Thiên 4 — Quyển 4: Thế giới, chúng sinh, nghiệp quả tương tục; hai nghĩa quyết định của sơ tâm

 Kinh Đại Phật Đỉnh Như Lai Mật Nhân Tu Chứng Liễu Nghĩa Chư Bồ Tát Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm, quyển thứ tư.

Tên kinh có nghĩa như sau. "Đại Phật Đỉnh" là giáo pháp tối thượng, ví như đỉnh đầu lớn của Phật. "Như Lai" là danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, tức từ sự thật như nó vốn là. "Mật Nhân" là nguyên nhân sâu kín để thành Phật. "Tu Chứng Liễu Nghĩa" là việc tu hành và chứng ngộ theo đạo lý rốt ráo. "Chư Bồ Tát Vạn Hạnh" là muôn hạnh của các Bồ Tát, tức những bậc tu hành cầu giác ngộ cho mình và cứu độ người khác. "Thủ Lăng Nghiêm" là tên một phép định, tức trạng thái tâm định vững chắc, kiên cố, bao trùm mọi pháp.

Kinh còn có tên là kinh Đại Đạo Tràng Na Lan Đà ở Trung Ấn Độ. Na Lan Đà là ngôi chùa, đồng thời là trung tâm học Phật lớn ở miền giữa Ấn Độ; "đạo tràng" là nơi tu học. Kinh được chép ra từ bộ Quán Đỉnh để lưu hành riêng. "Quán Đỉnh" vốn là nghi lễ rưới nước lên đỉnh đầu để truyền pháp; ở đây là tên một bộ kinh thuộc Mật giáo.

 Sa môn (người xuất gia tu hành theo đạo Phật) Bát Lạt Mật Đế, người Thiên Trúc (tên cũ của Ấn Độ), dịch vào đời Đường.

 Bấy giờ ngài Phú Lâu Na Di Đa La Ni Tử (một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng giỏi thuyết pháp) đang ở giữa đại chúng, liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Ngài để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất (cách bày tỏ lòng cung kính theo lễ nghi Ấn Độ), chắp tay cung kính mà bạch Phật rằng:

 "Bạch Đấng Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) có uy đức lớn! Ngài đã khéo vì chúng sinh mà giảng bày Đệ nhất nghĩa đế (chân lý cao nhất, rốt ráo nhất) của Như Lai. Thế Tôn thường khen con là bậc nhất trong những người thuyết pháp. Thế mà nay nghe tiếng pháp vi diệu của Như Lai, con như người điếc đứng ngoài trăm bước lắng nghe tiếng muỗi: vốn đã chẳng thấy được con muỗi, huống chi nghe được tiếng nó. Phật tuy đã giảng rõ để con trừ mê lầm, nhưng nay con vẫn chưa hiểu tường tận nghĩa ấy đến chỗ rốt ráo, không còn nghi ngờ.

 Bạch Thế Tôn, như những vị như A Nan (em họ và thị giả của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ giỏi), tuy đã khai ngộ nhưng tập lậu (những thói quen phiền não còn rơi rớt lại) chưa trừ hết. Chúng con trong hội là những người đã lên bậc vô lậu (đã dứt sạch phiền não). Dù đã hết các lậu, nay nghe tiếng pháp Như Lai nói, chúng con vẫn còn vướng mắc nghi ngờ, hối tiếc.

 Bạch Thế Tôn, trong thế gian có căn (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), trần (sáu đối tượng của giác quan: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, và pháp tức đối tượng của ý), ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác, thọ là cảm nhận, tưởng là hình dung, hành là tạo tác, thức là nhận biết), xứ (mười hai xứ, gồm sáu căn và sáu trần), giới (mười tám giới, gồm sáu căn, sáu trần và sáu thức). Nếu tất cả những thứ ấy đều là Như Lai tạng (cái tâm chân thật sẵn có nơi mọi loài, chứa đủ mọi đức của Phật) vốn tự nhiên trong sạch, thì cớ sao bỗng nhiên sinh ra núi sông đất đai? Cớ sao lại có các tướng hữu vi (những sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) lần lượt dời đổi, hết rồi lại bắt đầu?

 Lại nữa, Như Lai nói đất, nước, lửa, gió có bản tính tròn đầy, dung thông, trùm khắp pháp giới (toàn bộ mọi cõi, mọi sự vật), lặng trong mà thường còn. Bạch Thế Tôn, nếu tính đất trùm khắp thì làm sao dung chứa được nước? Nếu tính nước trùm khắp thì lửa không thể sinh ra. Vậy làm sao giải thích được việc tính nước và tính lửa cùng khắp hư không mà không lấn át, tiêu diệt lẫn nhau? Bạch Thế Tôn, tính đất thì ngăn ngại, tính hư không thì trống suốt, làm sao cả hai cùng trùm khắp pháp giới được? Con không biết nghĩa này rốt cuộc đi về đâu. Cúi mong Như Lai mở lòng đại từ, vén đám mây mê lầm cho con và đại chúng."

 Nói xong, ngài gieo năm vóc sát đất (lạy với hai đầu gối, hai khuỷu tay và đầu chạm đất), kính cẩn khao khát lời dạy từ bi vô thượng của Như Lai.

 Bấy giờ Thế Tôn bảo Phú Lâu Na và các vị A La Hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử) trong hội, những vị lậu tận vô học (đã hết phiền não, không còn gì phải học nữa):

 "Hôm nay Như Lai vì khắp hội này mà giảng bày tính chân thắng nghĩa trong thắng nghĩa (lẽ thật tột cùng nằm ngay trong chân lý cao nhất). Trong hội có những vị Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) định tính (đã quyết dừng ở quả vị Thanh văn, không chịu tiến lên). Lại có những vị A La Hán chưa đạt được nhị không (hai cái không: thấy rõ bản thân không có cái ta thật, và các pháp cũng không có thực thể) mà đã hồi hướng lên thượng thừa (quay tâm hướng về con đường lớn của Bồ Tát). Ta giảng để tất cả các vị ấy đều được đến chỗ tịch diệt (vắng lặng, dứt hết phiền não) của nhất thừa (con đường duy nhất đưa tới thành Phật). Đó là nơi A luyện nhã (chốn yên tĩnh để tu hành) chân thật, là chỗ tu hành chân chính. Các ông hãy lắng nghe cho kỹ, ta sẽ vì các ông mà nói."

 Phú Lâu Na cùng mọi người kính cẩn đón tiếng pháp của Phật, im lặng lắng nghe.

 Phật nói: "Phú Lâu Na, ông hỏi rằng tâm vốn tự nhiên trong sạch, sao bỗng sinh ra núi sông đất đai. Ông chẳng thường nghe Như Lai giảng rằng 'tính giác (bản tính hay biết) là diệu minh (sáng suốt nhiệm mầu), bản giác (cái biết vốn có) là minh diệu (sáng mà nhiệm mầu)' đó sao?"

 Phú Lâu Na thưa: "Vâng, bạch Thế Tôn, con thường nghe Phật giảng nghĩa ấy."

 Phật nói: "Ông gọi là 'giác minh', vậy ý ông là tính của nó tự sáng nên gọi là giác? Hay là giác vốn chưa sáng, phải làm cho nó sáng nên gọi là 'minh giác'?"

 Phú Lâu Na thưa: "Nếu cái không cần làm cho sáng ấy gọi là giác, thì chẳng có gì để làm sáng cả (?)."

 Phật nói: "Nếu không có cái gì được làm sáng thì không có minh giác. Có cái được làm sáng thì không phải là giác; không có cái được làm sáng thì không phải là minh. Mà không có minh thì lại không phải là tính trong lặng sáng suốt của giác.

 Tính giác tất nhiên tự sáng. Chỉ vì vọng (sai lầm) mà cho rằng phải làm sáng cái giác. Giác vốn không phải là cái bị soi sáng, nhưng nhân muốn làm sáng mà lập ra cái 'sở' (đối tượng bị soi). Cái sở đã được lập ra một cách sai lầm, thì sinh ra cái 'năng' (chủ thể đi soi) sai lầm của ông.

