Phẩm tảo, thiên thứ chín (phẩm tảo: bình phẩm, so sánh và xếp hạng tài đức của nhân vật).
Trần Trọng Cử (Trần Phồn) người Nhữ Nam và Lý Nguyên Lễ (Lý Ưng) người Dĩnh Xuyên: người ta cùng bàn về công đức của hai người mà không định được ai trên ai dưới. Thái Bá Giai
Chú: Sách *Tục Hán thư* chép: Thái Bá Giai người huyện Ngữ, quận Trần Lưu. Ông thông suốt, có tài xuất chúng, học rộng, giỏi viết văn. Các nghề khéo và thuật số (các môn tính toán, lịch, bói toán) ông đều tinh thông. Ông làm quan đến Tả trung lang tướng (võ quan chỉ huy toán lang quan hầu vệ bên trái trong cung), rồi bị Vương Doãn giết.
Thái Bá Giai bình rằng: "Trần Trọng Cử cứng cỏi ở chỗ dám chống bề trên, Lý Nguyên Lễ nghiêm khắc ở chỗ quản thúc kẻ dưới. Chống bề trên thì khó, quản kẻ dưới thì dễ."
Chú: Sách *Hán kỷ* của Trương Phan chép: người đương thời đặt câu nói về họ: "Không sợ kẻ mạnh, kẻ quyền thế: Trần Trọng Cử. Khuôn mẫu cho thiên hạ: Lý Nguyên Lễ."
Vì thế Trọng Cử được xếp vào hàng cuối của "Tam quân",
Chú: Sách *Hán thư* của Tạ Thẩm chép: Tam quân là những người được cả một thời tôn quý. Đậu Vũ, Lưu Thục, Trần Phồn từ nhỏ đã có tiết tháo cao, trong nước tôn trọng và xưng tụng, nên được gọi bằng danh hiệu ấy.
còn Nguyên Lễ đứng đầu hàng "Bát tuấn" (tám người tài giỏi vượt trội).
Chú: Sách *Hán thư* của Tiết Oánh chép: Lý Ưng, Vương Sướng, Tuân Cổn, Chu Ngụ, Ngụy Lãng, Lưu Hựu, Đỗ Giai, Triệu Điển là Bát tuấn. Sách *Anh hùng ký* chép: trước đó, bọn Trương Kiệm cùng nhau lập một bản danh sách các sĩ phu để phê phán, đàn hặc (?). Người có tên trong danh sách đùa với nhau: "Trong danh sách của chúng ta quả có Bát tuấn, Bát nghệ, giống như Bát nguyên, Bát khải thời xưa (hai nhóm tám người hiền tài giúp vua Thuấn)." Sách của Tạ Thẩm chép: "tuấn" là tên gọi người vượt trội. Sách *Sĩ vĩ* của Diêu Tín chép: Trần Trọng Cử thể chất và khí phách cao cả, cương liệt, có khí tiết của bậc bề tôi vua. Lý Nguyên Lễ trung thành, mạnh mẽ, chính trực, có tài gánh vác xã tắc (đất nước). Trong nước bàn mãi chưa quyết. Thái Bá Giai chỉ một lời mà xoay chuyển được, lời bàn còn ngờ mới định.
Bàng Sĩ Nguyên (Bàng Thống) đến đất Ngô, người Ngô đều kết bạn với ông.
Chú: Sách *Thục chí* chép: Chu Du cai quản quận Nam, Sĩ Nguyên làm Công tào (quan trong quận coi việc xét công lao và tuyển dụng người). Chu Du mất, Sĩ Nguyên đưa linh cữu về Ngô. Người Ngô nhiều người đã nghe danh ông. Đến khi ông sắp trở về phía tây, họ cùng họp ở cửa Xương Môn để trò chuyện với Sĩ Nguyên.
Ông gặp Lục Tích,
Chú: Sách *Văn sĩ truyện* chép: Tích tự (tên chữ) là Công Kỷ, từ nhỏ đã có tài sáng sủa xuất chúng, học rộng hiểu nhiều. Bàng Sĩ Nguyên lớn tuổi hơn Tích, hai người kết bạn với nhau. Tích làm quan đến Thái thú (quan đứng đầu một quận) Uất Lâm. Ông tự biết trước ngày chết, mất năm ba mươi hai tuổi.
Cố Thiệu và Toàn Tông,
Chú: Sách *Ngô kỷ* của Hoàn Tế chép: Tông tự là Tử Hoàng, người huyện Tiền Đường, quận Ngô, có đức hạnh và khí khái nghĩa hiệp, làm đến Đại tư mã (chức võ quan cao nhất, nắm việc quân).
rồi nhận xét họ: "Ông Lục đúng là ngựa kém mà có cái dùng của đôi chân chạy nhanh. Ông Cố đúng là trâu kém mà chở nặng đi xa được." Có người hỏi: "Theo như lời ông nhận xét thì ông Lục hơn chăng?" Ông đáp: "Ngựa kém dù nhanh nhẹn, cũng chỉ chở được một người. Trâu kém một ngày đi trăm dặm, chở đâu chỉ một người!" Người Ngô không bác lại được. Ông lại nói: "Ông Toàn ham danh tiếng, giống Phàn Tử Chiêu người Nhữ Nam."
Chú: Sách *Vạn cơ luận* của Tưởng Tế chép: Hứa Tử Tương khen chê không công bằng, đề bạt Phàn Tử Chiêu mà dìm Hứa Văn Hưu. Họ Lưu vặn lại: "Tử Chiêu được đề bạt từ hàng con buôn, đến bảy mươi tuổi vẫn giữ được sự tĩnh lặng, tiến thân không cạnh tranh bừa bãi." Tưởng Tế đáp: "Tử Chiêu quả là từ nhỏ đến lớn dung mạo chỉnh tề, sạch sẽ. Nhưng xem cái kiểu nhe răng, phồng má, mấp máy môi (ba hoa ăn nói) của hắn, thì vốn không phải đối thủ của Văn Hưu."
Cố Thiệu từng ngủ lại trò chuyện với Bàng Sĩ Nguyên, hỏi: "Nghe nói ông nổi tiếng biết người, vậy tôi với ông ai hơn?" Đáp: "Uốn nắn, hun đúc phong tục ở đời, nổi chìm theo thời thế, thì tôi không bằng ông."
Chú: Sách *Ngô chí* chép: Thiệu thích bình phẩm con người. Từ những người có triển vọng trong châu quận cho đến người các nơi qua lại gặp gỡ, có người nghe ông khuyên răn rồi đi, có người kết bạn rồi từ biệt. Tiếng tăm lan truyền, xa gần đều khen.
"Còn bàn những mưu sách sâu xa về đạo vương, đạo bá (cách trị nước bằng nhân đức của bậc vương và bằng sức mạnh của bậc bá), nắm được chỗ then chốt của lẽ họa phúc nương tựa vào nhau (?), thì tôi dường như hơn ông một chút." Thiệu cũng vui lòng với lời ấy.
Chú: Sách *Ngô lục* chép: Thiệu vui lòng với lời ấy, lại càng thân với ông hơn.
Gia Cát Cẩn, em là Gia Cát Lượng và em họ là Gia Cát Đản,
Chú: Sách *Ngô thư* chép: Cẩn tự là Tử Du. Tổ tiên họ Cát, người huyện Chư, quận Lang Gia, sau dời đến Dương Đô. Ở Dương Đô vốn đã có người họ Cát, người đương thời gọi là "Chư Cát" (họ Cát từ huyện Chư), nhân đó lấy làm họ. Cẩn từ nhỏ nổi tiếng chí hiếu, nhiều lần thăng chức đến Dự châu mục (quan đứng đầu châu Dự), mất năm sáu mươi tám tuổi. Sách *Ngụy chí* chép: Đản tự là Công Hưu, làm Lại bộ lang (quan ở bộ Lại, coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại). Ai có gửi gắm nhờ cậy, ông liền công bố lời họ ra và dùng ngay người được gửi gắm. Về sau người ấy làm được hay không thì đem ra bàn công khai, dựa vào được mất mà khen chê. Từ đó các quan không ai không thận trọng khi tiến cử. Ông nhiều lần thăng chức đến Thứ sử (quan đứng đầu, giám sát một châu), Trấn đông tướng quân, Tư không (một trong Tam công, ba chức quan cao nhất triều), vì mưu phản mà bị giết.
đều có danh tiếng lớn, mỗi người ở một nước. Thời ấy người ta cho rằng Thục được con rồng, Ngô được con hổ, Ngụy được con chó. Đản ở Ngụy nổi danh ngang với Hạ Hầu [Huyền] (?). Cẩn ở Ngô thì triều đình Ngô phục độ lượng của ông.
Chú: Sách *Ngô thư* chép: Cẩn tránh loạn qua sông, Đại hoàng đế (Tôn Quyền) dùng làm Trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc lại trong phủ). Quyền sai ông đi sứ Thục. Ông chỉ gặp em là Lượng ở buổi họp việc công, về không gặp riêng. Ông lại có dung mạo và độ lượng trong suy nghĩ, người đương thời phục độ lượng ấy.
