Thiên 3 — Quyển 3: Sáu nhập, mười hai xứ, mười tám giới, bảy đại đều là Như Lai tạng

# Kinh Thủ-lăng-nghiêm, quyển thứ ba

 Kinh Đại Phật Đỉnh Như Lai Mật Nhân Tu Chứng Liễu Nghĩa Chư Bồ-tát Vạn Hạnh Thủ-lăng-nghiêm, quyển thứ ba. Tên kinh có nghĩa là: kinh nói về cái nhân bí mật mà Như Lai dùng để tu và chứng đạo, là giáo lý rốt ráo, đầy đủ, là đầu mối muôn hạnh của các vị Bồ-tát (người tu hạnh giác ngộ cho mình và cứu độ người khác). Thủ-lăng-nghiêm là tên một môn định, nghĩa là "kiên cố rốt ráo", tức hết thảy mọi sự đều vững chắc, không gì phá được. Kinh còn có tên là Kinh Đại Đạo Tràng ở chùa Na-lan-đà miền Trung Ấn Độ, được chép ra từ bộ Quán đỉnh và lưu hành riêng.

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Bát-lạt-mật-đế, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Đường.

 "Lại nữa, A-nan (người em họ và thị giả của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ giỏi)! Vì sao nói sáu nhập vốn là diệu chân như tính của Như Lai tạng?
- Sáu nhập là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Đó là sáu cửa để cảnh bên ngoài đi vào.
- Như Lai tạng là cái tâm bản nhiên thanh tịnh sẵn có nơi mọi chúng sinh. Nó như một kho tàng chứa đựng tất cả, gốc của muôn pháp.
- Diệu chân như tính là bản tính chân thật, mầu nhiệm, luôn như vậy, không hề đổi khác.

A-nan! Ví như con mắt nhìn trừng trừng lâu thì sinh ra mỏi mệt. Cả con mắt lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề (tính giác ngộ sáng suốt sẵn có). Do nhìn trừng mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là sáng và tối (trần là đối tượng mà giác quan tiếp nhận), cái thấy phát ra ở giữa. Cái thấy thâu nhận hình ảnh của trần cảnh ấy, gọi là tính thấy. Cái thấy này mà rời hai trần sáng và tối thì rốt cuộc không có thực thể.

Như vậy, A-nan, nên biết cái thấy ấy không phải từ sáng tối mà đến, không phải từ căn (giác quan, ở đây là con mắt) mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó từ sáng mà đến, thì khi tối, cái thấy phải theo cái sáng mà mất, lẽ ra không thấy được tối.
- Nếu nó từ tối mà đến, thì khi sáng, cái thấy phải theo cái tối mà mất, lẽ ra không thấy được sáng.
- Nếu nó từ căn mà sinh, thì phải không cần sáng tối. Vậy cái tinh thấy ấy vốn không có tự tính.
- Nếu nó từ hư không mà ra, thì nhìn ra trước thấy trần cảnh, quay về lẽ ra phải thấy được con mắt của mình. Lại nữa, hư không tự thấy thì dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết nhãn nhập (cửa mắt) là hư vọng. Nó vốn không phải do nhân duyên (các điều kiện hợp lại mà sinh), cũng không phải tự nhiên mà có.

 A-nan! Ví như có người lấy hai ngón tay bịt chặt hai tai. Vì nhĩ căn (tai) mỏi mệt nên trong đầu nghe có tiếng. Cả tai lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề. Do bịt chặt mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là động (có tiếng) và tĩnh (im lặng), cái nghe phát ra ở giữa. Cái nghe thâu nhận hình ảnh của trần cảnh ấy, gọi là tính nghe. Cái nghe này mà rời hai trần động và tĩnh thì rốt cuộc không có thực thể.

Như vậy, A-nan, nên biết cái nghe ấy không phải từ động tĩnh mà đến, không phải từ căn mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó từ tĩnh mà đến, thì khi động, cái nghe phải theo cái tĩnh mà mất, lẽ ra không nghe được động.
- Nếu nó từ động mà đến, thì khi tĩnh, cái nghe phải theo cái động mà mất, lẽ ra không biết được tĩnh.
- Nếu nó từ căn mà sinh, thì phải không cần động tĩnh. Vậy thể của cái nghe vốn không có tự tính.
- Nếu nó từ hư không mà ra, thì đã có cái nghe thành tính rồi, hư không ấy không còn là hư không nữa. Lại nữa, hư không tự nghe thì dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết nhĩ nhập (cửa tai) là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ví như có người hít mạnh vào mũi, hít lâu thành mỏi mệt, thì trong mũi cảm thấy có cái chạm mát lạnh. Nhân cái chạm ấy mà phân biệt được thông hay nghẹt, rỗng hay đặc, cho đến các mùi thơm, mùi hôi. Cả mũi lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề. Do hít mạnh mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là thông và nghẹt, cái ngửi phát ra ở giữa. Cái ngửi thâu nhận hình ảnh của trần cảnh ấy, gọi là tính ngửi. Cái ngửi này mà rời hai trần thông và nghẹt thì rốt cuộc không có thực thể.

Nên biết cái ngửi ấy không phải từ thông nghẹt mà đến, không phải từ căn mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó từ thông mà đến, thì khi nghẹt, cái ngửi phải theo cái thông mà mất, làm sao biết được nghẹt?
- Nếu nó nhân nghẹt mà có, thì khi thông lại không có cái ngửi, làm sao nhận ra được các thứ chạm như thơm, hôi?
- Nếu nó từ căn mà sinh, thì phải không cần thông nghẹt. Vậy thể của cái ngửi vốn không có tự tính.
- Nếu nó từ hư không mà ra, thì cái ngửi ấy lẽ ra phải quay lại ngửi được mũi của ông. Lại nữa, hư không tự có cái ngửi thì dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết tỷ nhập (cửa mũi) là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ví như có người lấy lưỡi liếm mép, liếm mãi đến mỏi mệt. Người ấy nếu có bệnh thì thấy có vị đắng, người không bệnh thì thấy hơi ngọt. Do ngọt và đắng mà hiển lộ ra cái lưỡi. Khi lưỡi không động thì vị nhạt luôn có mặt. Cả lưỡi lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề. Do liếm mãi mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là ngọt đắng và nhạt, cái biết phát ra ở giữa. Cái biết thâu nhận hình ảnh của trần cảnh ấy, gọi là tính biết vị. Tính biết vị này mà rời hai trần ngọt đắng và nhạt thì rốt cuộc không có thực thể.

