xem cung điện báu Thắng Tạng của Tứ Thiên Vương, ở nơi cung mặt trời mặt trăng, cái thấy ấy tròn khắp cõi Ta Bà (thế giới chúng ta đang sống). Lui về tinh xá (nơi ở của người tu) thì chỉ thấy khuôn viên chùa; lắng lòng ngồi trong nhà (?) thì chỉ thấy mái hiên, hành lang. Bạch Thế Tôn, cái thấy như thế, thể của nó vốn trùm khắp một thế giới, nay ở trong nhà thì chỉ đầy một căn nhà. Vậy là cái thấy này co lớn lại thành nhỏ, hay là bị tường vách kẹp cho đứt đoạn? Con nay không biết nghĩa này ở đâu, xin Ngài mở lòng từ rộng lớn giảng giải cho con."
Phật bảo A Nan: "Mọi thứ lớn nhỏ, trong ngoài ở thế gian, mọi sự việc đều thuộc về tiền trần; không nên nói cái thấy có co có duỗi. Ví như trong đồ vật hình vuông thì thấy khoảng trống hình vuông. Ta lại hỏi ông: khoảng trống hình vuông thấy trong đồ vuông ấy là nhất định vuông hay không nhất định vuông? Nếu nhất định vuông, thì đặt riêng một đồ tròn vào, khoảng trống lẽ ra không tròn. Nếu không nhất định vuông, thì trong đồ vuông lẽ ra không có khoảng trống vuông. Ông nói không biết nghĩa này ở đâu; tính của nghĩa vốn là như vậy, sao còn hỏi nó ở đâu?
A Nan, nếu muốn cho khoảng trống không vuông không tròn, thì chỉ cần bỏ cái vuông của đồ vật đi, thể của hư không vốn không vuông; không nên nói phải bỏ thêm cái tướng vuông của hư không nữa. Nếu như ông hỏi, lúc vào nhà thì cái thấy co lại cho nhỏ, vậy lúc ngửa lên nhìn mặt trời, ông có kéo cái thấy ra cho bằng mặt trời đâu? Nếu xây tường có thể kẹp cho cái thấy đứt đoạn, thì khi khoét một lỗ nhỏ, lẽ nào không thấy dấu vết chỗ nối lại? Nghĩa ấy không đúng.
Tất cả chúng sinh từ vô thủy đến nay mê lầm, cho mình là vật, đánh mất bản tâm, bị vật xoay chuyển, cho nên ở trong đó mới thấy lớn thấy nhỏ. Nếu chuyển được vật thì đồng với Như Lai, thân tâm tròn đầy sáng suốt, ngay nơi đạo tràng (chỗ tu hành, chứng đạo) mà không lay động, trên đầu một sợi lông có thể chứa trọn khắp mười phương cõi nước."
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu kiến tinh này chắc chắn là tính nhiệm mầu của con, thì nay tính nhiệm mầu ấy hiện ra ngay trước mặt con; cái thấy đã chắc là cái thật của con, thì thân tâm con hiện nay lại là vật gì? Mà thân tâm hiện nay thì phân biệt được, có thật; còn cái thấy kia thì không riêng phân biệt được thân con. Nếu nó thật là tâm con, khiến con nay thấy được, thì tính thấy thật là con, còn thân này không phải là con. Như vậy khác gì điều Như Lai đã vặn hỏi lúc trước rằng vật có thể thấy được con? Xin Ngài rủ lòng đại từ mở bày chỗ con chưa hiểu."
Phật bảo A Nan: "Nay ông nói cái thấy ở trước mặt ông, nghĩa ấy không đúng thật. Nếu nó thật ở trước mặt ông và ông thật thấy nó, thì kiến tinh này đã có chỗ nơi, không phải là không chỉ ra được. Vả lại nay ta cùng ông ngồi trong rừng Kỳ Đà (khu rừng của thái tử Kỳ Đà, nơi có tinh xá Phật ở), xem khắp rừng cây, kênh ngòi và điện đường, trên đến mặt trời mặt trăng, trước mặt là sông Hằng. Ông nay ở trước tòa sư tử (chỗ ngồi của Phật khi giảng pháp) của ta, giơ tay chỉ ra các tướng ấy: chỗ râm mát là rừng, chỗ sáng là mặt trời, chỗ ngăn là vách, chỗ thông là khoảng trống; như thế cho đến cỏ cây, sợi lông nhỏ, tuy lớn nhỏ khác nhau, nhưng hễ có hình thì không gì là không chỉ ra được.