Tư Mã Văn Vương (Tư Mã Chiêu) hỏi Vũ Cai: "Trần [Huyền] Bá (Trần Thái) so với cha là Tư không (Trần Quần) thế nào?" Cai đáp: "Về mặt thông suốt, nho nhã, học rộng, lưu loát, có thể nhận việc giáo hóa và phong tiếng của thiên hạ làm trách nhiệm của mình, thì không bằng cha. Về mặt sáng suốt, thạo việc, giản dị mà chu đáo, lập công lập việc, thì hơn cha."
Chú: Sách *Ngụy chí* chép: Cai thân với Thái, nên Văn Vương hỏi ông.
Trong niên hiệu Chính Thủy (240–249, đời Ngụy), giới sĩ nhân so bàn, đem năm người họ Tuân sánh với năm người họ Trần: Tuân Thục sánh với Trần Thực, Tuân Tĩnh sánh với Trần Kham.
Chú: Sách *Dật sĩ truyện* chép: Tĩnh tự là Thúc Từ, người Dĩnh Xuyên, có tài xuất chúng, nổi tiếng hiếu thảo. Anh em tám người được gọi là "Bát long" (tám con rồng). Ông tu thân học hỏi, đi đứng đều hợp lễ. Em là Sảng cũng có tài học, nổi danh đương thời. Có người hỏi Hứa Chương người Nhữ Nam: "Sảng với Tĩnh ai hiền hơn?" Chương đáp: "Hai người đều là ngọc. Từ Minh (Sảng) sáng rỡ ở bên ngoài, Thúc Từ thấm nhuận ở bên trong." Thái úy (một trong Tam công, coi việc quân) mời ra làm quan, ông không nhận. Ông mất năm năm mươi tuổi, người đương thời thương tiếc, gọi là "[Huyền] Hạnh tiên sinh" (?).
Tuân Sảng sánh với Trần Kỷ, Tuân Úc sánh với Trần Quần.
Chú: Sách *Điển lược* chép: Úc tự là Văn Nhược, người Dĩnh Xuyên, làm Thị trung (quan hầu cận bên vua, góp ý can gián) nhà Hán, giữ chức Thượng thư lệnh (người đứng đầu Thượng thư đài, cơ quan điều hành chính sự). Úc là người anh tuấn, hạ mình đối đãi kẻ sĩ, ngồi không chồng hai lớp chiếu (sống giản dị). Ở chốn quan trường, ông không để dục vọng riêng làm lệch ý mình. Ông mất năm năm mươi tuổi, thụy (tên đặt sau khi chết để tỏ công đức) là Kính hầu. Vì danh đức cao, ông được truy tặng chức Thái úy.
Tuân Nghĩ sánh với Trần Thái.
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Nghĩ tự là Cảnh Thiến, con Tuân Úc. Ông giữ lễ, lập đức, nghĩ đến điều nghĩa, ôn hòa nho nhã, lại hiểu sâu thể chế quốc gia. Ông nhiều lần thăng chức đến Quang lộc đại phu (quan cao cấp chuyên bàn bạc, cố vấn cho vua). Khi nhà Tấn nhận ngôi được nhường, ông được phong Lâm Hoài công, coi việc nghi lễ triều đình, sửa định khuôn phép của nước, thành chế độ cho cả một đời. Ông chuyển làm Thái úy, đứng hàng tể phụ (các quan đầu triều phò vua), đức vọng trong sạch, nặng ký, lưu tâm đến lễ giáo. Khi mất, thụy là Khang công.
Lại đem tám người họ Bùi sánh với tám người họ Vương: Bùi Huy sánh với Vương Tường, Bùi Giai sánh với Vương Di Phủ (Vương Diễn), Bùi Khang sánh với Vương Tuy.
Chú: Sách *Tấn bách quan danh* chép: Khang tự là Trọng Dự, con của Bùi Huy (?). Sách *Tấn chư công tán* chép: Khang có độ lượng, từng làm Thái tử tả suất (chỉ huy đội vệ binh bên trái của Thái tử).
Bùi Xước sánh với Vương Trừng.
Chú: Sách *Vương triều mục lục* chép: Xước tự là Trọng Thư, em Bùi Giai, danh tiếng chỉ kém Giai, từng làm Trung thư lang và Hoàng môn thị lang (các quan hầu cận, lo văn thư, chiếu lệnh của vua).
Bùi Toản sánh với Vương Đôn.
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Toản tự là Quốc Bảo, con Bùi Giai, tài khí sảng khoái xuất chúng, cuối cùng làm đến Trung thư lang.
Bùi Hà sánh với Vương Đạo, Bùi Ngỗi sánh với Vương Nhung, Bùi Mạc sánh với Vương [Huyền] (?).
Thứ sử Ký châu là Dương Hoài có hai con là Kiều và Mao, đều còn bé tuổi để chỏm mà đã thành người có tài. Hoài thân với Bùi Ngỗi và Nhạc Quảng, cho hai con đến ra mắt họ. Ngỗi tính ngay thẳng, thích Kiều có phong vận cao, bảo Hoài: "Kiều sẽ bằng ông, Mao thì kém một chút." Quảng tính trong sạch thuần hậu, thích Mao có thần thái đoan chính, bảo Hoài: "Kiều tự nhiên sẽ bằng ông, nhưng Mao càng tinh tường xuất sắc." Hoài cười nói: "Hơn kém của hai đứa con tôi, chính là hơn kém của ông Bùi và ông Nhạc." Người bàn đánh giá rằng Kiều tuy phong vận cao nhưng sự đoan chính chưa trọn vẹn, lời ông Nhạc là đúng. Dù vậy, cả hai đều là bậc tuấn tú của lớp sau.
Chú: Sách *Ký châu ký* của Tuân Xước chép: Kiều tự là Quốc Ngạn, sảng khoái, có chí xa. Mao tự là Sĩ Ngạn, trong sạch, bình hòa, có kiến thức đáng quý. Cả hai đều là bậc tuấn tú của lớp sau, được Bùi Ngỗi và Nhạc Quảng coi trọng. Sách *Tấn chư công tán* chép: Kiều giống cha nhưng sơ sài hơn. Cả hai đều làm quan hàng nhị thiên thạch (bổng lộc hai nghìn thạch thóc, tức hàng Thái thú). Mao bị Thạch Lặc giết.
Lưu Lệnh Ngôn mới vào Lạc Dương,
Chú: Sách *Lưu thị phả* chép: Nạp tự là Lệnh Ngôn, người Tùng Đình, Bành Thành. Ông nội là Cẩn, làm trưởng huyện Lạc An. Cha là Cam (?), làm Lạc Dương lệnh (quan đứng đầu huyện Lạc Dương) thời Ngụy. Nạp từng làm Tư [lệ] hiệu úy (quan giám sát các quan và vùng quanh kinh đô) (?).
gặp các danh sĩ rồi than: "Vương Di Phủ quá sáng suốt minh bạch. Nhạc Ngạn Phụ là người tôi kính trọng. Trương Mậu Tiên là người tôi không hiểu nổi. Chu [Hoằng] Vũ (?) khéo dùng chỗ kém của mình."
Chú: Sách *Tấn thư* của Vương [Ẩn] chép: Chu Khôi tự là [Hoằng] Vũ, người Nhữ Nam. Ông nội là Phỉ, làm Thiếu phủ (quan coi kho tàng, của cải riêng của vua) cung Vĩnh Ninh. Cha là Long, làm Châu tòng sự (thuộc quan giúp việc Thứ sử). Khôi làm quan đến tướng nước Tần (quan thay vua cai trị một nước chư hầu), bổng lộc hàng trung nhị thiên thạch (trên hàng hai nghìn thạch).
"Đỗ Phương Thúc thì vụng dùng chỗ giỏi của mình."
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Đỗ Dục tự là Phương Thúc, người Đặng Lăng, Tương Thành, cháu Đỗ Tập. Dục từ nhỏ đã khôn sớm, được gọi là thần đồng. Lớn lên, ông có phong tư đẹp, có tài văn chương, người đương thời gọi là "Đỗ Thánh". Ông nhiều lần thăng chức đến Quốc tử tế tửu (người đứng đầu Quốc tử học, trường học cao nhất của nhà nước). Khi Lạc Dương thất thủ, ông bị giặc giết.
Vương Di Phủ nói: Lư Khâu Xung
Chú: Sách *Duyện châu ký* của Tuân Xước chép: Xung tự là Tân Khanh, người Cao Bình, nhà đời đời làm quan hàng nhị thiên thạch. Xung trong sạch, bình hòa, có tài xét người, học rộng, giỏi văn chương nghĩa lý, nhiều lần thăng chức đến Thái phó trưởng sử (quan đứng đầu thuộc lại trong phủ Thái phó). Tuy không lập được công lao trùm đời, nhưng nghe điều nghĩa thì không mê lầm. Đương việc thì cốt công bằng, thỏa đáng. Giữ văn án thì tất dẫn kinh điển, tô điểm văn hoa, chưa từng để việc ứ đọng. Tính ông rất thông đạt, không khoe khoang, không giả dối. Ông thích âm nhạc, tì nữ hầu bên cạnh lúc nào cũng cầm sáo đàn. Ra vào ông đi xe tứ vọng (xe vén màn nhìn được bốn phía), ngồi trên đó rất thản nhiên, mà không làm tổn hại nếp sống cung kính, giản dị. Ông điềm đạm buông theo tâm chí mình, người bàn không cho là xa xỉ, cũng không cho là vượt phận. Đến lúc đầu bạc, tiếng trong sạch và danh vọng tốt vẫn không đổi so với ban đầu. Ông làm Quang lộc huân (quan coi các lang quan túc vệ trong cung). Khi kinh thành chưa vỡ, ông đi xe ra ngoài thì bị giặc giết, người đương thời đều đau tiếc.
hơn Mãn Phấn và Hác Long.