Như vậy, A-nan, nên biết cái biết nếm đắng, nếm nhạt ấy không phải từ ngọt đắng mà đến, không phải nhân nhạt mà có, không phải từ căn mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó từ ngọt đắng mà đến, thì khi nhạt, cái biết phải mất đi, làm sao biết được nhạt?
- Nếu nó từ nhạt mà ra, thì khi ngọt, cái biết phải mất đi, làm sao biết được hai tướng ngọt và đắng?
- Nếu nó từ lưỡi mà sinh, thì phải không cần các trần ngọt, nhạt và đắng. Vậy cái căn biết vị này vốn không có tự tính.
- Nếu nó từ hư không mà ra, thì hư không tự biết vị, chứ không phải miệng ông biết. Lại nữa, hư không tự biết thì dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết thiệt nhập (cửa lưỡi) là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ví như có người lấy một bàn tay lạnh chạm vào một bàn tay nóng. Nếu cái lạnh mạnh hơn thì tay nóng theo đó mà lạnh. Nếu cái nóng mạnh hơn thì tay lạnh thành nóng. Như vậy, do cảm giác chạm khi hai tay hợp nhau mà làm rõ ra cái biết khi hai tay rời nhau. Sự lấn át nóng lạnh qua lại mà thành được là do cái chạm mỏi mệt. Cả thân lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề. Do chạm nhau mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là rời và hợp, cái cảm biết phát ra ở giữa. Cái cảm biết thâu nhận hình ảnh của trần cảnh ấy, gọi là tính cảm biết. Thể của cái cảm biết này mà rời hai trần rời-hợp và trái-thuận (khó chịu, dễ chịu) thì rốt cuộc không có thực thể.

Như vậy, A-nan, nên biết cái cảm biết ấy không phải từ rời hợp mà đến, không phải nhân trái thuận mà có, không phải từ căn mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó đến từ lúc hợp, thì khi rời, cái cảm biết lẽ ra đã mất, làm sao cảm biết được sự rời? Hai tướng trái và thuận cũng như vậy.
- Nếu nó từ căn mà ra, thì phải không cần bốn tướng rời, hợp, trái, thuận. Vậy cái biết của thân ông vốn không có tự tính.
- Nếu nó quả từ hư không mà ra, thì hư không tự cảm biết, dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết thân nhập (cửa thân) là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ví như có người mỏi mệt thì ngủ, ngủ đủ thì thức dậy. Thấy trần cảnh thì nhớ, mất nhớ thì là quên. Đó là sự điên đảo của sinh, trụ, dị, diệt, tức bốn giai đoạn: sinh ra, tồn tại, biến đổi, tiêu mất. Các tập quen được thu nhận về bên trong, theo thứ lớp không vượt lẫn nhau, gọi là ý căn hay biết. Cả ý lẫn sự mỏi mệt đều là Bồ-đề. Do mỏi mệt mà sinh ra tướng mỏi mệt, rồi nhân nơi hai thứ trần cảnh hư vọng là sinh và diệt, cái biết tụ lại ở giữa. Nó thu gom các trần cảnh bên trong, khiến dòng thấy nghe chảy ngược vào. Chỗ dòng ấy chảy không tới được, gọi là tính hay biết. Tính hay biết này mà rời hai trần thức và ngủ, sinh và diệt thì rốt cuộc không có thực thể.

Như vậy, A-nan, nên biết cái căn hay biết ấy không phải từ thức ngủ mà đến, không phải nhân sinh diệt mà có, không phải từ căn mà ra, cũng không phải từ hư không mà sinh. Vì sao vậy?
- Nếu nó từ lúc thức mà đến, thì khi ngủ, nó phải theo đó mà mất, lấy gì để ngủ?
- Nếu nó quả có lúc sinh, thì khi diệt nó cũng không còn, lấy ai mà chịu cái diệt?
- Nếu nó từ diệt mà có, thì khi sinh, cái diệt đã không còn, ai biết được cái sinh?
- Nếu nó từ căn mà ra, thì hai tướng thức và ngủ chỉ theo thân mà mở ra, khép lại. Rời hai thể ấy, cái hay biết này giống như hoa đốm giữa hư không (thứ do mắt hoa mà thấy, vốn không có thật), rốt cuộc không có tự tính.
- Nếu nó từ hư không mà sinh, thì tự là hư không biết, dính dáng gì đến chỗ nhập của ông?

Cho nên phải biết ý nhập (cửa ý) là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 Lại nữa, A-nan! Vì sao nói mười hai xứ vốn là diệu chân như tính của Như Lai tạng? Mười hai xứ là sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cộng với sáu trần (sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp), tức chỗ bên trong và chỗ bên ngoài gặp nhau.

A-nan! Ông hãy nhìn rừng cây Kỳ-đà này (khu rừng của thái tử Kỳ-đà, nơi có tinh xá Phật đang ở) và các suối, ao. Ý ông nghĩ sao: những thứ ấy là do sắc (hình tướng, màu sắc) sinh ra cái thấy của mắt, hay do mắt sinh ra tướng sắc?
- A-nan! Nếu nhãn căn (con mắt) sinh ra tướng sắc, thì khi nhìn hư không, hư không không phải sắc, tính sắc lẽ ra phải tiêu mất. Đã tiêu mất thì phơi bày ra là hết thảy đều không. Tướng sắc đã không có thì lấy gì làm rõ được chất của hư không? Với hư không cũng như vậy.
- Nếu sắc trần sinh ra cái thấy của mắt, thì khi nhìn hư không, hư không không phải sắc, cái thấy phải tiêu mất. Đã mất thì hết thảy đều không, ai làm rõ được hư không và sắc?

Cho nên phải biết cái thấy cùng với sắc và không đều không có chỗ ở. Tức là hai xứ sắc và thấy là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ông lại nghe trong vườn Kỳ-đà này: cơm chín thì đánh trống, đại chúng tụ họp thì đánh chuông. Tiếng chuông, tiếng trống trước sau nối nhau. Ý ông nghĩ sao: đó là tiếng đến bên tai, hay tai đi đến chỗ tiếng?

A-nan! Nếu tiếng ấy đến bên tai, thì cũng như khi ta đi khất thực trong thành Thất-la-phiệt (tức thành Xá-vệ, kinh đô nước Kiều-tát-la) thì trong rừng Kỳ-đà không có ta. Tiếng ấy đã đến chỗ tai A-nan, thì Mục-liên và Ca-diếp (hai vị đệ tử lớn của Phật) lẽ ra không cùng nghe được. Huống chi trong ấy có một nghìn hai trăm năm mươi vị sa-môn, nghe tiếng chuông thì cùng đến chỗ ăn.

Nếu tai ông đi đến bên tiếng, thì cũng như khi ta trở về ở trong rừng Kỳ-đà thì trong thành Thất-la không có ta. Khi ông nghe tiếng trống, tai ông đã đi đến chỗ đánh trống rồi. Tiếng chuông cùng vang lên, lẽ ra ông không nghe được cả hai. Huống chi trong đó còn có đủ thứ tiếng voi, ngựa, trâu, dê. Còn nếu không có đến, không có đi, thì cũng không có nghe.