Nếu chắc chắn có cái thấy hiện ra trước mặt ông, thì ông nên lấy tay chỉ cho đích xác cái nào là cái thấy. A Nan, nên biết: nếu hư không là cái thấy, thì hư không đã thành cái thấy rồi, cái gì là hư không? Nếu vật là cái thấy, thì vật đã là cái thấy rồi, cái gì là vật? Ông có thể bóc tách tỉ mỉ muôn hình tượng, tách ra cái gốc của sự thấy tinh thuần, sáng suốt, trong sạch, nhiệm mầu, chỉ ra cho ta xem, rõ ràng như các vật kia, không chút nghi ngờ."
A Nan thưa: "Con nay ở giảng đường lầu gác nhiều tầng này, xa đến sông Hằng, trên xem mặt trời mặt trăng, giơ tay chỉ đến đâu, phóng mắt nhìn đến đâu, những gì chỉ được đều là vật, không có cái nào là cái thấy. Bạch Thế Tôn, đúng như Phật dạy, chẳng những con là hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật mà giác ngộ) mới học, còn hữu lậu, cho đến Bồ Tát cũng không thể ở trước muôn vật mà mổ xẻ tách ra được kiến tinh, rời mọi vật mà riêng có tự tính." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy."
Phật lại bảo A Nan: "Như ông nói, không có kiến tinh nào rời mọi vật mà riêng có tự tính, thì trong các vật ông chỉ, không có cái nào là cái thấy. Nay ta lại bảo ông: ông cùng Như Lai ngồi trong rừng Kỳ Đà, lại xem vườn rừng, cho đến mặt trời mặt trăng, đủ thứ hình tượng khác nhau; chắc chắn không có kiến tinh nào để ông chỉ ra. Vậy ông lại thử làm rõ xem trong các vật ấy, cái nào không phải là cái thấy?"
A Nan thưa: "Con thật thấy khắp rừng Kỳ Đà này, mà không biết trong đó cái nào không phải là cái thấy. Vì sao? Nếu cây không phải cái thấy, sao lại thấy cây? Nếu cây chính là cái thấy, thì sao lại là cây? Như thế cho đến nếu hư không không phải cái thấy, sao lại thấy hư không? Nếu hư không chính là cái thấy, thì sao lại là hư không? Con lại suy nghĩ, trong muôn hình tượng này, xét cho tỉ mỉ thì không cái nào là không phải cái thấy." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy."
Bấy giờ trong đại chúng, những người chưa phải bậc vô học (bậc đã tu xong, không còn gì phải học nữa), nghe Phật nói như thế thì mờ mịt không biết nghĩa này đầu đuôi ra sao, nhất thời hoảng sợ, mất chỗ bám giữ. Như Lai biết tâm thần họ kinh động sợ hãi, sinh lòng thương xót, an ủi A Nan và đại chúng: "Các thiện nam tử, đấng Pháp vương (vua của các pháp, chỉ Phật) vô thượng nói lời chân thật, nói đúng như thật, không dối không sai, không phải lối biện luận quanh co lấp lửng gọi là 'bốn thứ bất tử' của Mạt Già Lê (lối trả lời nước đôi của ngoại đạo, tin rằng nhờ vậy sẽ sinh lên cõi trời bất tử). Các ông hãy suy nghĩ cho kỹ, đừng phụ lòng mến mộ thiết tha của mình."
Lúc ấy Văn Thù Sư Lợi Pháp vương tử (Bồ Tát Văn Thù, tượng trưng cho trí tuệ; "Pháp vương tử" là người con của Pháp vương, sẽ nối ngôi Phật) thương xót bốn chúng (tăng, ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ), liền từ chỗ ngồi giữa đại chúng đứng dậy, cúi đầu lễ chân Phật, chắp tay cung kính bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, đại chúng ở đây không hiểu nghĩa mà Như Lai nêu ra về hai điều: các thứ sắc và hư không là cái thấy, hay không phải là cái thấy.
Bạch Thế Tôn, nếu các duyên trước mắt như sắc, hư không và các hình tượng ấy là cái thấy, thì lẽ ra phải chỉ ra được; nếu không phải là cái thấy, thì lẽ ra không thấy được. Nay họ không biết nghĩa ấy quy về đâu nên kinh sợ, chứ không phải căn lành (gốc rễ điều lành) đời trước của họ kém mỏng. Cúi mong Như Lai mở lòng đại từ làm rõ các hình tượng vật này và kiến tinh này vốn là vật gì, mà ở trong đó không có 'là' và cũng không có 'không phải là'."