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Long tự là ... Thủy (?), người Cao Bình, con người thông suốt sáng sủa, kiến thức trong suốt, làm Lại bộ lang, Thứ sử châu ... (?). Khi Tề vương [Quýnh] khởi nghĩa, Long nhận hịch mà chần chừ, bị Tham quân (thuộc quan bàn bạc việc quân) là Vương Thúy giết.
"Ba người này đều là bậc tài cao, mà Xung là người thông đạt hơn cả."
Chú: Sách *Duyện châu ký* chép: Thời ấy nhân sĩ Cao Bình tình cờ thịnh đạt. Mãn Phấn, Hác Long hiển đạt trước Xung, danh vị đã rõ ràng, nhưng Lưu Bảo và Vương Di Phủ vẫn cho rằng cái đáng quý ở tấm lòng không vướng bận của Xung đủ để ông đứng trước hai người kia.
Vương Di Phủ đem Vương Đông Hải (Vương Thừa) sánh với Nhạc lệnh (Nhạc Quảng).
Chú: Sách *Giang tả danh sĩ truyện* chép: [Vương] Thừa khi nói lý lẽ, phân biệt sự vật chỉ làm rõ ý chính cốt yếu, không tốn lời. Người có kiến thức phục cái gọn mà thông của ông. Thái úy Vương Di Phủ là "long môn" của một đời (ai được ông đón nhận thì như cá vượt cửa Long Môn hóa rồng, tức là thành danh); gặp Thừa, ông rất trọng, đem sánh với Nhạc Quảng người Nam Dương.
Cho nên Vương Trung lang (Vương Thản Chi) làm bia có viết: "Đương thời nêu danh, là người ngang hàng với Nhạc Quảng."
Dữu Trung lang (Dữu Ẩu) đi hàng nhạn với Vương Bình Tử (Vương Trừng) (tức ngang hàng nhau, như đàn nhạn bay nối hàng).
Chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Ban đầu Vương Trừng có tiếng thông suốt sáng sủa nhưng khinh bạc, không có đức hạnh. Anh ông là Di Phủ có danh lớn, người đương thời cho là có tài xét người. Di Phủ thường đánh giá kẻ sĩ thiên hạ: "A Bình (Trừng) thứ nhất, Tử Tung (Dữu Ẩu) thứ hai, Xử Trọng (Vương Đôn) thứ ba." Ẩu cho rằng Trừng và Đôn không ai bằng mình (?). Đến khi Trừng chết, Đôn bại, tiếng khen của Ẩu ở đời vẫn như cũ.
Vương Đại tướng quân (Vương Đôn) hồi ở triều tây (triều Tấn ở Lạc Dương), hễ gặp Chu hầu (Chu Nghĩ) là lấy quạt che mặt không thôi.
Chú: Đôn tính ngang ngạnh từ nhỏ đến lớn. Quý Luân (Thạch Sùng) chém kỹ nữ ngay trước mặt mà Đôn không hề biến sắc. Kẻ hung tợn như thế, lẽ nào lại sợ Chu Nghĩ? Lời này không đúng.
Sau khi qua sông sang Giang Tả, ông không còn như thế nữa. Vương than: "Không biết là ta tiến lên hay Bá Nhân thụt lùi (?)."
Chú: Sách *Tấn thư* của Thẩm Ước chép: Vương Đôn vốn sợ Chu Nghĩ, gặp là mặt nóng bừng, dù tháng chạp cũng quạt mặt không ngừng. Ông sợ đến thế.
Người Cối Kê là Ngu [Phi] (?), thời Nguyên Hoàng (Tấn Nguyên Đế) cùng Hoàn Tuyên Vũ (Hoàn Ôn) làm bạn hiệp nghĩa (?). Người này có tài lý luận, danh vọng cao.
Chú: Sách *Ngu Quang lộc truyện* chép: Ông tự là Tư Hạnh, người Dư Diêu, Cối Kê, chắt của Ngu Phiên, con của anh Hữu quang lộc Ngu Đàm. Tuy tài cán không bằng Đàm nhưng đức hạnh cao hơn. Ông từng làm Lại bộ lang, Thái thú Ngô Hưng, được gọi về làm Kim tử quang lộc đại phu (Quang lộc đại phu được ban ấn vàng dây tím, hàm danh dự rất cao), rồi mất.
Vương Thừa tướng (Vương Đạo) từng nói với ông: "Khổng Du có tài làm Tam công mà không có danh vọng của Tam công. Đinh Đàm có danh vọng của Tam công mà không có tài Tam công.
Chú: Khổng Du đã thấy ở trước. Sách *Cối Kê hậu hiền ký* chép: Đàm tự là Thế Khang, người Sơn Âm, chắt của Tư đồ (một trong Tam công, coi việc dân chính) Đinh Cố nước Ngô. Ông trầm tĩnh, hòa nhã, có danh vọng tốt, từ nhỏ đã nổi danh ngang Khổng Du, làm quan đến Quang lộc đại phu. Sách *Tấn dương thu* chép: Khổng Kính Khang, Đinh Thế Khang, Trương Vĩ Khang đều nổi danh, đương thời gọi là "Cối Kê tam Khang" (ba ông Khang đất Cối Kê). Vĩ Khang tên là Mậu, từng mơ được một con voi lớn, đem hỏi Vạn Nhã. Nhã nói: "Ông sẽ cai trị một quận lớn nhưng không tốt lành. Voi là thú lớn, chữ 'thú' đồng âm với chữ 'thú' là chức coi quận, nên ứng với quận lớn. Nhưng voi vì ngà mà mất mạng." Sau ông làm Thái thú quận Ngô, quả nhiên bị Thẩm Sung giết.
Người gồm được cả hai, có lẽ là ông chăng?" Ông chưa hiển đạt thì đã mất.
Chú: Sách *Ngu Quang lộc truyện* chép: Ông chưa lên đến ngôi tể tướng, dư luận đương thời cho là uổng.
Minh Đế hỏi Chu Bá Nhân: "Khanh tự thấy mình so với Hy Giám thế nào?" Chu đáp: "Giám so với thần, dường như có công phu hơn." Vua lại hỏi Hy, Hy đáp: "Chu Nghĩ so với thần, có nếp nhà của bậc quốc sĩ (kẻ sĩ giỏi nhất nước)."
Chú: Sách *Tấn kỷ* của Đặng Xán chép: Bá Nhân trong sạch, ngay thẳng, sừng sững, được khen ngợi về đức vọng.
Vương Đại tướng quân xuống kinh, Dữu công hỏi: "Nghe nói ông có bốn người bạn, là những ai?" Đáp: "Trung lang nhà ông (Dữu Ẩu), Thái úy nhà tôi (Vương Diễn), A Bình (Vương Trừng) và Hồ Mẫu Ngạn Quốc."
Chú: Sách *Bát vương cố sự* chép: Hồ Mẫu Phụ Chi từ nhỏ đã có kiến thức xét người và phong tục, cùng Vương Trừng, Dữu Ẩu, Vương Đôn, Vương Di Phủ là bốn người bạn, nên nay đáp như thế.
"A Bình hẳn là kém nhất." Dữu nói: "Hình như chưa chịu kém." Dữu lại hỏi: "Ai đứng trên cả?" Vương nói: "Tự có người." Lại hỏi: "Là ai?" Vương nói: "Ôi! Việc ấy tự có công luận." Kẻ tả hữu giẫm chân Dữu công, ông mới thôi hỏi.
Chú: Đôn tự cho người đứng trên cả chính là mình.
Có người hỏi Thừa tướng: "Chu hầu so với Hòa Kiệu thế nào?" Đáp: "Trường Dư (Hòa Kiệu) cao vút như núi."
Chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Kiệu tự vun đắp dày dặn cho mình, sừng sững không hòa vào đám đông.
Minh Đế hỏi Tạ Côn: "Ông tự thấy mình so với Dữu Lượng thế nào?" Đáp: "Mặc lễ phục chỉnh tề nơi triều đình, khiến trăm quan noi theo, thì thần không bằng Lượng. Còn vui với một gò núi, một khe nước, thì tự cho là hơn."
Chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Côn theo Vương Đôn xuống kinh vào triều, ra mắt Thái tử ở Đông cung, trò chuyện đến chiều. Thái tử ung dung hỏi: "Người bàn đem ông sánh với Dữu Lượng, ông tự cho ai hơn?" Đáp: "Vẻ đẹp của tông miếu, sự đông đủ của trăm quan, thần không bằng Lượng. Buông lòng nơi gò khe, thì tự cho là hơn." Sách *Tấn kỷ* của Đặng Xán chép: Côn cùng bọn Vương Trừng hâm mộ các vị Trúc Lâm (nhóm "Trúc Lâm thất hiền", bảy người hiền phóng khoáng họp nhau ở rừng trúc), xõa đầu bỏ tóc, cởi trần, ngồi dạng chân, gọi là "Bát đạt" (tám người phóng khoáng). Vì thế cô gái nhà hàng xóm (bị ông trêu ghẹo) đánh gãy của ông hai cái răng. Đời có câu vè: "Phóng túng không thôi, Ấu Dư (Tạ Côn) gãy răng." Côn có tình ý thanh cao, khí khái xa vời, được triều đình trông vọng, nên đương thời đem Dữu Lượng sánh với ông.