Cho nên phải biết cái nghe cùng với tiếng đều không có chỗ ở. Tức là hai xứ nghe và tiếng là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ông lại ngửi hương chiên-đàn (gỗ đàn hương, loại gỗ thơm quý) trong lò này. Hương ấy chỉ cần đốt một thù (đơn vị trọng lượng rất nhỏ thời xưa, bằng một phần hai mươi bốn lạng), thì trong vòng bốn mươi dặm quanh thành Thất-la-phiệt đều cùng lúc ngửi thấy mùi. Ý ông nghĩ sao: hương này sinh ra từ gỗ chiên-đàn, sinh ra từ mũi ông, hay sinh ra từ hư không?
- A-nan! Nếu hương này sinh ra từ mũi ông, đã nói là mũi sinh ra thì phải từ mũi đi ra. Mũi không phải là gỗ chiên-đàn, làm sao trong mũi lại có mùi chiên-đàn? Đã nói là ông ngửi hương thì hương phải đi vào mũi. Trong mũi đi ra hương thì nói là ngửi không còn đúng nghĩa.
- Nếu sinh ra từ hư không, thì tính hư không thường còn mãi, hương lẽ ra phải thường có, cần gì phải đốt khúc gỗ khô trong lò?
- Nếu sinh ra từ gỗ, thì chất hương này nhân đốt mà thành khói. Nếu mũi ngửi được thì phải được khói phủ tới. Khói ấy bay lên không chưa được xa, làm sao trong vòng bốn mươi dặm đã ngửi thấy?

Cho nên phải biết hương, mùi hôi cùng với cái ngửi đều không có chỗ ở. Tức là hai xứ ngửi và hương là hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ông thường ngày hai thời (buổi sáng và buổi trưa) ôm bát ở trong đại chúng. Trong đó có khi gặp tô, lạc, đề hồ (các món chế từ sữa: váng sữa, sữa đông, và tinh chất sữa ngon nhất), gọi là vị ngon bậc nhất. Ý ông nghĩ sao: vị ấy sinh ra từ hư không, sinh ra từ lưỡi, hay sinh ra từ thức ăn?
- A-nan! Nếu vị ấy sinh ra từ lưỡi ông, thì trong miệng ông chỉ có một cái lưỡi. Lưỡi ấy lúc đó đã thành vị tô rồi, gặp đường phèn đen lẽ ra không đổi khác. Nếu không đổi khác thì không gọi là biết vị. Nếu đổi khác được, mà lưỡi đâu có nhiều thể, làm sao một cái lưỡi biết được nhiều vị?
- Nếu sinh ra từ thức ăn, thì thức ăn không có thức (khả năng nhận biết), làm sao tự biết? Lại nữa, thức ăn tự biết thì cũng như người khác ăn, can dự gì đến ông mà gọi là biết vị?
- Nếu sinh ra từ hư không, thì ông nếm hư không xem nó là vị gì? Giả sử hư không có vị mặn, thì đã làm mặn lưỡi ông cũng làm mặn mặt ông. Như thế người ở cõi này giống như cá biển, đã luôn chịu vị mặn thì hoàn toàn không biết vị nhạt. Nếu không biết nhạt thì cũng chẳng biết mặn. Đã không biết gì thì sao gọi là vị?

Cho nên phải biết vị, lưỡi cùng với cái nếm đều không có chỗ ở. Tức là cả cái nếm lẫn vị đều hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Ông thường mỗi sáng lấy tay xoa đầu. Ý ông nghĩ sao: trong cái biết do xoa đầu, đâu là cái năng xúc (cái chủ động chạm)? Cái năng ấy ở tay hay ở đầu?
- Nếu ở tay thì đầu không biết, làm sao thành cái chạm?
- Nếu ở đầu thì tay vô dụng, làm sao gọi là chạm?
- Nếu cả hai đều có cái biết, thì A-nan ông phải có hai thân.
- Nếu đầu và tay do một cái chạm sinh ra, thì tay và đầu phải là một thể. Nếu là một thể thì không thành được cái chạm. Nếu là hai thể thì cái chạm ở đâu? Ở bên năng thì không phải bên sở (cái bị chạm), ở bên sở thì không phải bên năng. Cũng không lẽ hư không chạm với ông.

Cho nên phải biết cái cảm biết xúc chạm cùng với thân đều không có chỗ ở. Tức là cả thân lẫn xúc chạm đều hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Trong ý ông thường nghĩ tới ba tính thiện, ác, vô ký (không thiện không ác), sinh thành ra các khuôn mẫu gọi là pháp (đối tượng của ý, như ý niệm, hình bóng sự vật trong tâm). Pháp này là do tâm sinh ra, hay rời tâm mà có chỗ riêng?

 A-nan! Nếu pháp do tâm sinh ra, thì pháp chẳng phải trần, không phải cái mà tâm nghĩ tới, làm sao thành một xứ?

Nếu pháp rời tâm mà có chỗ riêng, thì tự tính của pháp là biết hay không biết?
- Nếu biết thì gọi là tâm. Nếu nó khác ông mà không phải trần, thì nó giống như tâm của người khác. Nếu nó là ông thì nó là tâm ông, làm sao tâm ông lại thành hai với ông?
- Nếu nó không biết, thì trần này đã không phải sắc, tiếng, mùi, vị, rời hợp, lạnh ấm, cũng không phải tướng hư không, vậy nó ở đâu? Nay trong sắc và không đều không thể chỉ ra nó. Không lẽ ở thế gian lại có chỗ ngoài hư không. Tâm không có cái để nghĩ tới, thì xứ ấy dựa vào đâu mà lập?

Cho nên phải biết pháp cùng với tâm đều không có chỗ ở. Tức là cả ý lẫn pháp đều hư vọng, vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 Lại nữa, A-nan! Vì sao nói mười tám giới vốn là diệu chân như tính của Như Lai tạng? Mười tám giới là sáu căn, sáu trần và sáu thức (sáu cái biết phân biệt: thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, nghĩ). "Giới" nghĩa là ranh giới, phạm vi riêng của mỗi thứ.

A-nan! Như ông đã hiểu, mắt và sắc làm duyên mà sinh ra nhãn thức (cái biết phân biệt của mắt). Thức này là nhân mắt mà sinh, lấy mắt làm giới, hay nhân sắc mà sinh, lấy sắc làm giới?

A-nan! Nếu nhân mắt mà sinh, thì đã không có sắc và không, cũng không có gì để phân biệt. Dù có thức của ông thì định dùng vào việc gì? Cái thấy của ông lại không phải xanh, vàng, đỏ, trắng, không có gì để chỉ ra, thì do đâu mà lập giới?

Nếu nhân sắc mà sinh, thì khi hư không không có sắc, thức của ông lẽ ra phải diệt, làm sao biết được đó là tính hư không? Khi sắc biến đổi, ông cũng biết được tướng sắc đổi dời, mà thức của ông không đổi dời, thì giới do đâu mà lập? Nếu thức theo sắc mà biến đổi, thì tướng giới tự không còn. Nếu thức không biến đổi thì nó thường còn, mà đã từ sắc sinh ra thì lẽ ra không biết được hư không ở đâu.