Phật bảo Văn Thù và đại chúng: "Mười phương Như Lai và các đại Bồ Tát, ở trong tam-ma-địa (định, trạng thái tâm lắng yên chuyên nhất) mà mình an trụ, thì cái thấy, đối tượng của cái thấy cùng các tướng được tưởng ra, đều như hoa đốm giữa hư không (hoa ảo do mắt bệnh thấy ra), vốn không có thật. Cái thấy và đối tượng này vốn là thể nhiệm mầu, trong sạch, sáng suốt của bồ đề (giác ngộ), sao trong đó lại có 'là' và 'không phải là'?
Văn Thù, nay ta hỏi ông: như ông là Văn Thù, có còn một Văn Thù nào khác để gọi là 'là Văn Thù' không, hay là không có Văn Thù?" – "Đúng vậy, bạch Thế Tôn, con thật là Văn Thù, không có cái 'là Văn Thù' nào cả. Vì sao? Nếu có cái 'là' thì thành hai Văn Thù. Nhưng con hôm nay không phải không có Văn Thù; ở trong đó thật không có hai tướng 'là' và 'không phải là'."
Phật nói: "Cái thấy nhiệm mầu sáng suốt này cùng với hư không và trần cảnh cũng như vậy. Chúng vốn là tâm chân thật nhiệm mầu sáng suốt, là bồ đề vô thượng, trong sạch tròn đầy, mà vọng hiện thành sắc, hư không, cùng cái nghe, cái thấy. Như mặt trăng thứ hai, cái nào là trăng, cái nào không phải trăng? Văn Thù, chỉ có một mặt trăng thật, ở trong đó tự không có 'là trăng' hay 'không phải trăng'. Vì vậy nay ông xem cái thấy và trần cảnh, đủ các cách làm rõ đều gọi là vọng tưởng, không thể ở trong đó mà thoát ra khỏi 'là' và 'không phải là'. Chỉ nhờ cái tính giác sáng suốt, tinh thuần, chân thật, nhiệm mầu này, mới khiến ông thoát ra khỏi 'chỉ ra được' và 'không chỉ ra được'."
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thật như Pháp vương nói, cái giác và duyên trùm khắp mười phương thế giới, lặng lẽ còn mãi, tính không sinh diệt. Vậy so với cái minh đế mà phạm chí (tu sĩ đạo Bà-la-môn) Sa Tỳ Ca La ngày trước bàn luận, và các phái ngoại đạo như phái Đầu Hôi (phái tu khổ hạnh bôi tro lên mình) nói rằng có chân ngã (cái 'ta' chân thật) trùm khắp mười phương, thì có gì khác nhau?
Thế Tôn cũng từng ở núi Lăng Già giảng nghĩa này cho Bồ Tát Đại Tuệ và các vị khác rằng: các ngoại đạo ấy thường nói 'tự nhiên' (mọi thứ tự có, không do gì tạo nên), còn ta nói 'nhân duyên' (mọi thứ do nhân chính và các điều kiện phụ hợp lại mà có), không phải là cảnh giới của họ. Con nay xem tính giác này là tự nhiên, không sinh không diệt, xa lìa mọi hư vọng điên đảo, dường như không phải nhân duyên mà giống với cái tự nhiên của họ. Xin Ngài chỉ bày thế nào để khỏi rơi vào các thuyết tà, mà được tâm chân thật, tính giác sáng suốt nhiệm mầu."
Phật bảo A Nan: "Ta nay đã dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt) chỉ bày như thế, nói sự thật cho ông, mà ông vẫn chưa hiểu, lại lầm cho là tự nhiên. A Nan, nếu chắc là tự nhiên, thì phải xét cho rõ cái gì là thể tự nhiên. Ông hãy xem trong cái thấy nhiệm mầu sáng suốt này, lấy gì làm tự thể? Cái thấy này lấy sáng làm tự thể, hay lấy tối làm tự thể? Lấy hư không làm tự thể, hay lấy sự ngăn bít làm tự thể? A Nan, nếu sáng là tự thể, thì lẽ ra không thấy tối. Nếu lấy hư không làm tự thể, thì lẽ ra không thấy ngăn bít. Như thế cho đến nếu lấy các tướng tối làm tự thể, thì lúc sáng tính thấy đã dứt mất, sao còn thấy sáng?"
A Nan thưa: "Hẳn tính thấy nhiệm mầu này không phải tự nhiên. Con nay cho rằng nó là tính nhân duyên, nhưng trong lòng vẫn chưa sáng tỏ, xin hỏi Như Lai: nghĩa này làm sao hợp với tính nhân duyên?" Phật nói: "Ông nói nhân duyên, ta lại hỏi ông: nay ông đang thấy, tính thấy hiện ra trước mắt; cái thấy này là nhân (nguyên nhân chính) nơi sáng mà có, hay nhân nơi tối mà có? Nhân nơi hư không mà có, hay nhân nơi ngăn bít mà có? A Nan, nếu nhân nơi sáng mà có, thì lẽ ra không thấy tối; nếu nhân nơi tối mà có, thì lẽ ra không thấy sáng. Như thế cho đến nhân nơi hư không, nhân nơi ngăn bít cũng giống như sáng và tối.