Hai người em của Vương Thừa tướng không qua sông là Dĩnh và Sưởng. Dư luận đương thời đem Dĩnh sánh với Đặng Bá Đạo, đem Sưởng sánh với Ôn Trung Vũ (Ôn Kiệu). [Hai người] chính là Nghị lang (quan chuyên bàn bạc, góp ý với triều đình) và Tế tửu (thuộc quan đứng đầu hàng tham mưu trong phủ Thừa tướng).
Chú: Sách *Vương thị phả* chép: Dĩnh tự là Mậu Anh, chức đến Nghị lang, hai mươi tuổi thì mất. Sưởng tự là Mậu Bình, được mời làm Thừa tướng tế tửu không nhận, nối tước Đường Ấp công, hai mươi hai tuổi thì mất.
Minh Đế hỏi Chu hầu: "Người bàn đem khanh sánh với Hy Giám, khanh thấy thế nào?" Chu đáp: "Bệ hạ không cần lôi Nghĩ ra so sánh."
Chú: Xét: Chu Nghĩ chết đã hơn một năm Minh Đế mới lên ngôi. Lời này trong *Thế thuyết* là sai.
Vương Thừa tướng nói: "Gần đây dư luận đem ta sánh với An Kỳ (Vương Thừa) và Thiên Lý (Nguyễn Chiêm). Ta cũng suy tôn hai người này. Chỉ có điều mọi người đều cùng suy tôn Thái úy (Vương Diễn), người ấy thật nổi trội."
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Di Phủ tính kiêu căng, nghiêm nghị, từ nhỏ đã được những người cùng chí hướng suy tôn.
Tống Y từng làm thiếp của Vương Đại tướng quân, sau về với Tạ Trấn tây (Tạ Thượng). Trấn tây hỏi Y: "Ta so với Vương thế nào?" Đáp: "Ông Vương so với sứ quân (ngài) thì chỉ là nhà giàu quê mùa thôi." Ấy là vì Trấn tây phong lưu đẹp đẽ.
Chú: Chưa rõ Tống Y là ai.
Minh Đế hỏi Chu Bá Nhân: "Khanh tự thấy mình so với Dữu Nguyên Quy (Dữu Lượng) thế nào?" Đáp: "Thanh đạm ở ngoài vòng thế tục, thì Lượng không bằng thần. Ung dung nơi triều đình, thì thần không bằng Lượng."
Chú: Xét: các sách đều lấy Tạ Côn sánh với Lượng, không nghe nói đến Chu Nghĩ.
Vương Thừa tướng mời Vương Lam Điền (Vương Thuật) làm duyện (thuộc quan giúp việc trong phủ). Dữu công hỏi Thừa tướng: "Lam Điền là người thế nào?" Vương đáp: "Chân thật, đơn giản, cao quý, không kém cha ông. Nhưng ở chỗ phóng khoáng, điềm đạm thì hẳn là không bằng."
Chú: Vì Vương Thuật nóng nảy, hẹp hòi.
Biện Vọng Chi (Biện Hồ) nói: "Con người Hy công có ba điều trái ngược. Ngay thẳng khi thờ bề trên mà lại thích kẻ dưới nịnh mình, là điều trái ngược thứ nhất. Tu thân trong sạch mà lại rất hay tính toán chi li, là điều trái ngược thứ hai. Bản thân thích đọc sách mà ghét người khác học hỏi, là điều trái ngược thứ ba."
Chú: Xét: Thái úy Lưu Thực bàn về Vương Túc: ngay thẳng khi thờ bề trên mà thích kẻ dưới nịnh mình; tính ham vinh hiển mà không cầu cạnh hùa theo; tu thân không nhơ bẩn mà rất tiếc của cải (?). Chí tính của Vương và Hy có lẽ cũng giống nhau chăng?
Đời bàn rằng Ôn Thái Chân (Ôn Kiệu) là người cao nhất trong hạng thứ hai của những người qua sông. Lúc ấy những người có danh cùng nhau bàn nhân vật, khi hạng thứ nhất sắp kể hết, Ôn thường biến sắc.
Chú: Bài tựa *Ôn thị phả* chép: Đại phu nước Tấn là Khước Chí được phong ở đất Ôn, con cháu nhân đó lấy làm họ, ở huyện Kỳ, Thái Nguyên, là họ lớn trong quận.
Vương Thừa tướng nói: "Gặp Tạ Nhân Tổ luôn khiến người ta muốn vươn lên (?)." Còn khi nói chuyện với Hà Thứ Đạo (Hà Sung), ông chỉ giơ tay chỉ xuống đất mà nói: "Đúng là như thế đấy."
Chú: Thiên trước và các sách đều nói Vương công trọng Hà Sung, cho rằng Sung ắt sẽ thay mình làm tể tướng. Chương này lại kể việc lấy tay chỉ đất, ý như coi khinh, chê bai. Hay là trong việc thanh đàm (bàn luận về lẽ huyền diệu) và phân tích lý lẽ, Hà không theo kịp Tạ chăng?
Hà Thứ Đạo làm tể tướng, có người chê ông tin dùng không đúng người.
Chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Những người Sung thân cận đều tầm thường, tạp nham, vì thế mà ông tổn danh.
Nguyễn Tư Khoáng (Nguyễn Dụ) khảng khái nói: "Thứ Đạo vốn không đến nỗi thế. Chỉ có điều từ dân áo vải mà vượt lên ngôi tể tướng, đáng tiếc chỉ một điều đó mà thôi."
Chú: Sách *Ngữ lâm* chép: Nguyễn Quang lộc nghe tin Hà Thứ Đạo làm tể tướng, than: "Ta biết sống ở đâu đây?" Vậy là Nguyễn không cho Hà xứng làm quan đầu triều, hai thuyết bèn hợp nhau.
Khi Vương Hữu quân (Vương Hy Chi) còn trẻ, Thừa tướng nói: "Dật Thiếu (Hy Chi) sao lại kém Vạn An được?"
Chú: Lưu Tuy (Vạn An) đã thấy ở trước.
Nhà Hy Tư không (Hy Giám) có một tên nô người phương bắc thô lậu nhưng hiểu biết văn chương, việc gì cũng có ý tứ. Vương Hữu quân khen nó với Lưu doãn (Lưu Đàm). Lưu hỏi: "So với Phương Hồi thế nào?"
Chú: Sách *Hy Âm biệt truyện* chép: Âm tự là Phương Hồi, người Kim Hương, Cao Bình, con trưởng của Thái tể Hy Giám. Ông sâu lặng, thuần phác, không cố chấp, không tranh giành, giản dị, ít thân riêng, ít giao du, từng làm Cối Kê nội sử (quan cai trị đất phong Cối Kê, ngang Thái thú), Thị trung, Tư đồ.
Vương nói: "Đây chỉ là kẻ tiểu nhân có chút chí hướng thôi, sao đã đem so với Phương Hồi được?" Lưu nói: "Nếu không bằng Phương Hồi thì vẫn chỉ là tên nô bình thường thôi."
Người đương thời nói: Nguyễn Tư Khoáng cốt cách khí phách không bằng Hữu quân, giản dị tuấn tú không bằng Chân Trường (Lưu Đàm), đẹp đẽ ôn nhuận không bằng Trọng Tổ (Vương Mông), ý tứ suy nghĩ không bằng Uyên Nguyên (Ân Hạo), nhưng gồm được cái hay của tất cả những người ấy.
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: [Nguyễn Dụ] cho rằng người ta không cần học rộng, chỉ nên lấy lễ phép, nhún nhường làm đầu. Vì thế suốt ngày ông thong thả, không tu tập gì, mà người ta tự tôn sùng ông.
Giản Văn nói: "Hà Bình Thúc (Hà Yến) vì khéo léo mà làm lụy đến cái lý. Kê Thúc Dạ (Kê Khang) vì tài giỏi nổi trội mà làm tổn hại đạo của mình."
Chú: Lý vốn chân thật, hồn nhiên, khéo léo thì trái với cốt lõi của nó. Đạo chỉ là hư tĩnh, đạm bạc, tài giỏi nổi trội thì trái với tông chỉ của nó. Vì thế hai người không tránh khỏi tai họa.
Người đương thời cùng bàn: Tấn Vũ Đế đuổi Tề vương ra nước phong và lập Huệ Đế, việc nào sai lầm nhiều hơn.
Chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Tề vương Du tự là Đại Du, con thứ hai của Văn Đế. Ông hiếu kính, trung thành, nghiêm trang, trong sạch, hòa nhã, công bằng, gần người hiền, hạ mình với kẻ sĩ, nhân từ, thích bố thí, giỏi văn, giỏi viết thư. Trước kia Tuân Húc và Phùng Đảm được Vũ Đế thân yêu. Du ghét Húc nịnh bợ. Húc sợ nếu Du nối ngôi thì ắt giết mình. Vả lại Du rất được lòng người, các bậc hiền trong triều theo ông như bóng theo hình. Gặp lúc vua ốm, Du và Hoàng thái tử vào hỏi thăm, các quan đều chăm chú nhìn Du mà không nhìn Thái tử. Đến đây Húc ung dung nói: "Sau khi bệ hạ trăm tuổi, Thái tử sẽ không được lập." Vua hỏi: "Vì sao?" Húc nói: "Trăm quan trong ngoài đều hướng lòng về Tề vương, Thái tử lập sao được? Bệ hạ thử xuống chiếu cho Tề vương về nước phong, cả triều ắt sẽ cho là không nên. Nếu thế thì lời thần được chứng nghiệm." Thị trung Phùng Đảm lại nói: "Bệ hạ nếu muốn dựng chư hầu, hoàn thành chế độ năm tước (công, hầu, bá, tử, nam), thì nên bắt đầu từ người thân. Thân thì không ai bằng Tề vương." Vua nghe theo, bèn xuống chiếu cho Du về nước. Du nghe tin Húc và Đảm ly gián mình, lo uất không biết làm sao, vào từ biệt, ra về thì nôn ra máu mà chết. Vua khóc thảm thiết. Phùng Đảm hầu bên nói: "Tề vương danh hơn thực mà thiên hạ theo về. Nay tự chết đi, bệ hạ sao lại thương quá như thế?" Vua bèn thôi khóc. Lưu Nghị nghe chuyện ấy, nên suốt đời cáo bệnh.
Nhiều người cho rằng việc lập Huệ Đế là sai nặng hơn. Hoàn Ôn nói: "Không phải thế. Cho con nối nghiệp cha, cho em giữ việc thờ cúng của nhà [anh], có gì không được?"
Chú: Vũ Đế gây mầm họa loạn, làm nghiêng đổ Thần Châu (vùng Trung Nguyên), chính là ở việc ấy. Kẻ khiêng kiệu còn biết như thế, huống chi người tài giỏi như Tuyên Vũ (Hoàn Ôn)? Lời này sai.
Có người hỏi Ân Uyên Nguyên: "Các vương công đương thời đem ông sánh với Bùi Thúc Đạo (Bùi Hà), ông thấy thế nào?" Ân đáp: "Hẳn là vì kiến thức thông được đến những chỗ tối tăm khó hiểu (?)."
Chú: Hà và Hạo đều giỏi thanh đàm.
Phủ quân (Tư Mã Dục, tức Giản Văn Đế khi còn làm Phủ quân tướng quân) hỏi Ân Hạo: "Khanh rốt cuộc so với Bùi Dật Dân (Bùi Ngỗi) thế nào?" Hồi lâu Hạo mới đáp: "Hẳn là hơn thôi."
Thuở trước, Hoàn công lúc trẻ nổi danh ngang Ân hầu, thường có lòng ganh đua. Hoàn hỏi Ân: "Ông so với tôi thế nào?" Ân nói: "Tôi quanh quẩn với tôi đã lâu, thà làm chính tôi."
Phủ quân hỏi Tôn Hưng Công (Tôn Xước): "Lưu Chân Trường là người thế nào?" Đáp: "Trong trẻo, tươi tốt, giản dị, tốt đẹp." "Vương Trọng Tổ thế nào?" Đáp: "Ôn hòa, nhuần nhã, điềm tĩnh, hòa nhã."
Chú: Sách *Tấn kỷ* của Từ Quảng chép: Phàm nói đến phong lưu, người ta đều lấy Vương và Lưu làm bậc tông tượng.
"Hoàn Ôn thế nào?" Đáp: "Cao khoáng, sảng khoái, vượt trội." "Tạ Nhân Tổ thế nào?" Đáp: "Trong sạch, dễ dãi, thông đạt, tốt đẹp." "Nguyễn Tư Khoáng thế nào?" Đáp: "[Rộng rãi], nhuần nhã, thông suốt, bền lâu (?)." "[Viên] Dương thế nào?" Đáp: "Trôi chảy, trong sạch, nhanh nhẹn." "Ân Hồng Viễn thế nào?" Đáp: "Sâu xa, có ý tứ." "Khanh tự thấy mình thế nào?" Đáp: "Tài năng và những việc đã từng trải của hạ quan đều không bằng các bậc hiền ấy. Đến như cân nhắc việc hợp thời, bao quát đương thời, cũng có nhiều chỗ không theo kịp. Nhưng với cái bất tài của mình, đôi khi gửi lòng nơi cao xa, ngâm vịnh Lão Trang (sách của Lão Tử và Trang Tử, nền tảng của Đạo gia), thanh đạm gửi mình nơi cao, không để việc đời vướng bận trong lòng, thì tự cho rằng tấm lòng ấy không phải nhường ai."
Hoàn Đại tư mã (Hoàn Ôn) xuống kinh đô, hỏi Chân Trường: "Nghe nói Cối Kê vương (Tư Mã Dục) ăn nói tiến bộ khác thường, có thật không?"
Chú: Sách *Hoàn Ôn biệt truyện* chép: Năm Hưng Ninh thứ chín (?), vì Ôn khôi phục kinh đô cũ, làm yên Hoa Hạ, nên được thăng làm Đô đốc trung ngoại chư quân sự (tổng chỉ huy mọi đạo quân trong ngoài), Thị trung, Đại tư mã, được ban hoàng việt (búa vàng, tượng trưng quyền chuyên chinh phạt, chém giết thay vua), và được vào tham dự chính sự triều đình.
Lưu đáp: "Tiến bộ rất nhiều, nhưng vẫn chỉ là người hạng hai thôi." Hoàn hỏi: "Vậy hạng nhất lại là ai?" Lưu đáp: "Chính là bọn chúng ta thôi."
Sau khi Ân hầu bị phế, Hoàn công nói với mọi người: "Hồi nhỏ ta cùng Uyên Nguyên cưỡi ngựa tre chơi. Ta bỏ đi rồi, hắn liền nhặt lấy cưỡi. Hẳn là hắn phải đứng dưới ta."
Chú: Sách *Tục Tấn dương thu* chép: Giản Văn phò chính, dẫn Ân Hạo lên làm Thứ sử châu [Dương], muốn dùng để chống lại Hoàn. Hoàn vốn coi thường Hạo, chưa từng e sợ.
Có người hỏi Phủ quân: "Ân Hạo bàn luận rốt cuộc thế nào?" Đáp: "Không thể hơn người, nhưng tạm có thể đối đáp, làm vừa lòng mọi người."
Giản Văn nói: "Tạ An Nam (Tạ Phụng) về sự trong trẻo, tốt đẹp thì không bằng em mình,
Chú: An Nam là Tạ Phụng, đã thấy ở trước. Sách *Tạ thị phả* chép: Em của Phụng là Sính, tự là [Hoằng] Viễn (?), từng làm Thị trung, Đình úy khanh (quan đứng đầu việc xét xử hình án).
về học vấn nghĩa lý thì không bằng Khổng Nghiêm,
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Nghiêm tự là Bành Tổ, người Sơn Âm, Cối Kê. Cha là Luân, làm Hoàng môn thị lang. Nghiêm có tài học, từng làm Sơn Dương doãn (?), Thượng thư, tước Tây Dương hầu. Ở triều, ông nhiều lần sửa chữa điều sai. Làm Thái thú Ngô Hưng, ông rất được lòng dân. Sau mất ở nhà.
vậy mà rõ ràng tự có chỗ hơn người."
Chú: Ý nói Phụng sống thuận theo bản tính tự nhiên.
Khi chưa phế Hải Tây công (Tư Mã Dịch), Vương Nguyên Lâm (Vương Tuần) hỏi Hoàn Nguyên Tử (Hoàn Ôn): "Cơ Tử và Tỷ Can việc làm khác nhau mà tấm lòng như nhau, chẳng hay minh công cho ai phải ai trái?" Đáp: "Đều được gọi là nhân thì không khác nhau, nhưng ta thà làm Quản Trọng."
Chú: Sách *Luận ngữ* chép: "Vi Tử bỏ đi, Cơ Tử bị bắt làm nô, Tỷ Can can vua mà chết. Khổng Tử nói: 'Nhà Ân có ba người nhân.'" Tử Lộ nói: "Hoàn công giết công tử Củ, Thiệu Hốt chết theo, còn Quản Trọng không chết, há chẳng phải là bất nhân sao?" Khổng Tử nói: "Hoàn công chín lần hội họp chư hầu, một phen chấn chỉnh thiên hạ, không dùng đến binh xa (xe chiến, tức chiến tranh), là nhờ sức Quản Trọng. Ai nhân bằng ông ấy! Ai nhân bằng ông ấy!"
Lưu Đan Dương (Lưu Đàm) và Vương Trưởng sử (Vương Mông) họp nhau ở chùa Ngõa Quan, Hoàn Hộ quân cũng ngồi đó.
Chú: Hoàn Y đã thấy ở trước.
Mọi người cùng bàn bạc về nhân vật triều tây (Tây Tấn) và Giang Tả. Có người hỏi: "Đỗ [Hoằng] Trị (?) so với Vệ Hổ thế nào?" Hoàn đáp: "Hoằng Trị da dẻ trong trẻo, Vệ Hổ rạng rỡ, thần sắc tươi đẹp." Vương và Lưu khen lời ấy.