Nếu gồm cả hai, do mắt và sắc cùng sinh ra, thì khi hợp, ở giữa lại rời ra, khi rời thì hai bên lại hợp. Thể tính lộn xộn như vậy làm sao thành giới?

Cho nên phải biết mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là mắt, sắc và sắc giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Lại như ông đã hiểu, tai và tiếng làm duyên mà sinh ra nhĩ thức (cái biết phân biệt của tai). Thức này là nhân tai mà sinh, lấy tai làm giới, hay nhân tiếng mà sinh, lấy tiếng làm giới?

 A-nan! Nếu nhân tai mà sinh, thì hai tướng động và tĩnh đã không hiện ra trước mặt, căn không thành cái biết, tất không biết được gì. Cái biết còn không thành thì thức có hình dạng gì? Nếu lấy cái nghe của tai, thì vì không có động tĩnh, cái nghe không thành. Làm sao lấy hình dáng cái tai, vốn lẫn với sắc và xúc trần, mà gọi là thức giới? Vậy nhĩ thức giới lại do đâu mà lập?

Nếu sinh ra từ tiếng, thì thức nhân tiếng mà có, không liên quan gì đến cái nghe. Không có cái nghe thì cũng mất luôn chỗ ở của tướng tiếng. Thức từ tiếng sinh ra, cứ cho là tiếng nhân cái nghe mà có tướng tiếng, thì cái nghe lẽ ra phải nghe được cả thức. Nếu không nghe được thức thì thức không phải là giới. Nếu nghe được thì thức giống như tiếng. Thức đã bị nghe rồi thì ai biết được cái nghe và thức? Nếu không có cái biết thì rốt cuộc như cỏ cây. Không lẽ tiếng và cái nghe trộn lẫn mà thành giới ở giữa. Giới không có vị trí ở giữa, thì tướng trong và ngoài lại do đâu mà thành?

Cho nên phải biết tai và tiếng làm duyên sinh ra nhĩ thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là tai, tiếng và thanh giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Lại như ông đã hiểu, mũi và hương làm duyên mà sinh ra tỷ thức (cái biết phân biệt của mũi). Thức này là nhân mũi mà sinh, lấy mũi làm giới, hay nhân hương mà sinh, lấy hương làm giới?

 A-nan! Nếu nhân mũi mà sinh, thì trong tâm ông lấy cái gì làm mũi? Lấy cái hình thịt giống như hai móng rủ xuống, hay lấy cái tính hay ngửi, hay động đậy?

Nếu lấy hình thịt, thì chất thịt là thân, cái biết của thân là xúc. Gọi là thân thì không phải mũi, gọi là xúc thì là trần. Mũi còn chưa có tên, làm sao lập giới?

Nếu lấy cái hay ngửi, thì trong tâm ông lấy gì làm cái biết?
- Nếu lấy thịt làm cái biết, thì cái biết của thịt vốn là xúc, không phải mũi.
- Nếu lấy hư không làm cái biết, thì hư không tự biết, còn thịt lẽ ra không cảm biết. Như vậy hư không phải là ông, còn thân ông không biết gì, và A-nan hôm nay lẽ ra không có ở đâu cả.
- Nếu lấy hương làm cái biết, thì cái biết tự thuộc về hương, can dự gì đến ông?

Nếu mùi thơm mùi hôi nhất định sinh ra từ mũi ông, thì hai luồng mùi thơm hôi ấy không sinh ra từ cây y-lan (loài cây có mùi rất hôi) và gỗ chiên-đàn. Khi hai vật ấy không đến, ông tự ngửi mũi mình xem là thơm hay hôi? Hôi thì không phải thơm, thơm thì không phải hôi. Nếu cả thơm lẫn hôi đều ngửi được, thì một mình ông phải có hai cái mũi, và khi đứng trước ta hỏi đạo thì có hai A-nan, vậy ai là thân thật của ông? Nếu mũi chỉ có một thì thơm và hôi không phải hai: hôi đã là thơm, thơm lại thành hôi. Hai tính đều không có thì giới do đâu mà lập?

Nếu nhân hương mà sinh, thì thức nhân hương mà có. Cũng như mắt có cái thấy mà không nhìn được chính con mắt, thức đã nhân hương mà có thì lẽ ra không biết được hương. Nếu biết được hương thì nó không phải do hương sinh. Nếu không biết được hương thì nó không phải là thức. Hương không nhờ cái biết mà có thì hương giới không thành. Thức không biết hương thì cái giới do nhân mà có không phải từ hương mà lập. Đã không có ở giữa thì không thành trong và ngoài. Các tính ngửi kia rốt cuộc là hư vọng.

Cho nên phải biết mũi và hương làm duyên sinh ra tỷ thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là mũi, hương và hương giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Lại như ông đã hiểu, lưỡi và vị làm duyên mà sinh ra thiệt thức (cái biết phân biệt của lưỡi). Thức này là nhân lưỡi mà sinh, lấy lưỡi làm giới, hay nhân vị mà sinh, lấy vị làm giới?

 A-nan! Nếu nhân lưỡi mà sinh, thì những thứ ở thế gian như mía, ô mai, hoàng liên, muối mỏ, tế tân, gừng, quế đều không có vị. Ông tự nếm lưỡi mình xem là ngọt hay đắng? Nếu lưỡi vốn đắng thì ai nếm cái lưỡi? Lưỡi không tự nếm được thì ai là cái biết? Nếu lưỡi vốn không đắng thì vị tự không sinh, làm sao lập giới?

Nếu nhân vị mà sinh, thì thức tự là vị, cũng giống như lưỡi, lẽ ra không tự nếm mình được, làm sao biết được là vị hay không phải vị? Lại nữa, các vị không phải do một vật sinh ra. Vị đã sinh ra từ nhiều thứ thì thức lẽ ra phải có nhiều thể. Nếu thể của thức là một, mà thể ấy nhất định do vị sinh, thì các vị mặn, nhạt, ngọt, cay hòa hợp cùng sinh, các tướng biến đổi khác nhau đều thành một vị, lẽ ra không có phân biệt. Đã không có phân biệt thì không gọi là thức, làm sao còn gọi là thiệt-vị-thức giới? Cũng không lẽ hư không sinh ra tâm thức của ông. Nếu lưỡi và vị hòa hợp thì ngay trong đó vốn không có tự tính, làm sao giới sinh ra được?

Cho nên phải biết lưỡi và vị làm duyên sinh ra thiệt thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là lưỡi, vị và thiệt giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Lại như ông đã hiểu, thân và xúc làm duyên mà sinh ra thân thức (cái biết phân biệt của thân). Thức này là nhân thân mà sinh, lấy thân làm giới, hay nhân xúc mà sinh, lấy xúc làm giới?