 Rồi trong chỗ vốn không đồng không khác, bừng bừng hiện ra cái khác. Để phân biệt với cái khác ấy, nhân cái khác mà lập ra cái đồng. Đồng và khác đã phân rõ, nhân đó lại lập ra cái không đồng không khác. Rối loạn như thế, các thứ đối đãi lẫn nhau mà sinh ra mệt mỏi. Mệt mỏi lâu ngày thì phát ra trần (cảnh vật bên ngoài), tự làm vẩn đục lẫn nhau. Do đó dẫn khởi trần lao phiền não (những phiền não làm nhọc nhằn, nhơ bẩn tâm).

 Động lên thì thành thế giới, lặng xuống thì thành hư không. Hư không là cái đồng, thế giới là cái khác. Còn cái không đồng không khác kia chính là các pháp hữu vi chân thật (tức chúng sinh).

 Cái sáng của giác và cái tối của hư không đối đãi nhau mà thành lay động, cho nên có phong luân (tầng gió) giữ gìn thế giới. Nhân hư không mà sinh lay động, cái sáng cứng chắc lập thành ngăn ngại. Kim loại quý kia là do minh giác lập thành cứng chắc, cho nên có kim luân (tầng kim loại) giữ gìn cõi nước.

 Cái giác cứng chắc thành kim loại quý, cái sáng lay động thì thành gió. Gió và kim loại cọ xát nhau, cho nên có ánh lửa làm tính biến hoá. Kim loại sáng sinh ra ẩm ướt, ánh lửa hun hơi bốc lên, cho nên có thủy luân (tầng nước) bao trùm mười phương cõi.

 Lửa bốc lên, nước sa xuống, giao nhau mà lập thành chất cứng: chỗ ướt thành biển lớn, chỗ khô thành gò bãi. Vì lẽ ấy, trong biển lớn ánh lửa thường bốc lên, trên gò bãi sông ngòi thường chảy. Chỗ thế nước yếu hơn lửa thì kết lại thành núi cao; vì vậy đá núi đập vào thì tóe lửa, nung chảy thì thành nước. Chỗ thế đất yếu hơn nước thì mọc lên thành cỏ cây; vì vậy rừng rậm bị đốt thì thành đất, vắt ép thì ra nước.

 Các vọng giao nhau phát sinh, lần lượt làm hạt giống cho nhau. Do nhân duyên ấy mà thế giới tiếp nối không dứt.

 "Lại nữa, Phú Lâu Na, cái vọng của 'minh' không do điều gì khác; lỗi chính ở chỗ muốn làm sáng cái giác. Cái sở sai lầm đã lập rồi, thì cái sáng không vượt ra ngoài phạm vi ấy được. Do nhân duyên ấy, cái nghe không ra ngoài âm thanh, cái thấy không vượt khỏi sắc (hình sắc). Thế là sáu cái vọng thành tựu: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm và pháp. Từ đó chia ra thành thấy, nghe, hay, biết.

 Những kẻ cùng nghiệp (hành động tạo ra quả báo) thì quấn lấy nhau, do hợp hay lìa mà thành sự sinh hoá. Cái thấy sáng ra thì sắc phát hiện; thấy rõ thì tưởng (ý nghĩ, hình dung) hình thành. Thấy khác ý nhau thì thành ghét, tưởng hợp nhau thì thành yêu. Dòng ái chảy ra làm hạt giống, thu nhận tưởng làm bào thai. Giao hợp phát sinh, hút dẫn những kẻ cùng nghiệp. Cho nên có nhân duyên sinh ra Yết la lam (giai đoạn đầu của bào thai, như giọt sữa đông), Át bồ đàm (giai đoạn kế tiếp, như cái bọc nhỏ), v.v.

 Bốn loài sinh ra tùy theo chỗ thích ứng: thai sinh (sinh từ bào thai), noãn sinh (sinh từ trứng), thấp sinh (sinh từ chỗ ẩm ướt) và hoá sinh (tự biến hoá mà sinh ra). Loài noãn chỉ do tưởng mà sinh; loài thai nhân tình (lòng yêu đắm) mà có; loài thấp do hợp mà cảm; loài hoá do lìa mà ứng. Tình, tưởng, hợp, lìa lại thay đổi lẫn nhau. Mọi loài thọ nghiệp theo đó mà bay lên hay chìm xuống. Do nhân duyên ấy mà chúng sinh tiếp nối không dứt.

 "Phú Lâu Na, tưởng và ái cùng kết lại, yêu nhau không thể rời, thì trong thế gian cha mẹ, con cháu sinh ra nhau không dứt. Những loài này lấy tham dục làm gốc.

 Tham và ái cùng tăng trưởng, lòng tham không thể dừng, thì trong thế gian các loài noãn, hoá, thấp, thai tùy sức mạnh yếu mà ăn nuốt lẫn nhau. Những loài này lấy tham giết làm gốc.

 Người ăn thịt dê, dê chết làm người, người chết làm dê. Như vậy cho đến mười loài chúng sinh, chết đi sống lại, thay nhau ăn nuốt lẫn nhau. Nghiệp ác cùng sinh ra, kéo dài cho đến tận cùng đời vị lai (tương lai). Những loài này lấy tham trộm cắp làm gốc.

 Ngươi nợ ta mạng sống, ta trả nợ ngươi; do nhân duyên ấy mà trải trăm nghìn kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) vẫn thường ở trong sinh tử. Ngươi yêu tâm ta, ta mến sắc ngươi; do nhân duyên ấy mà trải trăm nghìn kiếp vẫn thường ở trong ràng buộc. Chỉ có giết hại, trộm cắp, dâm dục, ba thứ ấy là gốc rễ. Do nhân duyên ấy mà nghiệp và quả báo tiếp nối không dứt.

 Phú Lâu Na, ba thứ điên đảo tiếp nối như vậy đều do cái tính hiểu biết rõ ràng của giác minh. Nhân hiểu biết mà phát ra tướng, từ cái thấy sai lầm mà sinh ra núi sông đất đai và các tướng hữu vi lần lượt dời đổi. Nhân sự hư dối ấy mà hết rồi lại bắt đầu."

 Phú Lâu Na thưa: "Nếu cái diệu giác này, cái bản diệu giác minh này, so với tâm Như Lai không thêm không bớt, mà vô cớ bỗng sinh ra núi sông đất đai và các tướng hữu vi, thì nay Như Lai đã được cái giác sáng suốt nhiệm mầu, rỗng lặng. Vậy đến bao giờ núi sông đất đai và các tập lậu hữu vi lại sinh ra nữa?"

 Phật bảo Phú Lâu Na: "Ví như người mê, ở trong một xóm làng, lầm phương nam là phương bắc. Cái mê ấy là nhân mê mà có, hay do ngộ mà ra?"

 Phú Lâu Na thưa: "Người mê như thế, chẳng phải nhân mê, cũng chẳng phải nhân ngộ. Vì sao? Mê vốn không có gốc, sao lại nói là nhân mê? Ngộ không sinh ra mê, sao lại nói là nhân ngộ?"

 Phật nói: "Người mê kia đang lúc mê, chợt có người tỉnh chỉ bảo cho biết. Phú Lâu Na, ý ông thế nào? Người ấy dù trước kia có mê, ở xóm làng này có còn mê nữa không?"

 "Bạch Thế Tôn, không ạ."

 "Phú Lâu Na, mười phương Như Lai cũng như thế. Cái mê ấy không có gốc, tính của nó rốt ráo là không. Xưa vốn không có mê, chỉ dường như có mê và có giác. Khi đã giác ngộ được cái mê thì mê mất, và giác không sinh ra mê nữa.

 Lại như người mắt có màng thấy hoa đốm giữa hư không. Bệnh màng mắt nếu khỏi thì hoa đốm trong hư không mất. Bỗng có kẻ ngu, ngay chỗ hư không mà hoa đốm đã mất ấy, lại ngồi chờ hoa sinh ra lần nữa. Ông xem người ấy là ngu hay là khôn?"