Lại nữa, A Nan, cái thấy này là duyên (dựa vào điều kiện phụ) nơi sáng mà có, hay duyên nơi tối mà có? Duyên nơi hư không mà có, hay duyên nơi ngăn bít mà có? A Nan, nếu duyên nơi hư không mà có, thì lẽ ra không thấy ngăn bít; nếu duyên nơi ngăn bít mà có, thì lẽ ra không thấy hư không. Như thế cho đến duyên nơi sáng, duyên nơi tối cũng giống như hư không và ngăn bít.
Nên biết cái tinh giác nhiệm mầu sáng suốt như thế không phải nhân, không phải duyên, cũng không phải tự nhiên, mà cũng không phải không tự nhiên; không có 'không phải', cũng không có 'không phải không phải'; không có 'là', cũng không có 'không phải là'; lìa tất cả mọi tướng, mà chính là tất cả mọi pháp. Sao ông nay lại để tâm vào đó, dùng những danh từ, hình tướng của lối bàn luận vô ích thế gian mà phân biệt? Như lấy bàn tay nắm bắt, xoa vuốt hư không, chỉ thêm tự mình mệt nhọc, hư không làm sao để ông nắm bắt được?"
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, hẳn tính giác nhiệm mầu không phải nhân, không phải duyên; vậy sao Thế Tôn thường nói với các tỳ kheo (tu sĩ nam xuất gia) rằng tính thấy có đủ bốn duyên: nhân nơi hư không, nhân nơi ánh sáng, nhân nơi tâm, nhân nơi mắt? Nghĩa ấy thế nào?" Phật nói: "A Nan, ta nói các tướng nhân duyên của thế gian, đó không phải là đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất).
A Nan, ta lại hỏi ông: người thế gian nói 'tôi thấy được', thế nào gọi là thấy, thế nào gọi là không thấy?" A Nan thưa: "Người đời nhờ ánh sáng mặt trời, mặt trăng, đèn mà thấy các hình tướng thì gọi là thấy; nếu không có ba thứ ánh sáng ấy thì không thấy được."
"A Nan, nếu lúc không có ánh sáng gọi là không thấy, thì lẽ ra không thấy tối. Nếu chắc chắn thấy tối, thì đó chỉ là không có ánh sáng, sao lại là không thấy? A Nan, nếu lúc ở trong tối, vì không thấy sáng nên gọi là không thấy, thì nay lúc ở trong sáng, không thấy tướng tối, cũng phải gọi là không thấy. Như vậy cả hai tướng đều gọi là không thấy. Nếu hai tướng ấy tự lấn đoạt lẫn nhau, chứ không phải tính thấy của ông trong đó tạm thời không có, thì như vậy biết cả hai đều gọi là thấy, sao lại gọi là không thấy?
Vì thế, A Nan, nay ông nên biết: lúc thấy sáng, cái thấy không phải là sáng; lúc thấy tối, cái thấy không phải là tối; lúc thấy hư không, cái thấy không phải là hư không; lúc thấy ngăn bít, cái thấy không phải là ngăn bít. Bốn nghĩa ấy đã thành, ông lại nên biết: khi thấy được cái thấy chân thật, thì cái thấy ấy không phải là cái thấy thông thường; cái thấy chân thật còn lìa cả cái thấy thông thường, cái thấy thông thường không với tới được nó. Sao còn nói đến các tướng nhân duyên, tự nhiên và hòa hợp? Các ông là hàng Thanh văn hẹp hòi kém cỏi, không hiểu biết, không thể thông suốt được thật tướng (tướng chân thật của mọi vật) trong sạch. Ta nay dạy ông, hãy khéo suy nghĩ, chớ mỏi mệt lười biếng trên con đường bồ đề nhiệm mầu."
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật Thế Tôn đã vì chúng con giảng nói về nhân duyên và tự nhiên, các tướng hòa hợp và không hòa hợp, mà tâm con vẫn chưa thông. Nay lại nghe 'thấy cái thấy thì cái thấy ấy không phải là thấy', càng thêm mê muội. Cúi xin Ngài mở lòng từ rộng lớn, ban cho con mắt trí tuệ lớn, chỉ bày cho chúng con cái tâm giác sáng suốt trong sạch." Nói lời ấy xong, A Nan khóc lóc cúi đầu lễ lạy, chờ nhận ý chỉ của Phật.