 A-nan! Nếu nhân thân mà sinh, thì phải không cần hợp và rời. Không có hai cái biết hợp rời làm duyên thì thân biết được gì?

Nếu nhân xúc mà sinh, thì phải không cần thân ông. Ai có thể không có thân mà biết được hợp với rời?

A-nan! Vật thì không biết cái chạm, thân biết thì mới có cái chạm. Biết thân tức là xúc, biết xúc tức là thân. Đã là xúc thì không phải thân, đã là thân thì không phải xúc. Hai tướng thân và xúc vốn không có chỗ ở. Hợp với thân thì thành tự thể của thân, rời thân thì là các tướng như hư không. Trong và ngoài đã không thành thì ở giữa làm sao lập được? Ở giữa không lập được thì tính trong và ngoài đều rỗng không. Vậy thức của ông sinh ra thì do đâu mà lập giới?

Cho nên phải biết thân và xúc làm duyên sinh ra thân thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là thân, xúc và thân giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên.

 A-nan! Lại như ông đã hiểu, ý và pháp làm duyên mà sinh ra ý thức (cái biết phân biệt của ý). Thức này là nhân ý mà sinh, lấy ý làm giới, hay nhân pháp mà sinh, lấy pháp làm giới?

 A-nan! Nếu nhân ý mà sinh, thì trong ý ông phải có cái gì được nghĩ tới để làm rõ ý ông. Nếu không có pháp ở trước thì ý không sinh được gì. Rời duyên thì không có hình tướng, thức còn dùng vào đâu?

Lại nữa, tâm thức của ông với các sự suy nghĩ cùng tính phân biệt rõ ràng, là đồng hay khác?
- Nếu đồng với ý thì nó chính là ý, sao lại nói do ý sinh ra?
- Nếu khác ý, không giống ý, thì lẽ ra không biết được gì. Nếu không biết được gì thì sao nói do ý sinh? Nếu biết được thì sao phân biệt được đâu là thức, đâu là ý?

Chỉ hai tính đồng và khác đều không thành, thì giới làm sao lập được?

Nếu nhân pháp mà sinh, thì các pháp ở thế gian không rời năm trần. Ông xem sắc pháp, thanh pháp, hương pháp, vị pháp và xúc pháp, tướng trạng đều rõ ràng, đối với năm căn, không thuộc về ý. Nếu thức của ông nhất định nương vào pháp mà sinh, thì nay ông hãy xét kỹ xem pháp có hình trạng gì. Nếu rời sắc và không, động và tĩnh, thông và nghẹt, hợp và rời, sinh và diệt, vượt ngoài các tướng ấy thì rốt cuộc không có gì cả. Khi sinh thì các pháp sắc, không cùng sinh; khi diệt thì các pháp sắc, không cùng diệt. Cái làm nhân đã không có, thì thức nhân đó sinh ra có hình tướng gì? Tướng trạng đã không có thì giới làm sao sinh?

Cho nên phải biết ý và pháp làm duyên sinh ra ý thức giới, cả ba chỗ đều không có. Tức là ý, pháp và ý giới, ba thứ ấy vốn không phải nhân duyên, cũng không phải tự nhiên."

 A-nan bạch Phật:
"Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) thường nói về nhân duyên hòa hợp, rằng mọi sự biến hóa ở thế gian đều do tứ đại hòa hợp mà phát ra. Tứ đại là bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất (chất cứng), nước (chất ướt), lửa (hơi ấm), gió (sự chuyển động). Sao nay Như Lai lại bác bỏ cả nhân duyên lẫn tự nhiên? Nay con không biết nghĩa ấy thuộc về đâu. Cúi xin Ngài rủ lòng thương xót, chỉ dạy cho chúng sinh pháp trung đạo liễu nghĩa, không có hý luận. Trung đạo liễu nghĩa là giáo lý chính giữa, không rơi vào hai bên, hiển bày nghĩa rốt ráo. Hý luận là lời bàn suông, vô ích, không đúng sự thật."

 Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan:
"Trước đây ông đã chán bỏ các pháp Tiểu thừa của Thanh văn và Duyên giác, phát tâm siêng năng cầu Bồ-đề vô thượng.
- Tiểu thừa là cỗ xe nhỏ, tức lối tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình.
- Thanh văn là người nghe tiếng Phật dạy mà ngộ đạo.
- Duyên giác là người tự quán lý nhân duyên mà ngộ đạo.
- Bồ-đề vô thượng là sự giác ngộ cao tột.

Vì thế nay ta chỉ bày cho ông đệ nhất nghĩa đế, tức chân lý cao nhất, tuyệt đối. Sao ông lại còn đem những lời hý luận của thế gian, những vọng tưởng về nhân duyên mà tự trói buộc mình? Ông tuy học rộng nghe nhiều, nhưng như người chỉ biết nói về thuốc, thuốc thật hiện ra trước mặt lại không nhận ra được. Như Lai nói ông thật đáng thương xót.

Nay ông hãy lắng nghe kỹ. Ta sẽ vì ông mà phân biệt chỉ bày, cũng khiến những người tu Đại thừa đời sau thông suốt được thật tướng. Đại thừa là cỗ xe lớn, tức lối tu cầu giác ngộ cho mình và cứu độ tất cả chúng sinh. Thật tướng là bộ mặt chân thật của mọi sự vật."

A-nan im lặng vâng theo thánh ý của Phật.

 "A-nan! Như ông nói, tứ đại hòa hợp phát ra mọi sự biến hóa ở thế gian.

A-nan! Nếu thể tính của các đại kia không hòa hợp, thì không thể trộn lẫn với các đại khác, cũng như hư không không hòa với các sắc. Còn nếu hòa hợp thì cũng như sự biến hóa, đầu cuối nối nhau thành, sinh diệt tiếp nối nhau: sống rồi chết, chết rồi sống, sống sống chết chết, như vòng lửa quay tròn (cầm que lửa quay nhanh thì thấy thành vòng), không lúc nào ngừng nghỉ. A-nan! Như nước đóng thành băng, băng lại tan thành nước.

Ông hãy xem tính đất: thô thì là đất lớn, nhỏ thì là bụi. Cho đến hạt lân hư trần, tức hạt bụi nhỏ đến mức gần với hư không, là do chẻ hạt cực vi làm bảy phần mà thành. Hạt cực vi là hạt nhỏ nhất, tướng giới hạn cuối cùng của sắc. Nếu chẻ hạt lân hư trần nữa thì chính là tính hư không.