 Phú Lâu Na thưa: "Hư không vốn không có hoa, vì thấy sai mà có sinh có diệt. Thấy hoa mất khỏi hư không đã là điên đảo, lại còn bắt nó hiện ra nữa, đó thật là điên cuồng ngu si. Sao còn gọi người cuồng như thế là ngu hay khôn được?"

 Phật nói: "Ông đã hiểu như vậy, sao còn hỏi rằng các Phật Như Lai đã được cái giác sáng suốt nhiệm mầu rỗng lặng, đến bao giờ lại sinh ra núi sông đất đai? Lại như quặng vàng lẫn với vàng ròng; một khi vàng đã ròng thì không lẫn tạp nữa. Như gỗ đã thành tro thì không trở lại làm gỗ. Bồ đề (sự giác ngộ hoàn toàn) và Niết bàn (cảnh giới dứt hết phiền não và sinh tử) của các Phật Như Lai cũng như thế."

 "Phú Lâu Na, ông lại hỏi rằng đất, nước, lửa, gió có bản tính tròn đầy, dung thông, trùm khắp pháp giới, rồi ngờ rằng tính nước và tính lửa sao không lấn át, tiêu diệt lẫn nhau. Ông lại vặn hỏi rằng hư không và đại địa đều trùm khắp pháp giới thì lẽ ra không dung nạp nhau được.

 Phú Lâu Na, ví như hư không: thể của nó không phải là các tướng, nhưng không ngăn cản các tướng phát hiện trong nó. Vì sao? Phú Lâu Na, hư không rộng lớn kia, mặt trời chiếu thì sáng, mây kéo đến thì tối, gió thổi thì động, trời tạnh thì trong, hơi đọng lại thì đục, bụi đất tích lại thì thành mù mịt, nước lắng trong thì thành ánh phản chiếu.

 Ý ông thế nào? Các tướng hữu vi khác nhau ở những nơi như thế, là nhân những thứ kia mà sinh ra, hay là hư không có sẵn? Nếu do những thứ kia sinh ra, thì Phú Lâu Na, lúc mặt trời chiếu, cái sáng đã là của mặt trời, thì mười phương thế giới đều thành màu mặt trời, sao giữa hư không lại còn thấy vầng mặt trời tròn? Nếu là cái sáng của hư không, thì hư không lẽ ra tự chiếu sáng, sao lúc nửa đêm hay khi mây mù lại không phát ra ánh sáng? Nên biết cái sáng ấy chẳng phải của mặt trời, chẳng phải của hư không, mà cũng không lìa hư không và mặt trời.

 Xét về tướng thì vốn là hư dối, không thể chỉ ra được. Cũng như mong hoa đốm giữa hư không kết thành quả giữa hư không, sao lại vặn hỏi nghĩa lấn át tiêu diệt lẫn nhau? Xét về tính thì vốn chân thật, chỉ là diệu giác minh (cái biết sáng suốt nhiệm mầu). Tâm diệu giác minh vốn không phải là nước hay lửa, sao lại hỏi chuyện không dung nạp nhau?

 Tâm diệu giác minh chân thật cũng như thế. Ông dùng hư không mà phát hiện thì có hư không hiện ra. Đất, nước, lửa, gió, mỗi thứ phát hiện thì mỗi thứ hiện ra. Nếu cùng phát hiện thì cùng hiện ra.

 Thế nào là cùng hiện ra? Phú Lâu Na, như trong một chỗ nước hiện bóng mặt trời. Hai người cùng xem mặt trời trong nước, rồi một người đi về đông, một người đi về tây, thì mỗi người đều có một mặt trời đi theo mình. Không thể vin vào chỗ vốn không có chuẩn mực mà vặn hỏi rằng: mặt trời này là một, sao lại đi hai ngả? Mặt trời đã thành hai, sao lúc đầu chỉ hiện một? Những điều ấy quanh co hư dối, không có gì làm bằng cứ được."

 "Phú Lâu Na, ông đem sắc và không mà xô đẩy, giành giật nhau trong Như Lai tạng, nên Như Lai tạng theo đó mà làm sắc, làm không, trùm khắp pháp giới. Vì thế trong đó gió thì động, hư không thì lặng, mặt trời thì sáng, mây thì tối. Chúng sinh mê muội, quay lưng với giác mà hợp với trần, cho nên phát ra trần lao và có các tướng thế gian.

 Ta thì dùng tâm diệu minh không diệt không sinh mà hợp với Như Lai tạng, nên Như Lai tạng chỉ là diệu giác minh, soi khắp pháp giới. Vì thế, trong đó một là vô lượng, vô lượng là một. Trong cái nhỏ hiện ra cái lớn, trong cái lớn hiện ra cái nhỏ. Không rời đạo tràng (chỗ ngồi tu đạo) mà vẫn khắp mười phương cõi. Thân chứa cả hư không vô tận của mười phương. Trên đầu một sợi lông hiện ra cõi nước của bậc Bảo Vương (tức cõi Phật). Ngồi trong hạt bụi nhỏ mà chuyển bánh xe pháp lớn (giảng dạy giáo pháp). Diệt trần mà hợp với giác, cho nên phát ra tính diệu giác minh của chân như (thực tính vốn như thế, không biến đổi, của mọi vật).

 Mà Như Lai tạng là tâm bản diệu tròn đầy, lại chẳng phải tâm, chẳng phải không. Chẳng phải đất, chẳng phải nước, chẳng phải gió, chẳng phải lửa. Chẳng phải mắt, chẳng phải tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Chẳng phải sắc, chẳng phải tiếng, mùi, vị, xúc, pháp. Chẳng phải nhãn thức giới (lĩnh vực của cái biết do mắt), như thế cho đến chẳng phải ý thức giới (lĩnh vực của cái biết do ý).

 Chẳng phải minh, chẳng phải vô minh (cái mê muội gốc rễ, không thấy rõ sự thật), cũng chẳng phải hết minh và vô minh. Như thế cho đến chẳng phải già, chẳng phải chết, chẳng phải hết già chết. Đây là nói theo mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai mắt xích, từ vô minh đến già chết, khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử.

 Chẳng phải khổ, chẳng phải tập, chẳng phải diệt, chẳng phải đạo. Đây là bốn chân lý: khổ là sự đau khổ, tập là nguyên nhân của khổ, diệt là sự dứt khổ, đạo là con đường dứt khổ. Chẳng phải trí, chẳng phải đắc (cái chứng được).

 Chẳng phải đàn na (bố thí), chẳng phải thi la (giữ giới), chẳng phải tỳ lê da (tinh tấn, tức siêng năng), chẳng phải sằn đề (nhẫn nhục), chẳng phải thiền na (thiền định), chẳng phải bát lạt nhã (trí tuệ), chẳng phải ba la mật đa (pháp tu đưa tới bờ giải thoát). Như thế cho đến chẳng phải đát thát a kiệt (tức Như Lai), chẳng phải a la ha (bậc đáng được cúng dường), tam da tam bồ (bậc giác ngộ chân chính, khắp cùng).

 Chẳng phải đại Niết bàn, chẳng phải thường, chẳng phải lạc, chẳng phải ngã, chẳng phải tịnh. Đây là bốn đức của Niết bàn: thường là thường còn, lạc là an vui, ngã là chân ngã tự tại, tịnh là trong sạch. Vì Như Lai tạng đều chẳng phải là các pháp thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) như vậy.

 Mà chính Như Lai tạng, tâm diệu vốn sáng, lại chính là tâm, chính là không. Chính là đất, là nước, là gió, là lửa. Chính là mắt, là tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Chính là sắc, là tiếng, mùi, vị, xúc, pháp. Chính là nhãn thức giới, như thế cho đến chính là ý thức giới. Chính là minh, vô minh, và hết minh, vô minh. Như thế cho đến chính là già, là chết, là hết già chết. Chính là khổ, là tập, là diệt, là đạo. Chính là trí, là đắc. Chính là đàn na, là thi la, là tỳ lê da, là sằn đề, là thiền na, là bát lạt nhã, là ba la mật đa. Như thế cho đến chính là đát thát a kiệt, là a la ha, tam da tam bồ. Chính là đại Niết bàn, là thường, là lạc, là ngã, là tịnh. Vì Như Lai tạng đồng thời chính là các pháp thế gian và xuất thế gian như vậy.