Bấy giờ Thế Tôn thương xót A Nan và đại chúng, sắp giảng nói con đường tu hành nhiệm mầu của đại đà-la-ni (pháp tổng trì, nắm giữ trọn mọi điều lành, ngăn mọi điều ác) và các tam-ma-đề (các loại định), bảo A Nan: "Ông tuy nhớ giỏi, nhưng chỉ thêm phần nghe nhiều học rộng; còn đối với phép quán chiếu (soi xét) vi tế sâu kín của xa-ma-tha (chỉ, tức dừng lặng mọi vọng niệm) thì tâm ông chưa hiểu rõ. Ông hãy nghe kỹ, nay ta vì ông phân tích chỉ bày, cũng để cho những người hữu lậu đời sau được quả bồ đề.
A Nan, tất cả chúng sinh luân hồi trong thế gian là do hai thứ thấy sai lầm, điên đảo, phân biệt; ngay chỗ ấy phát sinh ra, rồi theo nghiệp (hành động tạo thành quả báo) mà xoay vần. Hai thứ thấy ấy là gì? Một là vọng kiến biệt nghiệp (cái thấy sai do nghiệp riêng của từng người); hai là vọng kiến đồng phận (cái thấy sai do nghiệp chung của cả một nhóm người).
Thế nào gọi là vọng kiến biệt nghiệp? A Nan, như người thế gian mắt có bệnh màng đỏ, ban đêm nhìn ánh đèn thấy riêng ra một quầng tròn năm màu chồng lớp. Ý ông thế nào? Quầng sáng tròn hiện ra ở ngọn đèn ban đêm này là màu của đèn, hay là màu của cái thấy? A Nan, nếu đó là màu của đèn, thì sao người không bệnh lại không cùng thấy, mà quầng tròn này chỉ người bệnh mắt mới thấy? Nếu đó là màu của cái thấy, thì cái thấy đã thành màu rồi, vậy người bệnh mắt thấy quầng tròn kia gọi là cái gì?
Lại nữa, A Nan, nếu quầng tròn này rời đèn mà có riêng, thì nhìn sang bình phong, màn trướng, bàn ghế lẽ ra cũng thấy có quầng tròn hiện ra. Nếu nó rời cái thấy mà có riêng, thì lẽ ra không phải do mắt thấy, sao người bệnh mắt lại thấy quầng tròn? Cho nên biết: màu thật ở nơi đèn, còn cái thấy bị bệnh nên thành quầng; quầng và cái thấy đều là bệnh, nhưng cái thấy được cái bệnh thì không phải là bệnh. Rốt cuộc không nên nói đó là đèn hay là cái thấy, hoặc nói trong đó có cái không phải đèn, không phải thấy.
Như mặt trăng thứ hai, không phải là thể trăng, cũng không phải là bóng trăng. Vì sao? Vì thấy mặt trăng thứ hai là do bóp con mắt mà thành. Người có trí không nên nói cái gốc của sự bóp mắt ấy là hình hay không phải hình, lìa cái thấy hay không lìa cái thấy. Đây cũng vậy, đều do mắt bệnh mà thành, nay muốn gọi cái nào là đèn, cái nào là thấy? Huống chi lại phân biệt cái không phải đèn, không phải thấy.
Thế nào gọi là vọng kiến đồng phận? A Nan, cõi Diêm Phù Đề này, trừ nước biển lớn ra, khoảng đất bằng ở giữa có ba nghìn châu (vùng đất lớn). Châu lớn ở chính giữa, đo từ đông sang tây, có tất cả hai nghìn ba trăm nước lớn. Các châu nhỏ còn lại ở trong các biển, trong đó có châu có hai, ba trăm nước, có châu có một hoặc hai nước, cho đến ba mươi, bốn mươi, năm mươi nước.
A Nan, nếu trong đó có một châu nhỏ chỉ có hai nước, mà chỉ người của một nước cùng chịu duyên xấu, thì chúng sinh ở vùng đất ấy thấy mọi cảnh chẳng lành: hoặc thấy hai mặt trời, hoặc thấy hai mặt trăng, cho đến quầng (vầng sáng bao quanh mặt trời, mặt trăng), thực (nhật thực, nguyệt thực), bội quyết (vầng khí hình như vòng ngọc đeo quanh mặt trời, mặt trăng), sao chổi, sao bột (sao có tia sáng tỏa tua tủa), sao băng, phụ nhĩ (vầng khí hai bên mặt trời như hai cái tai), cầu vồng, đủ thứ điềm xấu. Chỉ người nước này thấy, còn chúng sinh nước kia vốn không thấy, cũng không nghe.