A-nan! Nếu hạt lân hư trần chẻ ra thành hư không, thì phải biết hư không sinh ra tướng sắc. Nay ông hỏi rằng do hòa hợp mà sinh ra các tướng biến hóa ở thế gian. Vậy ông hãy xem một hạt lân hư trần này phải dùng bao nhiêu hư không hòa hợp mới có? Không lẽ lân hư trần hợp lại thành lân hư trần. Lại nữa, lân hư trần chẻ ra thành hư không, thì phải dùng bao nhiêu tướng sắc hợp lại mới thành hư không? Nếu khi sắc hợp lại thì hợp sắc không thành không. Nếu khi không hợp lại thì hợp không không thành sắc. Sắc còn có thể chẻ được, chứ hư không làm sao hợp lại được?

Ông vốn không biết rằng trong Như Lai tạng, tính sắc chính là chân không, tính không chính là chân sắc. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới (toàn thể vũ trụ, mọi cảnh giới). Nó tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ, theo nghiệp (hành động tạo tác và kết quả của nó) mà phát hiện ra. Người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Tính lửa không có tự thể, phải gửi vào các duyên. Ông hãy xem trong thành, những nhà chưa ăn, khi muốn nấu cơm thì tay cầm cái dương toại (gương lõm bằng đồng, hướng về mặt trời để hội tụ ánh sáng mà lấy lửa) đưa ra trước mặt trời để lấy lửa.

A-nan! Gọi là hòa hợp thì cũng như ta với ông và một nghìn hai trăm năm mươi vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) nay họp thành một chúng. Chúng tuy là một, nhưng xét tận gốc thì mỗi người có thân riêng, đều có nơi sinh, dòng họ, tên tuổi. Như Xá-lợi-phất thuộc dòng Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa), Ưu-lâu-tần-loa thuộc dòng Ca-diếp-ba, cho đến A-nan thuộc dòng họ Cù-đàm (dòng họ của Phật).

A-nan! Nếu tính lửa này nhân hòa hợp mà có, thì khi người kia tay cầm gương hướng về mặt trời lấy lửa, lửa ấy từ trong gương ra, từ ngải (loại cỏ khô dùng làm bùi nhùi mồi lửa) ra, hay từ mặt trời đến?
- A-nan! Nếu từ mặt trời đến, thì tự nó đã đốt được ngải trong tay ông, vậy cây rừng ở những nơi nó đi qua đều phải bị cháy.
- Nếu từ trong gương ra, thì tự nó đã từ gương ra đốt được ngải, sao gương không chảy ra? Ngay tay ông cầm gương còn không thấy nóng, làm sao gương chảy được?
- Nếu sinh ra từ ngải, thì cần gì đến mặt trời và gương, ánh sáng gặp nhau rồi lửa mới sinh?

Ông hãy xét kỹ: gương do tay cầm, mặt trời từ trên trời đến, ngải vốn sinh từ đất, vậy lửa từ phương nào đi đến đây? Mặt trời và gương cách xa nhau, không hòa cũng không hợp. Không lẽ ánh lửa không từ đâu mà tự có.

Ông vẫn chưa biết rằng trong Như Lai tạng, tính lửa chính là chân không, tính không chính là chân hỏa. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới, tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ. A-nan nên biết: người đời một chỗ cầm gương thì một chỗ có lửa sinh ra. Khắp pháp giới cầm gương thì khắp thế gian có lửa nổi lên. Đã nổi lên khắp thế gian thì làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Tính nước không cố định, lúc chảy lúc ngừng không thường. Như ở thành Thất-la có các tiên nhân Ca-tỳ-la, Chước-ca-la, và các nhà đại huyễn thuật như Bát-đầu-ma, Ha-tát-đa, tìm tinh khí thái âm (tinh chất của mặt trăng) để hòa thuốc làm phép huyễn thuật. Các vị ấy vào những đêm trăng sáng (?), tay cầm phương chư (viên ngọc hoặc chén đặc biệt dùng để hứng nước dưới ánh trăng) mà hứng nước trong ánh trăng. Nước ấy từ trong ngọc ra, tự có trong hư không, hay từ mặt trăng đến?
- A-nan! Nếu từ mặt trăng đến, thì ở tận phương xa mà còn khiến ngọc ra nước được, vậy cây rừng ở những nơi nó đi qua đều phải tuôn nước. Nếu tuôn nước thì cần gì đợi ngọc phương chư mới ra nước? Nếu không tuôn nước thì rõ là nước không từ mặt trăng xuống.
- Nếu từ ngọc ra, thì trong ngọc lẽ ra phải luôn chảy nước, cần gì đợi nửa đêm hứng ánh trăng sáng?
- Nếu từ hư không sinh ra, thì tính hư không vô biên, nước cũng phải vô tận, từ cõi người đến cõi trời đều phải cùng chìm ngập, làm sao còn có loài đi dưới nước, đi trên đất, bay trên không?

Ông hãy xét kỹ: mặt trăng từ trên trời đi lên, ngọc do tay cầm, cái mâm hứng nước dưới ngọc là do người bày ra, vậy nước từ phương nào chảy đến đây? Mặt trăng và ngọc cách xa nhau, không hòa cũng không hợp. Không lẽ tinh chất nước không từ đâu mà tự có.

Ông còn chưa biết rằng trong Như Lai tạng, tính nước chính là chân không, tính không chính là chân thủy. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới, tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ. Một chỗ cầm ngọc thì một chỗ có nước ra. Khắp pháp giới cầm ngọc thì khắp pháp giới có nước sinh ra. Đã sinh khắp thế gian thì làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Tính gió không có thể, động tĩnh không thường. Ông thường sửa áo đi vào giữa đại chúng. Góc áo tăng-già-lê (áo đại y, tấm áo lớn nhất của người xuất gia) phất động đến người bên cạnh, thì có làn gió nhẹ phẩy vào mặt người ấy. Gió này từ góc áo ca-sa (áo của người xuất gia) ra, phát ra từ hư không, hay sinh ra từ mặt người kia?
- A-nan! Nếu gió này từ góc áo ca-sa ra, thì ông đang khoác gió, áo ấy lẽ ra phải bay tung ra khỏi thân ông. Nay ta đang ở trong pháp hội nói pháp, áo rủ xuống, ông xem áo ta có gió ở đâu? Không lẽ trong áo có chỗ chứa gió.
- Nếu sinh ra từ hư không, thì khi áo ông không động, sao lại không có gió phẩy? Tính hư không thường còn, gió lẽ ra phải luôn sinh. Nếu khi không có gió thì hư không phải mất đi. Gió mất thì còn thấy được, chứ hư không mất thì trông ra sao? Nếu có sinh diệt thì không gọi là hư không, đã gọi là hư không thì làm sao gió từ đó ra được?
- Nếu gió tự sinh ra từ mặt người bị phẩy, thì đã từ mặt người ấy sinh ra, lẽ ra phải phẩy vào ông. Tự ông sửa áo, sao lại phẩy ngược vào người ta?

Ông hãy xét kỹ: sửa áo là ở ông, mặt là của người kia, hư không thì lặng yên, không tham dự vào sự chuyển động, vậy gió từ phương nào thổi đến đây? Tính gió và tính không cách biệt nhau, không hòa cũng không hợp. Không lẽ tính gió không từ đâu mà tự có.