 Chính Như Lai tạng, nguồn gốc của tâm diệu minh, lìa cả "chính là" lẫn "chẳng phải", mà cũng vừa là "chính là" vừa là "chẳng phải". Làm sao chúng sinh trong tam hữu (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) ở thế gian, cùng các bậc Thanh văn và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) ở ngoài thế gian, lại có thể dùng cái tâm hiểu biết thông thường mà đo lường quả Bồ đề vô thượng của Như Lai? Làm sao có thể dùng ngôn ngữ thế gian mà đi vào tri kiến (sự thấy biết) của Phật?

 Ví như các loại đàn cầm, đàn sắt, đàn không hầu, đàn tỳ bà, tuy có âm thanh hay, nhưng nếu không có ngón tay khéo thì rốt cuộc không thể phát ra được. Ông và chúng sinh cũng như thế. Tâm chân thật, sáng suốt, quý báu thì mỗi người đều tròn đầy. Nhưng ta ấn ngón tay thì hải ấn (phép định như mặt biển lặng in bóng muôn vật) phát sáng, còn các ông vừa động tâm thì trần lao đã khởi trước. Đó là do không siêng năng cầu đạo giác ngộ vô thượng, mà lại ưa thích Tiểu thừa (con đường tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), được chút ít đã cho là đủ."

 Phú Lâu Na thưa: "Tâm chân diệu thanh tịnh, sáng tròn quý báu của con và của Như Lai đều tròn đầy như nhau, không hai. Thế mà xưa kia con mắc phải vọng tưởng từ vô thủy (từ thuở không có khởi đầu), lâu ngày ở trong luân hồi (vòng sinh tử xoay vần). Nay tuy được thánh thừa (con đường của bậc thánh), con vẫn chưa đến chỗ rốt ráo. Còn Thế Tôn thì mọi vọng đều dứt sạch trọn vẹn, chỉ còn cái chân thật thường còn nhiệm mầu. Xin mạo muội hỏi Như Lai: tất cả chúng sinh do đâu mà có vọng, tự che lấp cái diệu minh mà chịu chìm đắm như thế này?"

 Phật bảo Phú Lâu Na: "Ông tuy đã trừ được nghi, nhưng mê lầm còn sót lại chưa hết. Nay ta lại lấy những việc trước mắt trong thế gian mà hỏi ông. Ông há chẳng nghe chuyện Diễn Nhã Đạt Đa ở thành Thất La (tức thành Xá Vệ) sao? Một buổi sáng, anh ta bỗng soi gương. Anh ta thích cái đầu trong gương vì thấy rõ được mày mắt, rồi giận trách cái đầu của chính mình vì không thấy được mặt mắt. Anh ta cho rằng đó là yêu quái, vô cớ phát cuồng bỏ chạy. Ý ông thế nào? Người ấy vì cớ gì mà vô cớ phát cuồng bỏ chạy?"

 Phú Lâu Na thưa: "Người ấy là do tâm cuồng, chứ không vì lý do nào khác."

 Phật nói: "Cái diệu giác minh tròn đầy, vốn tròn sáng nhiệm mầu; đã gọi là vọng thì làm sao có nguyên nhân? Nếu có nguyên nhân thì sao gọi là vọng? Chỉ do các vọng tưởng xoay vần làm nhân cho nhau, từ mê chồng thêm mê, trải qua số kiếp nhiều như bụi. Tuy Phật đã chỉ rõ mà vẫn không thể quay về.

 Nguyên nhân của mê như thế là do mê mà tự có. Biết rõ mê không có nguyên nhân thì vọng không có chỗ nương. Đến cái sinh còn không có, thì muốn diệt cái gì? Người được Bồ đề cũng như người đã thức dậy kể lại chuyện trong mộng. Tâm dù tỉnh táo sáng suốt, nhưng có nhân duyên gì để lấy được đồ vật trong mộng? Huống chi cái vọng không có nguyên nhân, vốn chẳng có gì.

 Như Diễn Nhã Đạt Đa ở trong thành kia, há có nhân duyên gì để tự sợ đầu mình mà chạy? Bỗng nhiên hết cuồng, thì cái đầu cũng không phải từ ngoài mà có được. Dù chưa hết cuồng, thì cũng có mất đi cái gì đâu. Phú Lâu Na, tính của vọng là như thế, còn dựa vào đâu mà tồn tại?

 Ông chỉ cần đừng chạy theo sự phân biệt ba thứ tiếp nối là thế gian, nghiệp quả và chúng sinh. Khi ba duyên dứt thì ba nhân không sinh. Lúc đó tính cuồng của Diễn Nhã Đạt Đa trong tâm ông tự hết. Hết tức là Bồ đề. Cái tâm sáng suốt, thanh tịnh, thù thắng vốn trùm khắp pháp giới, không phải từ người khác mà được, cần gì phải khổ nhọc vật lộn với những chỗ gian nan mà tu chứng.

 Ví như có người, trong vạt áo mình có buộc viên ngọc như ý (ngọc quý, ước gì được nấy) mà chính mình không hay biết. Người ấy nghèo khổ lang thang nơi đất khách, chạy vạy xin ăn. Tuy thật là nghèo khổ, nhưng viên ngọc chưa từng mất. Bỗng có người trí chỉ cho thấy viên ngọc, thì mọi ước nguyện đều theo ý, trở nên giàu có lớn. Bấy giờ người ấy mới hiểu ra ngọc thần không phải từ bên ngoài mà có."

 Ngay lúc ấy, A Nan ở giữa đại chúng cúi đầu lạy dưới chân Phật, đứng dậy bạch Phật:

 "Bạch Thế Tôn, Ngài vừa nói về nghiệp giết hại, trộm cắp, dâm dục: ba duyên dứt thì ba nhân không sinh, tính cuồng của Đạt Đa trong tâm tự hết, hết tức là Bồ đề, không phải từ người khác mà được. Như vậy rõ ràng là nhân duyên, sao Như Lai lại bỗng gạt bỏ nhân duyên? Con nhờ nhân duyên mà tâm được khai ngộ.

 Bạch Thế Tôn, nghĩa này đâu chỉ riêng với chúng con, những Thanh văn hữu học (còn phải học) tuổi trẻ. Nay trong hội này có các vị Đại Mục Kiền Liên, Xá Lợi Phất, Tu Bồ Đề (các đại đệ tử của Phật). Các vị ấy vốn theo một vị Phạm chí (người tu theo đạo Bà la môn) già, rồi nghe Phật dạy về nhân duyên mà phát tâm khai ngộ, chứng được vô lậu. Nay Ngài nói Bồ đề không do nhân duyên, thì thuyết "tự nhiên" của bọn Câu Xá Lê ở thành Vương Xá (kinh đô nước Ma Kiệt Đà) lại thành chân lý cao nhất rồi. Cúi mong Ngài rủ lòng đại bi, mở tỏ chỗ mê muội cho chúng con."

 Phật bảo A Nan: "Như Diễn Nhã Đạt Đa trong thành kia, nếu nhân duyên của tính cuồng được dứt trừ, thì tính không cuồng tự nhiên hiện ra. Lý về nhân duyên và tự nhiên đến đây là cùng tận.

 A Nan, đầu của Diễn Nhã Đạt Đa vốn là tự nhiên. Nó vốn tự như vậy, không lúc nào không phải tự nhiên. Vậy do nhân duyên gì mà anh ta sợ đầu, phát cuồng bỏ chạy? Nếu cái đầu tự nhiên vì nhân duyên mà cuồng, sao không tự nhiên vì nhân duyên mà mất đầu? Cái đầu vốn không mất; sự sợ hãi phát cuồng là do vọng mà ra. Cái đầu chưa từng thay đổi, cần gì đến nhân duyên?