A Nan, nay ta vì ông lấy hai việc này so sánh qua lại để làm sáng tỏ. A Nan, như vọng kiến biệt nghiệp của chúng sinh kia, thấy quầng tròn hiện trong ánh đèn, tuy hiện ra giống như cảnh thật, nhưng rốt cuộc là do mắt bệnh của người thấy mà thành. Bệnh ấy chính là sự mỏi mệt của cái thấy, không phải do hình sắc tạo ra; nhưng cái thấy được cái bệnh thì rốt cuộc không có lỗi gì.
Đem so với ông hôm nay dùng mắt nhìn thấy núi sông, cõi nước và các chúng sinh, đều là do cái bệnh của sự thấy từ vô thủy mà thành. Cái thấy và đối tượng của cái thấy dường như hiện thành cảnh trước mắt, vốn là cái bệnh của tính giác sáng suốt nơi ta khi duyên theo đối tượng. Cái giác chạy theo cái thấy chính là bệnh; còn tâm giác sáng suốt vốn có thì giác biết các duyên mà không phải là bệnh. Giác biết được cái bệnh bị giác, cái giác ấy không ở trong bệnh, đó mới thật là 'thấy cái thấy'. Vậy sao lại còn gọi nó là cái thấy, nghe, hay, biết?
Vì thế nay ông thấy ta, thấy ông, cùng các thế gian và mười loài chúng sinh, đều chính là cái bệnh của sự thấy; còn cái thấy được cái bệnh ấy, tức là cái tinh chân thật của sự thấy, tính nó không phải bệnh, nên không gọi là 'thấy'.
A Nan, như vọng kiến đồng phận của chúng sinh kia, đem so với vọng kiến biệt nghiệp của một người: một người bệnh mắt cũng giống như một nước kia. Người kia thấy quầng tròn là do bệnh mắt hư dối sinh ra; còn đám đông này cùng thấy những điềm chẳng lành là do khí độc xấu trong nghiệp thấy chung khởi lên. Cả hai đều do cái thấy hư vọng từ vô thủy sinh ra.
Lấy đó mà suy ra ba nghìn châu của cõi Diêm Phù Đề, cùng bốn biển lớn, cõi Ta Bà, cho đến các cõi nước hữu lậu và mọi chúng sinh trong mười phương, đều là tâm giác sáng suốt, vô lậu, nhiệm mầu, mà do các duyên bệnh hư vọng của thấy, nghe, hay, biết hòa hợp nên hư dối mà sinh, hòa hợp nên hư dối mà chết. Nếu xa lìa được các duyên hòa hợp và không hòa hợp, thì diệt trừ được các nhân sinh tử, trọn vẹn tính bồ đề không sinh diệt, bản tâm trong sạch, bản giác (tính giác ngộ vốn có) thường còn.
A Nan, ông tuy trước đã hiểu được bản giác nhiệm mầu sáng suốt, tính không phải nhân duyên, không phải tự nhiên, nhưng vẫn chưa rõ rằng cái gốc giác như thế không phải do hòa hợp (pha trộn lẫn nhau) mà sinh, cũng không phải do không hòa hợp mà có. A Nan, nay ta lại lấy tiền trần mà hỏi ông. Ông nay vẫn còn lấy tính nhân duyên hòa hợp của mọi vọng tưởng thế gian mà tự nghi ngờ rằng tâm chứng bồ đề là do hòa hợp mà khởi lên.
Vậy kiến tinh nhiệm mầu trong sạch của ông nay là hòa với sáng, hay hòa với tối? Hòa với thông suốt, hay hòa với ngăn bít? Nếu hòa với sáng, thì ông hãy xem cái sáng: khi sáng hiện trước mắt, cái thấy xen lẫn vào chỗ nào? Nếu tướng thấy có thể phân biệt được, thì xen vào thành hình tượng gì? Nếu chỗ ấy không phải là cái thấy, sao lại thấy sáng? Nếu chỗ ấy chính là cái thấy, sao lại thấy được cái thấy? Nếu cái thấy chắc chắn tròn đầy, thì chỗ nào để hòa với sáng? Nếu cái sáng tròn đầy, thì không thể hòa với cái thấy. Cái thấy hẳn khác với cái sáng, đã xen lẫn vào thì mất cả tên gọi của tính sáng; xen lẫn mà mất tính sáng thì nói hòa với sáng là vô lý. Còn tối, thông suốt và các thứ ngăn bít cũng như vậy.