Ông hoàn toàn không biết rằng trong Như Lai tạng, tính gió chính là chân không, tính không chính là chân phong. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới, tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ. A-nan! Như một mình ông khẽ động áo thì có làn gió nhẹ phát ra. Khắp pháp giới phất áo thì khắp các cõi nước đều có gió sinh ra. Đã cùng khắp thế gian thì làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Tính hư không không có hình, nhân có sắc mà hiển lộ ra. Như ở thành Thất-la, những nơi xa sông, các người thuộc dòng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng), Bà-la-môn, Tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm ruộng), Thủ-đà (giai cấp nô lệ, làm thuê), cùng với Phả-la-đọa và Chiên-đà-la (hạng người hèn kém nhất, bị xem là ngoài giai cấp), khi mới lập chỗ ở thì đào giếng tìm nước. Đào ra một thước (đơn vị đo chiều dài thời xưa) đất thì trong đó có một thước hư không. Cứ như thế cho đến đào ra một trượng (bằng mười thước) đất thì ở giữa lại được một trượng hư không. Hư không nông hay sâu tùy theo đất đào ra nhiều hay ít. Hư không này nhân đất mà ra, nhân đào mà có, hay không do nhân nào mà tự sinh?

- A-nan! Nếu hư không này không do nhân nào mà tự sinh, thì trước khi đào đất sao lại không trống trải thông suốt, chỉ thấy toàn đất liền đặc, hoàn toàn không thông?
- Nếu nhân đất mà ra, thì khi đất ra phải thấy hư không đi vào. Nếu đất ra trước mà không thấy hư không đi vào, thì sao nói hư không nhân đất mà ra?
- Nếu không có ra vào, thì hư không và đất vốn không có nhân khác nhau. Không khác thì là một, vậy khi đất ra sao hư không không ra theo?
- Nếu nhân đào mà ra, thì đào ra phải là hư không, chứ không phải ra đất.
- Nếu không nhân đào mà ra, thì tự đào ra đất, sao lại thấy hư không?

Ông hãy xét thật kỹ, xét đi xét lại: cái đào là do tay người tùy hướng mà vận chuyển, đất nhân đào mà dời đi, vậy hư không này nhân đâu mà ra? Cái đào là thật, hư không là rỗng, chúng không giúp gì cho nhau, không hòa cũng không hợp. Không lẽ hư không không từ đâu mà tự ra.

Nếu tính hư không này tròn đầy cùng khắp, vốn không lay động, thì phải biết đất, nước, lửa, gió hiện ra trước mắt cùng với hư không đều gọi là ngũ đại (năm yếu tố lớn). Tính chúng chân thật, viên dung (tròn đầy, hòa quyện vào nhau không ngăn ngại), đều là Như Lai tạng, vốn không sinh không diệt.

A-nan! Tâm ông mê muội, không ngộ được tứ đại vốn là Như Lai tạng. Ông hãy quán xét hư không xem là ra, là vào, hay không ra không vào. Ông hoàn toàn không biết rằng trong Như Lai tạng, tính giác chính là chân không, tính không chính là chân giác. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới, tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ.

 A-nan! Như một giếng rỗng thì hư không sinh ra đầy một giếng. Hư không mười phương cũng như vậy. Đã tròn đầy mười phương thì làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Cái thấy, cái biết tự nó không có nhận biết, phải nhân sắc và không mà có. Như ông nay ở rừng Kỳ-đà, sáng thì sáng, chiều thì tối. Giả như ở vào nửa đêm, thì trong nửa tháng trăng sáng (bạch nguyệt) có ánh sáng, trong nửa tháng không trăng (hắc nguyệt) thì tối. Như vậy sáng tối đều nhờ cái thấy mà phân biệt. Cái thấy này với sáng, tối cùng với hư không bao la là cùng một thể hay không phải một thể? Hay là vừa đồng vừa không đồng, vừa khác vừa không khác?

A-nan! Nếu cái thấy này vốn cùng một thể với sáng, với tối và với hư không, thì sáng và tối, hai thể ấy loại trừ lẫn nhau: lúc tối thì không có sáng, lúc sáng thì không phải tối. Nếu cái thấy là một với tối thì khi sáng, cái thấy phải mất. Nếu nó là một với sáng thì khi tối, nó phải diệt. Đã diệt thì sao còn thấy sáng, thấy tối? Nếu sáng tối khác nhau mà cái thấy không có sinh diệt, thì làm sao thành một thể được?

Nếu tinh thấy này không cùng một thể với tối, với sáng, thì ông rời sáng, tối và hư không ra, thử phân tích xem gốc của cái thấy có hình tướng gì. Rời sáng, rời tối và rời hư không thì cái thấy ấy vốn giống như lông rùa sừng thỏ (thứ chỉ có tên mà không có thật). Đã khác với cả ba thứ sáng, tối, hư không thì do đâu mà lập ra cái thấy?

Sáng và tối trái ngược nhau, sao nói là có khi đồng? Rời ba thứ ấy thì cái thấy vốn không có, sao nói là có khi khác? Phân ra hư không, phân ra cái thấy thì vốn không có ranh giới, sao nói là không đồng? Thấy tối, thấy sáng mà tính thấy không đổi dời, sao nói là không khác?

Ông hãy xét thêm cho thật tinh tế, xét cho tường tận, quán sát cho kỹ: sáng thì từ mặt trời, tối thì theo đêm không trăng, thông suốt thì thuộc về hư không, ngăn bít thì thuộc về đất. Vậy tinh thấy này nhân đâu mà ra? Cái thấy thì có biết, hư không thì vô tri, không hòa cũng không hợp. Không lẽ tinh thấy không từ đâu mà tự ra.

Nếu tính thấy, nghe, hay biết tròn đầy cùng khắp, vốn không lay động, thì phải biết nó cùng với hư không vô biên không lay động, cùng với đất, nước, lửa, gió có lay động, đều gọi là lục đại (sáu yếu tố lớn). Tính chúng chân thật, viên dung, đều là Như Lai tạng, vốn không sinh không diệt.

A-nan! Tính ông chìm đắm, không ngộ được cái thấy, nghe, hay, biết của ông vốn là Như Lai tạng. Ông hãy quán xét cái thấy, nghe, hay, biết này là sinh hay diệt, là đồng hay khác, hay là không sinh diệt, không đồng khác. Ông chưa từng biết rằng trong Như Lai tạng, tính thấy chính là cái giác sáng suốt, cái tinh giác chính là cái thấy sáng suốt. Nó thanh tịnh, vốn sẵn như vậy, cùng khắp pháp giới, tùy theo tâm chúng sinh mà ứng hiện theo mức độ hiểu biết của họ.