Chú: Hổ là tên tục lúc nhỏ của Vệ Giới. Sách *Giới biệt truyện* chép: Trong niên hiệu Vĩnh Hòa, Lưu Chân Trường và Tạ Nhân Tổ cùng bàn về người thời triều giữa (Tây Tấn). Có người hỏi: "Đỗ Hoằng Trị có thể sánh với Vệ Tẩy mã (Vệ Giới, từng làm Thái tử tẩy mã, quan dẫn đường và giúp việc cho Thái tử) không?" Tạ nói: "Sao sánh được, khoảng cách giữa họ còn chứa được mấy người." Sách *Giang tả danh sĩ truyện* chép: Lưu Chân Trường nói: "Tôi xin bình: Hoằng Trị da trong, Thúc Bảo (Vệ Giới) thần trong." Người bàn cho là lời nói hiểu biết.
Lưu doãn vỗ lưng Vương Trưởng sử nói: "A Nô so với Thừa tướng, chỉ hơn ở chỗ đẹp và cao."
Chú: A Nô là tên lúc nhỏ của Vương Mông. "Đô" nghĩa là đẹp; sách *Tư Mã Tương Như truyện* có câu: "nhàn nhã rất đô (rất đẹp)". Sách *Ngữ lâm* chép: Lưu Chân Trường với Thừa tướng không hợp nhau, thường nói: "A Nô so với Thừa tướng thì thông suốt, trong trẻo, cao ráo."
Lưu doãn và Vương Trưởng sử ngồi cùng nhau. Trưởng sử say rượu đứng dậy múa. Lưu doãn nói: "A Nô hôm nay không kém Hướng Tử Kỳ (Hướng Tú)."
Chú: Vì Hướng Tú sống phóng khoáng, tùy tính.
Hoàn công hỏi Khổng Tây Dương: "An Thạch (Tạ An) so với Trọng Văn thế nào?"
Chú: Tây Dương tức là Khổng Nghiêm.
Khổng suy nghĩ chưa đáp, hỏi lại Hoàn công: "Ngài thấy thế nào?" Hoàn đáp: "An Thạch rõ ràng không ai lấn át, giẫm đạp được; ở chỗ ấy hẳn là hơn."
Tạ công cùng các bậc hiền đương thời bình luận, thưởng thức với nhau; Át (Tạ Huyền) và Hồ Nhi (Tạ Lãng) đều ngồi đó. Tạ công hỏi Lý Độ: "Ông Bình Dương nhà khanh so với Nhạc lệnh (Nhạc Quảng) thế nào?"
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Lý Trọng tự là Mậu Trọng, người Chung Vũ, Giang Hạ, từ nhỏ đã nổi tiếng thanh cao, từng làm Lại bộ lang, Thái thú Bình Dương.
Lý ứa nước mắt nói: "Triệu vương cướp ngôi, Nhạc lệnh tự tay trao ấn tín cho hắn.
Chú: Sách *Tấn dương thu* chép: Triệu vương Luân cướp ngôi, Nhạc Quảng cùng Mãn Phấn, Thôi Tùy dâng ấn tín.
Bác tôi đã mất là người nho nhã chính trực, hổ thẹn khi ở trong triều loạn, đến nỗi uống thuốc độc mà chết. E rằng khó mà đem so với nhau được. Điều ấy tự rõ ở sự thật, chứ chẳng phải lời thiên vị người thân."
Chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Triệu vương làm Tướng quốc, lấy Trọng làm Tả tư mã. Trọng vì Luân cướp ngôi nên cáo bệnh không nhận. Bị ép giục, Trọng không chữa bệnh nữa. Đến khi bệnh nặng, ông bị dìu kéo đi nhận chức, vài ngày sau thì mất. Người đương thời thương tiếc. Ông được truy tặng Tán kỵ thường thị (quan hầu cận, cưỡi ngựa theo hầu vua, chuyên can gián).
Tạ công nói với Hồ Nhi: "Người có kiến thức quả nhiên không khác ý ta."
Vương Tu Linh (Vương Hồ Chi) hỏi Vương Trưởng sử: "Ông Lâm Xuyên nhà tôi (Vương Hy Chi) so với ông Uyển Lăng nhà ông (Vương Thuật) thế nào?" Trưởng sử chưa đáp. Tu Linh nói: "Ông Lâm Xuyên tiếng tăm cao quý." Trưởng sử nói: "Ông Uyển Lăng cũng chưa phải là không cao quý."
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Hy Chi từ chức Hữu (bạn văn học, thuộc quan hầu chuyện) của Cối Kê vương được đổi làm Thái thú Lâm Xuyên. Vương Thuật từ chức Công tào của tướng quân Phiêu kỵ ra làm Uyển Lăng lệnh (quan đứng đầu huyện Uyển Lăng). Khi Thuật làm Uyển Lăng, ông sắm sửa nhiều đồ dùng cho nhà, ban đầu có tiếng dân than khổ. Thừa tướng Vương Đạo sai người bảo: "Con của người cha có danh tiếng, chịu thiệt làm quan ở huyện nhỏ, làm như thế rất không nên." Thuật đáp: "Đủ rồi tự khắc sẽ thôi." Người đương thời chưa hiểu. Về sau ông nhiều lần cai trị châu quận mà không tơ hào gì, đời mới than phục.
Lưu doãn đến chỗ Vương Trưởng sử để thanh đàm. Lúc ấy Cẩu Tử (Vương Tu) mười ba tuổi, tựa bên giường nghe. Khi khách đi rồi, cậu hỏi cha: "Lời lẽ của Lưu doãn so với cha thế nào?" Trưởng sử đáp: "Âm điệu đẹp, lời lẽ hay thì không bằng ta. Nhưng nói câu nào trúng đích câu ấy (như bắn trúng hồng tâm) thì hơn ta."
Chú: Sách *Lưu Đàm biệt truyện* chép: Đàm có tài xuất chúng, bàn luận ngâm vịnh huyền diệu, lý lẽ ý chỉ đều quy về một mối. Vương Mông đại thể cũng giống thế, nhưng cách trình bày thì hơn, lời lẽ thỏa đáng.
Sau khi Tạ Vạn thua trận ở Thọ Xuân, Giản Văn hỏi Khích Siêu: "Vạn thua thì cũng có thể thua, nhưng sao lại đến nỗi mất lòng sĩ tốt như thế?" Siêu nói: "Ông ấy với cái tính thẳng thắn, tùy ý, lại muốn phân biệt kẻ trí người dũng [trong quân]."
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Khi Vạn làm Thứ sử châu Dự, người Đê, người Khương cướp phá vùng Tư, Dự, người Tiên Ti đóng quân tụ tập ở Tịnh, Ký. Vạn đã nhận trọng trách một phương, tự dẫn quân vào đất Dĩnh để cứu Lạc Dương. Vạn kiêu căng hào khí, coi thường người khác, mất lòng quân sĩ. Bắc trung lang tướng Khích Đàm vì bệnh rút về Bành Thành, Vạn cho là giặc mạnh nên Đàm mới rút, bèn quay về nam. Quân của Vạn tự tan rã, ông chật vật một mình chạy về. Thái Tông (Giản Văn) trách tội, phế làm thứ dân.
Lưu doãn nói với Tạ Nhân Tổ: "Từ khi ta có bốn người bạn, học trò càng thân với ta." Nói với Hứa Độ (tức Hứa Tuân (?)): "Từ khi ta có Do, lời xấu không đến tai." Hai người đều nhận lời ấy mà không giận.
Chú: Sách *Thượng thư đại truyện* chép: Khổng Tử nói: "Văn Vương có bốn người bạn. Từ khi ta có Hồi (Nhan Hồi), học trò càng thân, há chẳng phải là người khiến kẻ dưới gắn bó sao? Từ khi ta có Tứ (Tử Cống), kẻ sĩ phương xa kéo đến, há chẳng phải là người bôn tẩu giao thiệp sao? Từ khi ta có Sư (Tử Trương), trước có ánh sáng, sau có rực rỡ, há chẳng phải là người dẫn dắt trước sau sao? Từ khi ta có Do (Tử Lộ), lời xấu không lọt vào tai, há chẳng phải là người chống đỡ sự khinh nhờn sao?"
Đời đánh giá Ân Trung quân (Ân Hạo) suy nghĩ sâu rộng, thông suốt, đem sánh với Dương Thúc Tử (Dương Hỗ).
Chú: Dương Hỗ đức cao nhất một đời, tài trải qua cả lúc yên lẫn lúc hiểm. Ánh sáng đuốc nến của Uyên Nguyên sao sánh được với ánh sáng của mặt trời mặt trăng?
Có người hỏi Hoàn công về hơn kém giữa Tạ An Thạch và Vương Thản Chi. Hoàn công ngừng lại định nói, giữa chừng hối, bảo: "Ông thích truyền lời người khác, không thể nói với ông được nữa."
Vương Trung lang (Vương Thản Chi) từng hỏi Lưu Trường Sa: "Tôi so với Cẩu Tử thế nào?"
Chú: Sách *Đại tư mã quan thuộc danh* chép: Lưu Thích tự là Văn Thời, người Bành Thành. Sách *Lưu thị phả* chép: Ông nội Thích là Sưởng, làm Bành Thành nội sử. Cha là Tế, làm Lâm Hải lệnh. Thích từng làm Tư nghị (thuộc quan bàn bạc việc quân) trong phủ tướng quân Xa kỵ, tướng nước Trường Sa, Tán kỵ thường thị.