Lại nữa, A Nan, kiến tinh nhiệm mầu trong sạch của ông nay là hợp (ghép khít) với sáng, hay hợp với tối? Hợp với thông suốt, hay hợp với ngăn bít? Nếu hợp với sáng, thì đến lúc tối, tướng sáng đã mất, cái thấy này không hợp với tối, sao lại thấy tối? Nếu lúc thấy tối mà không hợp với tối, thì hợp với sáng lẽ ra cũng không thấy sáng. Đã không thấy sáng, sao lại hợp với sáng? Rõ ràng sáng không phải là tối; còn tối, thông suốt và các thứ ngăn bít cũng như vậy."
A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như con suy nghĩ, cái gốc giác nhiệm mầu này đối với các duyên trần và các tâm niệm lo nghĩ, phải chăng là không hòa hợp?" Phật nói: "Nay ông lại nói tính giác không hòa hợp. Ta lại hỏi ông: kiến tinh nhiệm mầu này không hòa hợp, là không hòa với sáng, hay không hòa với tối? Không hòa với thông suốt, hay không hòa với ngăn bít? Nếu không hòa với sáng, thì giữa cái thấy và cái sáng ắt phải có ranh giới. Ông hãy xét kỹ: chỗ nào là sáng, chỗ nào là thấy? Từ chỗ cái thấy đến chỗ cái sáng, lấy đâu làm ranh giới? A Nan, nếu trong phạm vi của cái sáng hẳn không có cái thấy, thì hai bên không chạm đến nhau, tự nhiên không biết được tướng sáng ở đâu, ranh giới làm sao thành được? Còn tối, thông suốt và các thứ ngăn bít cũng như vậy.
Lại nữa, kiến tinh nhiệm mầu này không hòa hợp, là không hợp với sáng, hay không hợp với tối? Không hợp với thông suốt, hay không hợp với ngăn bít? Nếu không hợp với sáng, thì tính của cái thấy và cái sáng trái ngược nhau, như tai đối với ánh sáng hoàn toàn không chạm đến nhau. Cái thấy còn không biết tướng sáng ở đâu, thì làm sao xét rõ được lẽ hợp hay không hợp? Còn tối, thông suốt và các thứ ngăn bít cũng như vậy.
A Nan, ông vẫn chưa rõ rằng tất cả các tướng huyễn hóa của phù trần (bụi nổi, chỉ cảnh vật hư ảo không bền), ngay chỗ ấy sinh ra, rồi theo chỗ ấy mà diệt mất, gọi là tướng huyễn vọng, nhưng tính của chúng thật là thể nhiệm mầu, giác ngộ, sáng suốt. Như thế cho đến năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), sáu nhập (sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, là chỗ các cảnh đi vào), từ mười hai xứ (sáu giác quan và sáu loại cảnh) đến mười tám giới (sáu giác quan, sáu loại cảnh và sáu loại nhận biết), khi nhân duyên hòa hợp thì hư dối mà có sinh, khi nhân duyên chia lìa thì hư dối mà gọi là diệt.
Thật không biết rằng sinh diệt, đến đi ấy vốn là Như Lai tạng (kho tàng của Như Lai, tức chân tâm vốn có đủ trong mọi chúng sinh) thường còn, nhiệm mầu, sáng suốt, không lay động, tròn khắp, là tính chân như (tính chân thật, như như không đổi) nhiệm mầu. Trong cái tính chân thật thường còn ấy mà tìm đến đi, mê ngộ, sống chết, thì hoàn toàn không thể tìm được gì.
A Nan, thế nào là năm ấm vốn là tính chân như nhiệm mầu của Như Lai tạng? A Nan, ví như có người dùng mắt trong sạch nhìn bầu trời quang đãng, chỉ thấy một khoảng hư không trong suốt, hoàn toàn không có gì. Người ấy vô cớ giữ mắt không chớp, nhìn trừng trừng đến mỏi mệt, thì trong hư không riêng thấy hoa đốm loạn xạ, lại có đủ thứ tướng loạn xạ hư dối. Nên biết sắc ấm (nhóm hình sắc, vật chất) cũng như vậy.
A Nan, các hoa đốm ấy không phải từ hư không đến, cũng không phải từ mắt ra. Vì sao vậy, A Nan? Nếu từ hư không đến, thì đã từ hư không đến ắt phải trở vào hư không; mà nếu có ra có vào thì không phải là hư không. Hư không nếu không trống rỗng, thì tự nó không dung chứa được tướng hoa sinh ra diệt đi, như thân A Nan không dung chứa thêm một A Nan nữa. Nếu từ mắt ra, thì đã từ mắt ra ắt phải trở vào mắt. Tính của hoa này đã từ mắt ra thì lẽ ra phải có cái thấy. Nếu có cái thấy, thì lúc đi ra đã thành hoa giữa hư không, lúc quay về lẽ ra phải thấy được con mắt. Nếu không có cái thấy, thì lúc đi ra đã che mờ hư không, lúc quay về lẽ ra phải che mờ con mắt. Lại nữa, lúc thấy hoa, mắt lẽ ra không còn màng che; sao phải đến lúc thấy trời trong mới gọi là mắt sáng? Vì thế nên biết sắc ấm là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tính tự nhiên.