Như một căn thấy mà cái thấy trùm khắp pháp giới, thì cái nghe, cái ngửi, cái nếm, cái cảm biết xúc chạm, cái hay biết cũng vậy. Đức mầu nhiệm ấy sáng trong, cùng khắp pháp giới, tròn đầy mười phương hư không, làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật.

 A-nan! Tính thức không có nguồn gốc, nhân nơi sáu thứ căn và trần mà hư vọng hiện ra. Nay ông nhìn khắp các vị thánh chúng trong hội này, dùng mắt lướt qua. Mắt ông nhìn khắp chung quanh thì chỉ như trong gương, không có phân biệt gì riêng. Thức của ông ở trong đó lần lượt chỉ ra: đây là Văn-thù, đây là Phú-lâu-na, đây là Mục-kiền-liên, đây là Tu-bồ-đề, đây là Xá-lợi-phất. Đó là các vị Bồ-tát và đại đệ tử của Phật. Cái thức phân biệt rõ ràng này sinh ra từ cái thấy, sinh ra từ tướng, sinh ra từ hư không, hay không do nhân nào mà bỗng nhiên xuất hiện?

- A-nan! Nếu tính thức của ông sinh ra trong cái thấy, thì khi không có sáng, tối, sắc và không, bốn thứ ấy đều không, vốn không có cái thấy của ông. Tính thấy còn không có thì từ đâu mà phát ra thức?
- Nếu tính thức của ông sinh ra trong tướng, không từ cái thấy mà sinh, thì đã không thấy sáng cũng không thấy tối. Sáng tối không nhìn thấy thì không có sắc và không. Tướng kia còn không có thì thức từ đâu mà phát ra?
- Nếu sinh ra từ hư không, thì nó không phải tướng, không phải cái thấy. Không phải cái thấy thì không phân biệt được, tự không biết được sáng, tối, sắc, không. Không phải tướng thì không có duyên, cái thấy, nghe, hay, biết không có chỗ để đặt. Ở vào chỗ hai cái "không phải" ấy, nếu là không thì chẳng khác gì không có, nếu là có thì cũng chẳng giống vật (?). Dù có phát ra thức của ông thì nó định phân biệt cái gì?
- Nếu không do nhân nào mà bỗng nhiên xuất hiện, thì sao giữa ban ngày không phân biệt được mặt trăng sáng?

Ông hãy xét cho thật tinh tế, thật tường tận: cái thấy nương vào con mắt của ông, tướng thì đẩy ra cảnh trước mặt. Cái gì có hình trạng thì thành có, cái gì không có tướng thì thành không. Vậy cái duyên của thức nhân đâu mà ra? Thức thì động, cái thấy thì lặng trong, không hòa cũng không hợp. Cái nghe, cái hay, cái biết cũng như vậy. Không lẽ cái duyên của thức không từ đâu mà tự ra.

Nếu thức tâm này vốn không từ đâu đến, thì phải biết tính phân biệt, thấy, nghe, hay, biết tròn đầy lặng trong, không phải từ đâu mà có. Nó cùng với hư không, đất, nước, lửa, gió đều gọi là thất đại (bảy yếu tố lớn). Tính chúng chân thật, viên dung, đều là Như Lai tạng, vốn không sinh không diệt.

A-nan! Tâm ông thô thiển, nông nổi, không ngộ được rằng cái thấy, cái nghe, cái biết rõ ràng vốn là Như Lai tạng. Ông hãy quán xét thức tâm ở sáu chỗ này là đồng hay khác, là không hay có, hay là không đồng khác, không phải không có. Ông vốn không biết rằng trong Như Lai tạng, tính thức chính là cái biết sáng suốt, cái giác sáng suốt chính là chân thức. Diệu giác ấy lặng trong, cùng khắp pháp giới, ngậm cả mười phương hư không mà cũng nhả ra được, làm gì có chỗ nhất định? Theo nghiệp mà phát hiện, người thế gian không biết, lầm cho là nhân duyên và tự nhiên. Đó đều là do thức tâm phân biệt, so đo, chỉ có lời nói suông, hoàn toàn không có nghĩa thật."

 Bấy giờ A-nan và đại chúng được Phật Như Lai chỉ bày một cách vi diệu, thân tâm thênh thang, không còn gì vướng mắc. Đại chúng mỗi người đều tự biết tâm mình trùm khắp mười phương, thấy hư không mười phương rõ như nhìn chiếc lá cầm trong lòng bàn tay. Hết thảy mọi vật ở thế gian đều chính là cái tâm gốc sáng suốt mầu nhiệm của Bồ-đề. Tinh tâm tròn khắp, bao trùm cả mười phương. Quay lại nhìn cái thân do cha mẹ sinh ra, thì nó giống như một hạt bụi nhỏ bay giữa hư không mười phương, lúc còn lúc mất. Nó cũng như một bọt nước nổi trôi trên biển lớn lặng trong, nổi lên tan đi không có gốc gác. Mọi người tự biết rõ ràng mình đã được cái tâm mầu nhiệm vốn có, thường còn không mất. Họ lạy Phật, chắp tay, được điều chưa từng có, rồi trước Như Lai nói kệ (bài thơ tụng trong kinh Phật) khen ngợi Phật:

 "Đấng Bất Động, lặng trong mầu nhiệm, gồm giữ hết thảy (tổng trì: nắm giữ trọn vẹn mọi pháp, không để mất),
Thủ-lăng-nghiêm vương, thế gian hiếm có.

 Tiêu trừ vọng tưởng điên đảo từ ức kiếp (vô số đời) của con,
Chẳng phải trải qua a-tăng-kỳ kiếp (khoảng thời gian dài không thể đếm xuể) mà được pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý tuyệt đối).

 Nguyện nay chứng quả, thành bậc Bảo vương (vua báu, chỉ Phật),
Trở lại cứu độ chúng sinh nhiều như cát sông Hằng.

 Đem tấm lòng sâu xa này phụng sự các cõi nước nhiều như bụi,
Thế mới gọi là đền đáp ơn Phật.

 Cúi xin Thế Tôn chứng minh cho:
Đời ác năm trược (năm thứ vẩn đục: thời kỳ, kiến giải, phiền não, chúng sinh, mạng sống), con thề vào trước.

 Nếu còn một chúng sinh chưa thành Phật,
Con quyết chẳng nơi đây mà nhập nê-hoàn (Niết-bàn, cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau sinh tử).

 Đấng đại hùng, đại lực, đại từ bi,
Mong Ngài xét kỹ, trừ cho những mê lầm vi tế.

 Khiến con sớm lên ngôi giác ngộ cao tột,
Ngồi đạo tràng (nơi thành đạo, giảng pháp) khắp mười phương thế giới.

 Dù tính thuấn-nhã-đa (hư không) có thể tiêu mất,
Tâm thước-ca-ra (kiên cố) này vẫn không lay chuyển."

 Kinh Đại Phật Đỉnh Vạn Hạnh Thủ-lăng-nghiêm, quyển thứ ba.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video