 Nếu cái cuồng vốn là tự nhiên, thì vốn đã sẵn có sự sợ hãi phát cuồng. Vậy lúc chưa cuồng, cái cuồng ẩn ở đâu? Nếu cái không cuồng là tự nhiên, cái đầu vốn không có gì sai lầm, thì sao lại phát cuồng bỏ chạy? Nếu nhận ra cái đầu vốn có, biết rõ việc phát cuồng bỏ chạy, thì cả nhân duyên lẫn tự nhiên đều là hý luận (lời bàn suông, vô ích).

 Cho nên ta nói ba duyên dứt thì chính là tâm Bồ đề. Nhưng nếu tâm Bồ đề sinh ra và tâm sinh diệt mất đi, thì đó vẫn chỉ là sinh diệt. Diệt và sinh đều hết mới là đạo vô công dụng (đạo không còn phải dụng công gắng sức). Nếu có tự nhiên, thì rõ ràng là tâm tự nhiên sinh ra và tâm sinh diệt mất đi, đó cũng vẫn là sinh diệt. Cái không sinh không diệt mới gọi là tự nhiên.

 Cũng như trong thế gian, các tướng lẫn lộn hòa vào nhau thành một khối thì gọi là tính hoà hợp; cái không hoà hợp thì gọi là tính bản nhiên (vốn như thế). Nhưng bản nhiên mà không phải là nhiên, hoà hợp mà không phải là hợp. Hợp và nhiên đều lìa, lìa và hợp đều chẳng phải. Câu này mới gọi là pháp không hý luận.

 Bồ đề và Niết bàn còn ở xa lắm; nếu ông không trải qua nhiều kiếp siêng năng tu chứng thì không đạt được. Dù ông có ghi nhớ được giáo lý thanh tịnh nhiệm mầu trong mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật giáo) của mười phương Như Lai, nhiều như cát sông Hằng, thì cũng chỉ thêm hý luận mà thôi.

 Ông tuy bàn nói về nhân duyên, tự nhiên rất quả quyết rõ ràng, người đời khen ông là đa văn (nghe nhiều, học rộng) bậc nhất. Nhưng với sự huân tập (thấm nhiễm dần dần) đa văn tích lũy nhiều kiếp ấy, ông vẫn không thoát được nạn Ma Đăng Già (người con gái dòng hạ tiện đã dùng tà chú mê hoặc A Nan). Vì sao ông lại phải đợi đến thần chú Phật đỉnh của ta? Lửa dâm trong tâm Ma Đăng Già bỗng tắt, cô chứng quả A na hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), trong pháp của ta thành rừng tinh tấn. Sông ái khô cạn, khiến ông được giải thoát.

 Vì vậy, A Nan, ông tuy trải nhiều kiếp ghi nhớ những điều bí mật, nhiệm mầu, trang nghiêm của Như Lai, cũng không bằng một ngày tu nghiệp vô lậu, xa lìa hai nỗi khổ ghét và yêu của thế gian. Như Ma Đăng Già vốn là dâm nữ, nhờ sức thần chú mà khóa được lòng ái dục, nay trong pháp có tên là tỳ khưu ni (người nữ xuất gia thọ đủ giới) Tính. Cô cùng với Da Du Đà La, mẹ của La Hầu La (Da Du Đà La là vợ của Phật lúc còn làm thái tử; La Hầu La là con trai của Ngài), cùng ngộ được nhân đời trước, biết rằng nhiều đời vì tham ái mà chịu khổ. Do một niệm huân tu điều thiện vô lậu, người thì ra khỏi ràng buộc, người thì được thọ ký (được Phật báo trước sẽ thành Phật). Sao ông lại tự dối mình, còn dừng lại ở chỗ nghe và thấy?"

 A Nan và đại chúng nghe Phật chỉ dạy, nghi ngờ tiêu tan, tâm ngộ được thực tướng (bộ mặt thật của mọi pháp), thân và ý nhẹ nhàng an ổn, được điều chưa từng có. Ngài lại cảm động rơi lệ, cúi đầu lạy dưới chân Phật, quỳ thẳng chắp tay mà bạch Phật:

 "Đấng Vua báu thanh tịnh, đại bi vô thượng đã khéo mở tâm con. Ngài có thể dùng đủ thứ nhân duyên phương tiện như thế mà dìu dắt, khích lệ, dẫn những kẻ chìm trong tối tăm ra khỏi biển khổ.

 Bạch Thế Tôn, nay con tuy đã được nghe tiếng pháp như vậy, biết rằng tâm diệu giác minh của Như Lai tạng trùm khắp mười phương cõi, nuôi chứa các cõi nước mười phương của Như Lai, là những cõi Phật thanh tịnh, trang nghiêm báu vật của bậc Vua diệu giác. Như Lai lại trách rằng đa văn không có công dụng, không bằng tu tập. Nay con như người đi đường trọ tạm, bỗng được vua trời ban cho ngôi nhà đẹp; tuy được nhà lớn, nhưng cần phải do cửa mà vào.

 Cúi mong Như Lai không bỏ lòng đại bi, chỉ dạy cho con và những người còn tối tăm trong hội, để bỏ Tiểu thừa mà quyết được con đường phát tâm ban đầu dẫn đến Vô dư Niết bàn (Niết bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân thể và phiền não) của Như Lai. Xin Ngài khiến những người hữu học biết từ đâu mà hàng phục những duyên níu bám từ trước, được đà la ni (sức ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn mọi pháp), và vào được tri kiến của Phật."

 Nói xong, ngài gieo năm vóc sát đất. Cả hội một lòng đứng chờ ý chỉ từ bi của Phật.

 Bấy giờ Thế Tôn thương xót những vị Duyên giác, Thanh văn trong hội chưa được tự tại đối với tâm Bồ đề. Ngài cũng vì chúng sinh đời mạt pháp (thời kỳ cuối, khi giáo pháp suy tàn), sau khi Phật diệt độ (nhập Niết bàn, tức qua đời), mà phát tâm Bồ Tát. Vì vậy Ngài mở ra con đường tu hành nhiệm mầu của Vô thượng thừa, chỉ dạy A Nan và đại chúng:

 "Các ông đã quyết định phát tâm Bồ đề, đối với Tam ma đề (chính định, trạng thái tâm chuyên nhất) nhiệm mầu của Phật Như Lai không sinh mỏi mệt. Vậy trước hết phải hiểu rõ hai nghĩa quyết định của tâm ban đầu khi phát tâm giác ngộ. Thế nào là hai nghĩa quyết định của tâm ban đầu?

 A Nan, nghĩa thứ nhất: nếu các ông muốn bỏ Thanh văn, tu Bồ Tát thừa, vào tri kiến của Phật, thì phải xét kỹ tâm phát khởi ở nhân địa (giai đoạn tu tập để gieo nhân) với cái giác ở quả địa (giai đoạn đạt thành quả) là đồng hay khác. A Nan, nếu ở nhân địa mà lấy tâm sinh diệt làm gốc tu nhân, để cầu Phật thừa không sinh không diệt, thì không có lẽ ấy.

 Vì nghĩa đó, ông phải soi xét cho rõ: các pháp có thể tạo tác trong khí thế gian (thế giới vật chất chứa đựng chúng sinh) đều theo đó mà biến đổi, tiêu diệt. A Nan, ông xem trong thế gian, trong những pháp có thể tạo tác, cái gì mà không hư hoại? Thế nhưng chưa từng nghe hư không mục nát, hư hoại. Vì sao? Vì hư không không phải là cái có thể tạo tác, do đó trước sau không hư hoại.

 Trong thân ông, cái cứng chắc là đất, cái ẩm ướt là nước, hơi ấm là lửa, sự lay động là gió. Do bốn thứ ràng buộc này mà cái tâm diệu giác minh trong lặng tròn đầy của ông bị chia cắt thành cái thấy, cái nghe, cái hay, cái biết. Từ đầu đến cuối, có năm lớp vẩn đục.