A Nan, ví như có người tay chân yên ổn, trăm xương điều hòa, bỗng như quên mình đang sống, tính không có gì trái hay thuận. Người ấy vô cớ đem hai bàn tay xoa vào nhau giữa không trung, trong hai bàn tay hư dối sinh ra các cảm giác rít, trơn, lạnh, nóng. Nên biết thọ ấm (nhóm cảm thọ: khổ, vui, hay không khổ không vui) cũng như vậy.
A Nan, các xúc giác huyễn ấy không phải từ hư không đến, cũng không phải từ bàn tay ra. Vì sao vậy, A Nan? Nếu từ hư không đến, đã chạm được vào bàn tay, sao không chạm vào thân? Hư không không lẽ lại chọn lựa chỗ mà đến chạm. Nếu từ bàn tay ra, thì lẽ ra không cần đợi hai tay áp vào nhau. Lại vì từ bàn tay ra, thì lúc áp vào nhau bàn tay biết, lúc rời ra thì cảm xúc chạy vào trong; vậy xương tủy ở cánh tay, cổ tay lẽ ra cũng phải biết được dấu vết lúc nó đi vào. Hẳn phải có một cái tâm biết, biết lúc ra, biết lúc vào, tự có một vật qua lại trong thân, cần gì phải đợi áp tay vào mới biết, mới gọi là xúc? Vì thế nên biết thọ ấm là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tính tự nhiên.
A Nan, ví như có người nói chuyện mơ chua thì trong miệng chảy nước miếng; nghĩ đến chuyện bước trên vách núi cheo leo thì lòng bàn chân ê buốt. Nên biết tưởng ấm (nhóm tưởng tượng, hình dung) cũng như vậy. A Nan, nước miếng do nói chuyện chua ấy không phải từ quả mơ sinh ra, cũng không phải từ miệng đi vào. Vì sao vậy, A Nan? Nếu từ quả mơ sinh ra, thì quả mơ lẽ ra tự nói được, cần gì đợi người nói? Nếu từ miệng đi vào, thì miệng lẽ ra tự nghe được, cần gì phải có tai? Nếu chỉ riêng tai nghe, sao nước miếng này không từ trong tai chảy ra? Nghĩ đến bước trên vách núi cũng giống như chuyện nói về mơ. Vì thế nên biết tưởng ấm là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tính tự nhiên.
A Nan, ví như dòng nước xiết, sóng nối tiếp nhau, sóng trước sóng sau không vượt qua nhau. Nên biết hành ấm (nhóm các tâm niệm, hoạt động trôi chảy liên tục) cũng như vậy. A Nan, tính chảy như thế không phải nhân hư không mà sinh, không phải nhân nước mà có, cũng không phải là tính của nước, mà cũng không lìa hư không và nước. Vì sao vậy, A Nan? Nếu nhân hư không mà sinh, thì hư không vô tận khắp mười phương đều thành dòng chảy vô tận, mọi thế giới tự nhiên đều bị chìm ngập. Nếu nhân nước mà có, thì tính dòng nước xiết này lẽ ra không phải là nước; cái sinh ra và cái được sinh ra lẽ ra phải hiện rõ riêng biệt ngay bây giờ. Nếu chính là tính của nước, thì lúc nước lặng trong lẽ ra không còn là thể nước. Nếu lìa hư không và nước, thì ngoài hư không chẳng có gì, ngoài nước không có dòng chảy. Vì thế nên biết hành ấm là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tính tự nhiên.
A Nan, ví như có người lấy cái bình Tần Già (bình làm theo hình chim ca-lăng-tần-già, một loài chim hót hay), bịt kín hai lỗ, trong chứa đầy hư không, mang đi xa nghìn dặm để biếu nước khác. Nên biết thức ấm (nhóm nhận biết, phân biệt) cũng như vậy. A Nan, hư không ấy không phải từ phương kia đến, cũng không phải vào phương này. Vì sao vậy, A Nan? Nếu từ phương kia đến, thì trong bình đã chứa hư không mang đi, chỗ đặt bình ban đầu lẽ ra phải thiếu mất một phần hư không. Nếu vào phương này, thì khi mở lỗ, dốc ngược bình, lẽ ra phải thấy hư không chảy ra. Vì thế nên biết thức ấm là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tính tự nhiên."
Kinh Đại Phật Đỉnh Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm, quyển thứ hai.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video