Lưu đáp: "Tài của ông hẳn là không hơn Cẩu Tử, nhưng chỗ được người biết đến thì nhiều hơn." Vương cười nói: "Ngốc."
Chi Đạo Lâm (Chi Độn) hỏi Tôn Hưng Công: "Ông so với Hứa duyện (Hứa Tuân) thế nào?" Tôn đáp: "Về tình ý cao, ý vị xa thì đệ tử từ lâu đã tâm phục. Còn về một lần ngâm một lần vịnh thì Hứa phải quay mặt về phía bắc (chịu làm học trò)."
Vương Hữu quân hỏi Hứa Tuân: "Ông tự cho mình so với An Thạch thế nào?" Hứa chưa đáp, Vương nhân đó nói: "An Thạch vốn là bậc hơn hẳn ông rồi; chỉ có A Vạn (Tạ Vạn) mới trừng mắt tranh với ông thôi chăng?"
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Khí lượng của Vạn không bằng An Thạch. Tuy Vạn giữ trọng trách trấn trị một phương, còn An Thạch ở nhà, nhưng danh tiếng của An Thạch vẫn đứng trên Vạn.
Lưu doãn nói: "Người ta bảo Giang Bân quê mùa, thật ra ông ta tự có ruộng vườn, nhà cửa, kho đụn."
Chú: Ý nói ông có thể làm ra nhiều của cải (có thực chất bên trong).
Tạ công nói: "Trong cuộc hội ở Kim Cốc, Tô Thiệu là người hơn cả." Thiệu là anh rể của Thạch Sùng, cháu Tô Tắc, con Tô Du.
Chú: Bài *Kim Cốc thi tự* của Thạch Sùng viết: "Năm Nguyên Khang thứ sáu, ta từ chức Thái bộc khanh (quan coi xe ngựa của vua) ra làm Sứ trì tiết (sứ thần cầm cờ tiết, được quyền thay vua), Giám Thanh Từ chư quân sự (giám đốc quân sự các châu Thanh, Từ), Chinh lỗ tướng quân. Ta có một biệt thự ở khe Kim Cốc thuộc huyện Hà Nam, đất chỗ cao chỗ thấp, có suối trong, rừng rậm, các loại cây quả, tre, bách, cây thuốc, không gì không đủ. Lại có cối giã chạy bằng sức nước, ao cá, hang đất. Những thứ làm vui mắt vui lòng đều đầy đủ cả. Bấy giờ Tế tửu trong phủ Chinh tây đại tướng quân là Vương Hủ sắp về Trường An, ta cùng các bậc hiền đưa tiễn ông đến khe ấy. Ngày đêm dạo chơi yến tiệc, nhiều lần dời chỗ ngồi, khi lên cao nhìn xuống, khi ngồi thành hàng bên bờ nước. Lúc ấy các thứ đàn cầm, đàn sắt, ống sênh, đàn trúc chở chung trên xe, dọc đường cùng tấu. Đến khi dừng lại, cho tấu xen với đội trống kèn. Rồi mỗi người làm thơ để giãi tỏ nỗi lòng; ai không làm được thì phạt uống ba đấu rượu. Cảm thương mạng sống không dài, sợ ngày tàn lụi đến không biết lúc nào, nên ta ghi đủ chức hiệu, họ tên, tuổi tác của mọi người lúc ấy, lại chép thơ ở phía sau. Mong người hiếu sự đời sau xem đến. Cả thảy ba mươi người, đứng đầu là Tư nghị lang (thuộc quan bàn bạc) của Ngô vương, Quan trung hầu, người Vũ Công, Thủy Bình, Tô Thiệu, tự là Thế Tự, năm mươi tuổi." Sách *Ngụy thư* chép: Tô Tắc tự là Văn Sư, người Vũ Công, Phù Phong, cứng cỏi chính trực, ghét điều ác, thường ngưỡng mộ cách làm người của Cấp Ảm, làm quan đến Thị trung, tướng Hà Đông (?). Sách *Tấn bách quan danh* chép: Du tự là Hưu Dự, con thứ của Tắc. Sách *Sơn Đào khải sự* chép: Du trung nghĩa, có trí, chức đến Quang lộc đại phu.
Lưu doãn nhận xét Dữu Trung lang (Dữu Ẩu): "Tuy lời nói không ôn hòa lặng lẽ giống đạo, nhưng cái vẻ sừng sững nổi bật thì tạm có thể ví với đạo."
Chú: Sách *Danh sĩ truyện* chép: Ẩu thong thả, sâu lắng, phóng khoáng, không gì làm lay động được tai mắt ông.
Tôn Thừa Công nói: "Tạ công trong sạch hơn Vô Dịch (Tạ Dịch),
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Tôn Thống tự là Thừa Công, người Thái Nguyên, giỏi viết văn, người đương thời bảo ông có phong cách của ông nội là Tôn Sở. Ông làm quan đến Dư Diêu lệnh.
nhuần nhã hơn Lâm Đạo."
Chú: Sách *Trần Quỳ biệt truyện* chép: Quỳ tự là Lâm Đạo, người Hứa Xương, Dĩnh Xuyên. Ông nội là Chuẩn, làm Thái úy. Cha là Chẩn, làm Quang lộc đại phu. Quỳ từ nhỏ có tài cán, nhờ trong sạch, nhanh nhạy mà nổi danh, nối tước Quảng Lăng công, làm Hoàng môn lang, Tây trung lang tướng, kiêm Thái thú hai quận Lương và Hoài Nam.
Có người hỏi Lâm công (Chi Độn): "Ông Tư Châu (Vương Hồ Chi) so với hai ông họ Tạ thế nào?" Lâm công nói: "Hẳn là vịn theo được An (Tạ An) và kéo được Vạn (Tạ Vạn) (tức kém An mà hơn Vạn)."
Chú: Sách *Vương Hồ Chi biệt truyện* chép: Hồ Chi thích đàm tiếu, giỏi văn từ, được người đương thời coi trọng.
Tôn Hưng Công và Hứa Tuân đều là danh lưu một thời. Có người trọng tình ý cao của Hứa thì khinh hạnh kiểm của Tôn; có người yêu tài văn chương của Tôn thì không lấy gì ở Hứa.
Chú: Sách *Văn chương chí* của Tống Minh Đế chép: Xước học rộng kinh sử, giỏi viết văn, cùng Hứa Tuân đều có những lời bàn trái với thói đời (?). Tuân rốt cuộc không hạ thấp chí mình, còn Xước thì vướng vào việc đời. Sách *Tục Tấn dương thu* chép: Xước tuy có tài văn nhưng phóng túng, nhiều hành vi không đứng đắn, người đương thời khinh ông.
Khích Gia Tân (Khích Siêu) nói về Tạ công: "Tạ công đạt đến ý chỉ tuy không sâu thấu, nhưng liên tục, chu đáo đến nơi." Lại có người nói: "Hữu quân đạt đến được trình độ của Gia Tân." Gia Tân nghe vậy nói: "Không thể gọi là 'đạt đến', chỉ có thể gọi là ngang hàng mà thôi." Tạ công cho lời Gia Tân là đúng.
Chú: Phàm "thấu" và "đạt đến" là những từ chỉ sự xét sâu đến tận gốc. Tạ không thấu, Vương cũng không đạt đến; về mặt lý lẽ, Tạ và Vương là bạn ngang hàng nhau.
Dữu Đạo Quý nói: "Về lý lẽ suy tư hòa hợp có thứ lớp, ta thẹn với Khang Bá (Hàn Bá). Về chí khí và sức lực mạnh mẽ ngay thẳng, ta thẹn với Văn Độ (Vương Thản Chi). Từ đó trở xuống, ta đều hơn gấp trăm lần."
Chú: Dữu Hòa (Đạo Quý) đã thấy ở trước.
Vương Tăng Ân coi thường Lâm công. Lam Điền (Vương Thuật) nói: "Đừng học anh mày. Anh mày vốn không bằng ông ấy."
Chú: Tăng Ân là tên lúc nhỏ của Vương Y Chi. Sách *Vương thị thế gia* chép: Y Chi tự là Văn Thiệu, con thứ của Vương Thuật, từ nhỏ đã nổi tiếng, lấy công chúa Tầm Dương, làm quan đến Trung thư lang, chưa đến ba mươi tuổi đã mất. Anh là Thản Chi thương nhớ, nói với Hoàn Ôn khen ngợi em, Y Chi được truy tặng Tán kỵ thường thị.
Giản Văn hỏi Tôn Hưng Công: "[Viên] Dương là người thế nào?" Đáp: "Người không biết ông ta thì không xem nhẹ tài của ông ta; người biết ông ta thì chẳng ưa gì phẩm cách của ông ta."
Chú: Ý nói có tài mà không có đức.
[Thái] Thúc Tử (?) nói: "Hàn Khang Bá tuy không có xương cốt cứng cỏi, nhưng cũng đứng vững được nhờ lớp da thịt bên ngoài."
Khích Gia Tân hỏi Tạ Thái phó: "Lâm công đàm luận so với Kê công (Kê Khang) thế nào?" Tạ đáp: "Kê công phải gắng sức chạy thật nhanh, mới vừa thoát khỏi [bị bỏ lại] thôi."