 Thế nào gọi là đục? A Nan, ví như nước trong vốn tự trong sạch, còn những thứ như bụi, đất, tro, cát thì bản chất vốn ngăn ngại. Hai thể ấy tự nhiên có tính chất không thuận nhau. Có người trong đời lấy bụi đất ném vào nước sạch: đất mất tính ngăn ngại, nước mất sự trong sạch, trông vẩn lên, gọi là đục. Năm lớp đục của ông cũng như thế.

 A Nan, ông thấy hư không khắp mười phương cõi, hư không và cái thấy không tách rời nhau. Có hư không mà không có thể, có cái thấy mà không có cái biết; hai thứ đan xen nhau mà thành hư vọng. Đó là lớp thứ nhất, gọi là kiếp trược (sự vẩn đục của thời gian).

 Thân ông hiện nay nắm lấy tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió) làm thể, khiến cái thấy, nghe, hay, biết bị bít lại thành ngăn ngại. Nước, lửa, gió, đất lại xoay chuyển thành cái hay biết; hai bên đan xen nhau mà thành hư vọng. Đó là lớp thứ hai, gọi là kiến trược (sự vẩn đục của cái thấy biết).

 Lại trong tâm ông có sự nhớ nghĩ, nhận biết, tụng tập; tính của nó phát ra thấy biết, dung chứa và hiện ra sáu trần. Lìa trần thì không có tướng, lìa giác thì không có tính; hai bên đan xen nhau mà thành hư vọng. Đó là lớp thứ ba, gọi là phiền não trược (sự vẩn đục của phiền não).

 Lại nữa, ông sáng chiều sinh diệt không ngừng. Cái thấy biết thường muốn ở lại thế gian, mà vận nghiệp thì thường dời đổi qua các cõi; hai bên đan xen nhau mà thành hư vọng. Đó là lớp thứ tư, gọi là chúng sinh trược (sự vẩn đục của kiếp chúng sinh).

 Cái thấy và cái nghe của các ông vốn không khác tính, nhưng do các trần ngăn cách mà vô cớ sinh ra khác nhau. Trong tính thì biết nhau, trong dụng thì trái nhau. Đồng và khác mất chuẩn mực, đan xen nhau mà thành hư vọng. Đó là lớp thứ năm, gọi là mạng trược (sự vẩn đục của mạng sống).

 A Nan, nay ông muốn khiến cái thấy, nghe, hay, biết khế hợp xa với thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết bàn: thường còn, an vui, chân ngã tự tại, trong sạch) của Như Lai. Vậy trước hết phải phân định gốc rễ của sống chết, nương vào tính trong lặng tròn đầy không sinh diệt mà thành tựu. Hãy dùng cái trong lặng ấy xoay chuyển cái hư vọng sinh diệt, hàng phục để trở về cái giác nguyên vốn có, được cái giác minh nguyên vốn. Lấy tính không sinh diệt làm tâm ở nhân địa, rồi sau mới viên thành sự tu chứng ở quả địa.

 Như lắng nước đục đựng trong đồ sạch: để yên lâu không động thì cát đất tự chìm xuống, nước trong hiện ra. Đó gọi là bước đầu hàng phục khách trần phiền não (phiền não như khách lạ, như bụi bám vào, không phải là bản tâm). Bỏ hết bùn, chỉ còn nước thuần, gọi là dứt hẳn vô minh căn bản. Khi tướng sáng đã tinh thuần, thì mọi biến hiện đều không thành phiền não, tất cả đều hợp với đức thanh tịnh nhiệm mầu của Niết bàn."

 "Nghĩa thứ hai: các ông đã quyết muốn phát tâm Bồ đề, đối với Bồ Tát thừa sinh lòng dũng mãnh lớn, quyết bỏ các tướng hữu vi. Vậy phải xét kỹ gốc rễ của phiền não: cái từ vô thủy đến nay phát ra nghiệp và nhuận sinh (nuôi lớn sự tái sinh), ai tạo ra, ai chịu lấy?

 A Nan, ông tu Bồ đề mà không xét kỹ gốc rễ phiền não, thì không thể biết căn và trần hư vọng điên đảo ở chỗ nào. Chỗ điên đảo còn chưa biết, thì làm sao hàng phục để chứng được quả vị Như Lai? A Nan, ông xem người trong đời gỡ nút thắt: không thấy chỗ thắt thì làm sao biết gỡ? Chưa từng nghe hư không bị ông làm cho rách vỡ. Vì sao? Vì hư không không có hình tướng, nên không có thắt hay gỡ.

 Thì nay mắt, tai, mũi, lưỡi cùng thân và tâm trước mắt ông, sáu thứ ấy làm mối lái cho giặc, tự cướp của báu trong nhà mình. Do đó, từ vô thủy chúng sinh và thế giới sinh ra ràng buộc, nên không thể vượt khỏi khí thế gian.

 A Nan, thế nào gọi là chúng sinh thế giới? "Thế" là sự dời đổi trôi chảy, "giới" là phương vị. Nay ông nên biết: đông, tây, nam, bắc, đông nam, tây nam, đông bắc, tây bắc, trên, dưới là giới; quá khứ, vị lai, hiện tại là thế. Phương vị có mười, số thời gian trôi chảy có ba. Tất cả chúng sinh đều do đan dệt hư vọng mà thành. Trong thân có sự đổi dời, thế và giới giao nhau.

 Tính của giới, tuy có mười phương định vị có thể chỉ rõ, nhưng thế gian chỉ nói đông, tây, nam, bắc; trên dưới không có vị trí, ở giữa không có phương nhất định. Số bốn phương ấy đã rõ, lại giao với thế: ba lần bốn, bốn lần ba, xoay vần thành mười hai. Biến chuyển qua ba lớp: một thành mười, mười thành trăm, trăm thành nghìn. Tóm cả trước sau, trong sáu căn, mỗi căn có một nghìn hai trăm công đức (công năng, khả năng).

 A Nan, ông hãy ở trong đó xét định hơn kém. Như mắt nhìn thấy: phía sau tối, phía trước sáng; phương trước sáng hết, phương sau tối hết, hai bên nhìn nghiêng được hai phần ba. Tính chung công dụng thì không trọn vẹn: ba phần thì có một phần không có công đức. Nên biết mắt chỉ có tám trăm công đức.

 Như tai nghe khắp mười phương không sót: tiếng động thì như gần như xa, lúc tĩnh thì không có bờ bến. Nên biết nhĩ căn (căn tai) tròn đủ một nghìn hai trăm công đức.

 Như mũi ngửi biết, thông qua hơi thở ra vào: có ra, có vào, nhưng thiếu khoảng giữa lúc giao nhau. So với nhĩ căn thì ba phần thiếu một. Nên biết mũi chỉ có tám trăm công đức.

 Như lưỡi nói ra, có thể nói hết mọi trí tuệ thế gian và xuất thế gian; lời có giới hạn, nhưng lý thì vô cùng. Nên biết thiệt căn (căn lưỡi) tròn đủ một nghìn hai trăm công đức.

 Như thân biết xúc chạm, nhận ra thuận hay nghịch: lúc hợp thì biết, lúc lìa thì không biết; lìa là một, hợp là hai. So với thiệt căn thì ba phần thiếu một. Nên biết thân chỉ có tám trăm công đức.

 Như ý lặng lẽ dung chứa tất cả các pháp thế gian và xuất thế gian trong mười phương ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai); dù là thánh hay phàm, không gì không bao dung đến tận bờ mé. Nên biết ý căn tròn đủ một nghìn hai trăm công đức.

 A Nan, nay ông muốn đi ngược dòng ái dục sinh tử, quay lại tìm tận gốc của dòng ấy cho đến chỗ không sinh diệt. Vậy phải xét sáu căn thọ dụng (sáu giác quan mà ta dùng để tiếp nhận) này: căn nào hợp, căn nào lìa, căn nào sâu, căn nào cạn, căn nào viên thông (tròn đầy, thông suốt), căn nào không tròn đủ. Nếu ở đây ngộ được căn viên thông, đi ngược dòng nghiệp đan dệt hư vọng từ vô thủy kia, thì đi theo căn viên thông so với căn không viên thông, sự cách biệt như một ngày so với một kiếp.

 Nay ta đã bày rõ công đức vốn có của sáu căn trong lặng tròn sáng, số lượng là như thế. Tùy ông xét chọn căn nào có thể vào được, ta sẽ chỉ rõ để ông tiến lên. Mười phương Như Lai đối với mười tám giới, tu theo giới nào cũng đều được viên mãn Bồ đề vô thượng; trong đó cũng không có hơn kém. Chỉ vì căn cơ của ông thấp kém, chưa thể ở trong đó được trí tuệ viên mãn tự tại, nên ta giảng ra để ông chỉ cần đi sâu vào một cửa. Vào được một cửa mà không còn hư vọng, thì sáu căn hay biết kia cùng lúc trong sạch."

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, làm sao đi ngược dòng, vào sâu một cửa mà có thể khiến sáu căn cùng lúc trong sạch?"

 Phật bảo A Nan: "Nay ông đã được quả Tu đà hoàn (quả thánh đầu tiên, nghĩa là đã vào dòng thánh), đã diệt được những mê lầm do thấy biết sai mà chúng sinh thế gian trong ba cõi phải đoạn. Nhưng ông vẫn chưa biết những tập khí (thói quen) hư vọng từ vô thủy, chất chứa trong căn qua nhiều đời. Tập khí ấy phải nhờ tu tập mới đoạn được. Huống chi trong đó còn có những phần hạn và số lượng của sinh, trụ, dị, diệt (bốn giai đoạn: sinh ra, tồn tại, biến đổi, tiêu mất). Nay ông hãy xem sáu căn trước mắt là một hay là sáu."

 "A Nan, nếu nói là một, thì sao tai không thấy, mắt không nghe? Đầu sao không đi, chân sao không nói? Nếu sáu căn này nhất định là sáu, thì như nay ta trong hội này giảng cho ông pháp môn vi diệu, trong sáu căn của ông, căn nào lãnh nhận?"

 A Nan thưa: "Con dùng tai nghe."

 Phật nói: "Nếu tai ông tự nghe, thì can gì đến thân và miệng? Thế mà miệng lại hỏi nghĩa, thân lại đứng dậy kính vâng. Vì vậy nên biết: chẳng phải một thì rốt cuộc là sáu, chẳng phải sáu thì rốt cuộc là một (?). Rốt cuộc không thể nói căn của ông vốn là một hay vốn là sáu.

 A Nan, nên biết căn này chẳng phải một, chẳng phải sáu. Do từ vô thủy điên đảo chìm đắm, nên trong cái tròn đầy trong lặng mới sinh ra nghĩa một và sáu. Ông được quả Tu đà hoàn, tuy đã tiêu được cái sáu nhưng chưa quên được cái một.

 Như hư không rộng lớn đặt lẫn vào các đồ vật. Do hình dạng đồ vật khác nhau nên gọi là hư không khác nhau; bỏ đồ vật đi mà xem hư không, thì nói hư không là một. Hư không rộng lớn kia làm sao vì ông mà thành đồng hay không đồng, huống chi còn gọi là một hay không phải một? Sáu căn thọ dụng hay biết của ông cũng như thế.

 Do hai tướng sáng và tối đối đãi nhau, trong cái diệu viên (nhiệm mầu, tròn đầy) dính vào cái trong lặng mà phát ra cái thấy. Tinh thấy ánh vào sắc, kết sắc thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là thể con mắt, có hình như chùm nho. Phù trần căn (phần căn thô bên ngoài, do bốn trần sắc, hương, vị, xúc hợp thành) trôi chạy theo sắc.

 Do hai tướng động và tĩnh xô đập nhau, trong cái diệu viên dính vào cái trong lặng mà phát ra cái nghe. Tinh nghe ánh vào tiếng, cuộn tiếng thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là thể lỗ tai, có hình như lá non mới cuộn. Phù trần căn trôi chạy theo tiếng.

 Do hai tướng thông và tắc phát hiện lẫn nhau, trong cái diệu viên dính vào cái trong lặng mà phát ra cái ngửi. Tinh ngửi ánh vào mùi, thu nạp mùi thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là thể cái mũi, có hình như hai móng rủ xuống. Phù trần căn trôi chạy theo mùi.

 Do hai tướng nhạt và có vị xen lẫn nhau, trong cái diệu viên dính vào cái trong lặng mà phát ra cái nếm. Tinh nếm ánh vào vị, vắt quyện vị thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là thể cái lưỡi, có hình như vầng trăng lưỡi liềm mới mọc. Phù trần căn trôi chạy theo vị.

 Do hai tướng lìa và hợp cọ xát nhau, trong cái diệu viên dính vào cái trong lặng mà phát ra cái cảm xúc. Tinh cảm xúc ánh vào xúc chạm, nắm xúc chạm thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là thể của thân, có hình như cái trống đeo ngang lưng. Phù trần căn trôi chạy theo xúc chạm.

 Do hai tướng sinh và diệt nối tiếp nhau, trong cái diệu viên dính vào cái trong lặng mà phát ra cái biết. Tinh biết ánh vào pháp, thu lấy pháp thành căn. Căn ấy gốc gọi là tứ đại thanh tịnh, nhân đó gọi là ý nghĩ, như thấy trong phòng tối. Phù trần căn trôi chạy theo pháp.

 A Nan, sáu căn như thế là do cái giác minh kia có cái minh muốn làm sáng giác, nên mất cái tinh tỏ vốn có, dính vào vọng mà phát ra sáng. Vì thế, nay ông lìa tối lìa sáng thì không có thể của cái thấy. Lìa động lìa tĩnh thì vốn không có chất của cái nghe. Không thông không tắc thì tính ngửi không sinh. Chẳng có vị, chẳng nhạt thì cái nếm không phát ra được. Không lìa không hợp thì cái cảm xúc vốn không có. Không diệt không sinh thì cái biết gửi vào đâu?

 Ông chỉ cần không chạy theo mười hai tướng hữu vi là động và tĩnh, hợp và lìa, nhạt và có vị, thông và tắc, sinh và diệt, tối và sáng. Tùy ý rút ra một căn, thoát khỏi sự dính mắc, hàng phục vào bên trong. Hàng phục để trở về cái chân thật nguyên vốn, phát ra ánh sáng vốn có. Tính sáng ấy phát rõ thì năm chỗ dính mắc còn lại cũng theo đó mà thoát ra trọn vẹn. Khi ấy tri kiến không còn do tiền trần (cảnh trước mắt) mà khởi ra; ánh sáng không chạy theo căn, chỉ gửi nơi căn mà phát sáng. Do đó sáu căn có thể dùng thay cho nhau.

 A Nan, ông há chẳng biết: nay trong hội này, A Na Luật Đà (đệ tử Phật, bị mù nhưng được thiên nhãn) không có mắt mà thấy; rồng Bạt Nan Đà không có tai mà nghe; thần nữ sông Căng Già (sông Hằng) không dùng mũi mà ngửi được hương; Kiêu Phạm Bát Đề có lưỡi khác thường (lưỡi như lưỡi trâu) mà biết vị; thần Thuấn Nhã Đa (thần hư không) không có thân mà có xúc chạm, nhờ trong ánh sáng của Như Lai chiếu soi mà tạm hiện ra, vì vốn là chất gió nên thể vốn không có. Lại có các vị Thanh văn được tịch diệt nhờ diệt tận định (phép định diệt hết mọi tâm niệm), như Ma Ha Ca Diếp trong hội này, đã diệt ý căn từ lâu mà vẫn biết rõ, tròn sáng, không nhờ vào tâm niệm.

 A Nan, nay nếu các căn của ông được rút ra trọn vẹn, bên trong sáng trong mà phát ra ánh sáng, thì các phù trần, khí thế gian và các tướng biến hoá sẽ như băng gặp nước nóng mà tan, theo niệm mà hoá thành tri giác vô thượng.

 A Nan, như người đời gom cái thấy vào mắt. Nếu bảo người ấy nhắm nhanh mắt lại, tướng tối hiện ra trước mắt, sáu căn mờ mịt, đầu và chân như nhau. Người ấy lấy tay sờ quanh thân, tuy không thấy nhưng vẫn phân biệt được đầu và chân, cái biết vẫn như nhau. Cái thấy nương vào sáng mới có, gặp tối thì thành không thấy. Nếu không cần sáng mà tự phát ra cái thấy, thì các tướng tối mãi mãi không thể làm mờ được. Căn và trần đã tiêu, thì cái giác minh sao lại không thành viên diệu (tròn đầy nhiệm mầu)?"

 A Nan bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, như Phật đã nói, tâm giác ở nhân địa muốn cầu thường trụ (còn mãi, không biến đổi) thì phải tương ứng với danh mục ở quả vị. Bạch Thế Tôn, trong quả vị có bảy tên gọi: Bồ đề, Niết bàn, Chân như, Phật tính (bản tính có thể thành Phật), Am ma la thức (thức thanh tịnh, không nhơ), Không Như Lai tạng, Đại viên cảnh trí (trí sáng tròn như tấm gương lớn soi mọi vật). Bảy tên gọi ấy tuy khác nhau, nhưng thể tính thanh tịnh tròn đầy, vững chắc, như kim cương vương (thứ kim cương quý nhất) thường trụ không hoại.

 Nếu cái thấy, cái nghe này lìa tối sáng, động tĩnh, thông tắc thì rốt cuộc không có thể; cũng như tâm niệm lìa cảnh trước mắt thì vốn chẳng có gì. Làm sao lại đem cái rốt ráo đoạn diệt này làm nhân tu, mà muốn được bảy quả thường trụ của Như Lai? Bạch Thế Tôn, nếu lìa sáng tối thì cái thấy rốt cuộc là không; như khi không có cảnh trước mắt thì tự tính của niệm cũng diệt.

 Con tới lui xoay vòng, suy xét tỉ mỉ, thì vốn không có tâm của con và tâm sở (các trạng thái tâm phụ thuộc) của con. Vậy lấy gì lập nhân mà cầu giác ngộ vô thượng? Như Lai trước đã nói tinh trong lặng là tròn đầy thường còn; nay trái với lời thành thật ấy thì rốt cuộc thành hý luận. Như thế sao Như Lai là người nói lời chân thật được? Cúi mong Ngài rủ lòng đại từ, mở chỗ mờ mịt cố chấp cho con."

 Phật bảo A Nan: "Ông học rộng nghe nhiều nhưng chưa hết các lậu. Trong tâm ông chỉ biết suông nguyên nhân của điên đảo, còn cái điên đảo thật hiện ra trước mắt thì thật chưa nhận biết được. E rằng lòng thành của ông vẫn chưa tin phục, nay ta thử lấy những việc tầm thường thế tục để trừ mối nghi của ông."

 Liền đó Như Lai bảo La Hầu La đánh chuông một tiếng, rồi hỏi A Nan: "Nay ông có nghe không?" A Nan và đại chúng đều nói: "Chúng con nghe." Chuông dứt, không còn tiếng, Phật lại hỏi: "Nay ông có nghe không?" A Nan và đại chúng đều nói: "Không nghe." Lúc ấy La Hầu La lại đánh một tiếng, Phật lại hỏi: "Nay ông có nghe không?" A Nan và đại chúng lại đều nói: "Có nghe."

 Phật hỏi A Nan: "Thế nào ông gọi là nghe, thế nào gọi là không nghe?" A Nan và đại chúng đều bạch Phật: "Nếu chuông được đánh thì chúng con nghe được. Đánh đã lâu, tiếng tan, âm và vang đều dứt, thì gọi là không nghe."

 Như Lai lại bảo La Hầu La đánh chuông, rồi hỏi A Nan: "Nay có tiếng không?" A Nan nói: "Có tiếng." Một lát sau tiếng tan, Phật lại hỏi: "Nay có tiếng không?" A Nan và đại chúng đáp: "Không có tiếng." Một lúc sau La Hầu La lại đến đánh chuông, Phật lại hỏi: "Nay có tiếng không?" A Nan và đại chúng đều nói: "Có tiếng."

 Phật hỏi A Nan: "Thế nào ông gọi là có tiếng, thế nào gọi là không có tiếng?" A Nan và đại chúng đều bạch Phật: "Nếu chuông được đánh thì gọi là có tiếng. Đánh đã lâu, tiếng tan, âm và vang đều dứt, thì gọi là không có tiếng."

 Phật bảo A Nan và đại chúng: "Sao nay các ông tự nói năng lộn xộn như vậy?" Đại chúng và A Nan cùng lúc hỏi Phật: "Sao nay chúng con lại là nói năng lộn xộn?"

 Phật nói: "Ta hỏi các ông có nghe không thì các ông nói có nghe; lại hỏi có tiếng không thì các ông nói có tiếng. Chỉ một cái nghe và một cái tiếng mà trả lời không nhất định, như thế sao không gọi là lộn xộn?

 A Nan, tiếng tan không còn vang, ông nói là không nghe. Nếu thật không nghe thì tính nghe đã diệt, giống như cây khô; vậy khi chuông đánh lại, ông làm sao biết được? Biết có, biết không, đó là thanh trần (âm thanh, tức đối tượng của tai), khi thì không, khi thì có. Đâu phải tính nghe kia vì ông mà có hay không. Nếu cái nghe thật là không, thì ai biết là không?

 Cho nên, A Nan, tiếng ở trong cái nghe tự có sinh có diệt; chứ không phải vì ông nghe tiếng sinh, tiếng diệt mà khiến tính nghe của ông thành có hay không. Ông còn điên đảo, lầm tiếng là cái nghe, thì có gì lạ khi ông mê muội lấy cái thường còn làm cái đoạn diệt. Rốt cuộc không nên nói rằng lìa các thứ động tĩnh, đóng bít, mở thông thì tính nghe không có.

 Như người ngủ say nằm trên giường gối, lúc ấy trong nhà có người đập lụa, giã gạo. Người ấy trong mộng nghe tiếng chày giã, lại tưởng là thứ khác, hoặc là tiếng đánh trống, hoặc là tiếng đánh chuông. Ngay trong mộng, người ấy còn tự lấy làm lạ sao chuông lại kêu như tiếng gỗ đá. Lúc ấy chợt tỉnh, liền biết là tiếng chày, bèn bảo người nhà: "Lúc tôi đang mộng, lầm tiếng giã gạo này là tiếng trống."

 A Nan, người ấy trong mộng há có nhớ đến tĩnh động, mở đóng, thông tắc? Hình thể tuy ngủ mà tính nghe không mờ. Dù cho hình thể ông tiêu mất, ánh sáng mạng sống dời đổi, thì tính ấy làm sao vì ông mà tiêu diệt được?

 Bởi các chúng sinh từ vô thủy đến nay đuổi theo sắc, tiếng, theo niệm mà trôi lăn, chưa từng khai ngộ được tính thanh tịnh nhiệm mầu thường còn. Họ không theo cái thường còn mà chỉ đuổi theo các thứ sinh diệt, do đó đời đời bị tạp nhiễm mà trôi lăn. Nếu bỏ sinh diệt, giữ lấy cái chân thật thường còn, thì ánh sáng thường còn hiện ra trước mắt; căn, trần, thức, tâm liền đó tiêu rụng. Tưởng và tướng là bụi, thức và tình là nhơ; hai thứ đều xa lìa thì pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý) của ông liền trong sáng. Như vậy sao lại không thành tri giác vô thượng?"

 Kinh Đại Phật Đỉnh Vạn Hạnh Thủ Lăng Nghiêm, hết quyển thứ tư.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video