Chú: Sách *Chi Độn truyện* chép: Độn giác ngộ thần diệu, cơ trí nảy ra nhanh, phong cách đạt được một cách tự nhiên, vượt trội.
Lại hỏi: "Ân [Hạo] so với Chi thế nào?" Tạ đáp: "Riêng về chỗ siêu thoát vượt trội thì Chi hơn Ân. Nhưng luận biện thao thao không dứt thì e rằng Ân (?) muốn áp đảo Chi."
Dữu Đạo Quý nói: "Liêm Pha và Lạn Tương Như tuy là người từ nghìn năm trước, vẫn khiến người ta rờn rợn kính sợ, luôn như còn sống động.
Chú: Sách *Sử ký* chép: Liêm Pha là tướng giỏi nước Triệu, nổi tiếng dũng khí khắp các nước chư hầu. Lạn Tương Như là người nước Triệu. Thời Triệu Huệ Văn vương, Triệu có được viên ngọc bích họ Hòa của nước Sở. Tần Chiêu vương xin đổi bằng mười lăm thành. Triệu sai Tương Như đem ngọc sang. Tần nhận ngọc mà không có ý giao thành. Tương Như xin lại ngọc để chỉ chỗ vết, nhân đó cầm ngọc lùi lại đứng tựa cột, giận đến tóc dựng đội mũ, nói: "Nếu đại vương muốn ép thần, đầu thần nay sẽ cùng ngọc vỡ nát!" Vua Tần phải xin lỗi. Sau vua Tần bắt vua Triệu gảy đàn sắt, Tương Như liền ép vua Tần gõ đàn trúc. Triệu vì công của Tương Như lớn, phong làm Thượng khanh (hàng quan cao nhất), vị ở trên Liêm Pha.
Còn Tào Thừ
Chú: Thừ là tên lúc nhỏ của Tào Mậu Chi. Sách *Tào thị phả* chép: Mậu Chi tự là Vĩnh Thế, người Bành Thành. Ông nội là Thiều, làm Tư mã của Trấn đông tướng quân. Cha là Mạn, làm Thiếu phủ khanh. Mậu Chi làm quan đến Thượng thư lang.
và Lý Chí,
Chú: Sách *Tấn bách quan danh* chép: Chí tự là Ôn Tổ, người Chung Vũ, Giang Hạ. Sách *Lý thị phả* chép: Ông nội của Chí là Trọng, làm Tán kỵ thường thị. Cha là Mộ, làm Thuần Dương lệnh. Chí làm quan đến Viên ngoại thường thị (Tán kỵ thường thị ngoài biên chế), tướng nước Nam Khang.
tuy đang sống sờ sờ mà uể oải như người dưới chín suối. Nếu ai cũng như thế, thì có thể thắt nút dây mà trị nước (như thời thượng cổ chưa có chữ viết, dân chất phác, chỉ thắt nút dây để ghi việc); chỉ e là bị cáo, chồn, lửng, cầy ăn hết."
Chú: Ý nói nếu ai cũng như Tào, Lý, chất phác thật thà, thì thiên hạ không có dân gian xảo, có thể thắt dây mà trị. Nhưng tài trí không ai biết đến, công lao dấu vết đều mất, thân chết thì làm mồi cho cáo chồn, không có danh tiếng nổi bật trên đời.
Vệ Quân Trưởng là anh vợ của Tiêu Tổ Chu. Tạ công hỏi Tôn Tăng Nô:
Chú: Tăng Nô là tên lúc nhỏ của Tôn Đằng. Sách *Tấn bách quan danh* chép: Đằng tự là Bá Hải, người Thái Nguyên. Sách *Trung hưng thư* chép: Đằng là con của Tôn Thống (?), học rộng, từng làm Trung thứ tử (quan hầu cận Thái tử), Đình úy.
"Người nhà ông nói Vệ Quân Trưởng là người thế nào?" Tôn đáp: "Bảo là người lo giữ cơ nghiệp đời đời." Tạ nói: "Hoàn toàn không phải thế. Vệ vốn là người của lý lẽ, nghĩa lý." Lúc ấy người ta đem ông sánh với Ân Hồng Viễn.
Vương Tử Kính (Vương Hiến Chi) hỏi Tạ công: "Lâm công so với Dữu công thế nào?" Tạ hoàn toàn không chấp nhận câu hỏi ấy, đáp: "Các bậc tiền bối xưa nay chưa từng bàn chuyện này. Dữu công tự đủ để lấn át Lâm công."
Chú: Sách *Ân Tiện ngôn hạnh* chép: Lúc ấy có người khen lý lẽ của Dữu Thái úy. Tiện nói: "Ông này thích giơ dùi gỗ lên đánh người (?)."
Tạ Át (Tạ Huyền) và mọi người cùng bàn hơn kém của các vị Trúc Lâm. Tạ công nói: "Các bậc tiền bối vốn không khen chê bảy vị hiền (?)."
Chú: Sách *Ngụy thị xuân thu* chép: Sơn Đào thông suốt giản dị, có đức. [Hướng] Tú, [Nguyễn] Hàm, [Vương] Nhung, [Lưu] Linh sáng suốt phóng khoáng, có tài xuất chúng. Lời bàn thời ấy lấy Nguyễn [Tịch] làm đầu, Vương Nhung kế đó, bọn Sơn, Hướng đều cùng hàng. Theo như lời [Tôn] Thịnh thì không phải là không có khen chê. Lời này sai.
Có người đem Vương Trung lang (Vương Thản Chi) sánh với Xa kỵ (Tạ Huyền, khi ấy làm Xa kỵ tướng quân). Xa kỵ nghe vậy nói: "Ông ấy cặm cụi gắng sức mà thành tựu (?)."
Chú: Sách *Tục Tấn dương thu* chép: Thản Chi nho nhã cao quý, có kiến thức và độ lượng, phong cách nghiêm chỉnh.
Tạ Thái phó nói với Vương Hiếu Bá (Vương Cung): "Lưu doãn cũng lạ, tự biết mình nhưng không nói là hơn Trưởng sử."
Ba anh em Vương Hoàng môn (Vương Huy Chi) cùng đến thăm Tạ công. Tử Du (Huy Chi) và Tử Trọng nói nhiều chuyện tầm thường của đời,
Chú: Sách *Vương thị phả* chép: Thao Chi tự là Tử Trọng, con thứ sáu của Hy Chi, từng làm Bí thư giám (quan coi thư khố, sách vở của triều đình), Thị trung, Thượng thư, Thái thú Dự Chương.
còn Tử Kính chỉ hỏi han ấm lạnh mà thôi. Họ ra về rồi, khách ngồi đó hỏi Tạ công: "Ba vị hiền vừa rồi, ai hơn?" Tạ công nói: "Người nhỏ nhất hơn cả." Khách hỏi: "Lấy gì mà biết?" Tạ công nói: "Người tốt thì lời ít, người nóng nảy thì lời nhiều. Suy ra như thế thì biết."
Tạ công hỏi Vương Tử Kính: "Chữ của ông so với chữ cha ông thế nào?" Đáp: "Hẳn là không giống nhau." Tạ công nói: "Người ngoài bàn hoàn toàn không như thế." Vương nói: "Người ngoài biết sao được."
Chú: Sách *Văn chương chí* của Tống Minh Đế chép: Hiến Chi viết chữ giỏi, biến phép viết của Hữu quân thành lối chữ ngày nay. Nét chữ thanh tú, đẹp tuyệt vời, hơn hẳn người cùng thời, cùng với cha đều nổi danh. Riêng lối chương thảo (lối chữ thảo cổ, nét còn giữ gốc chữ lệ, mỗi chữ viết riêng) của ông thì thưa yếu, hoàn toàn không bằng cha. Có người hỏi chữ của Hy Chi có hơn không, không ai phán được. Có người hỏi Hy Chi: "Dư luận cho rằng chữ ông không bằng Hiến Chi." Ông đáp: "Hoàn toàn không phải thế." Hôm khác gặp Hiến Chi, người ấy hỏi: "Chữ của cha ông thế nào?" Hiến Chi không đáp. Lại hỏi: "Người bàn nói ông hẳn là không bằng cha." Hiến Chi cười đáp: "Người ta biết sao được."
Vương Hiếu Bá hỏi Tạ Thái phó: "Lâm công so với Trưởng sử (Vương Mông) thế nào?" Thái phó đáp: "Trưởng sử đẹp đẽ, hứng khởi." Lại hỏi: "So với Lưu doãn thế nào?" Tạ đáp: "Ôi! Lưu doãn thanh tú." Vương nói: "Nếu như lời ngài, thì [Lâm công] đều không bằng hai người này sao?" Tạ nói: "Ý ta chính là như vậy."
Có người hỏi Thái phó: "Tử Kính có thể sánh với vị tiền bối nào?" Tạ đáp: "A Kính gần như thâu tóm được phong cách của Vương [Mông] và Lưu [Đàm]."
Chú: Sách *Tục Tấn dương thu* chép: Văn chương và nghĩa lý đều không phải sở trường của Hiến Chi, nhưng ông biết thâu tóm những ý chỉ hay, nên nổi danh một thời, đứng đầu giới phong lưu.
Tạ công nói với Hiếu Bá: "Ông nội ông so với Lưu doãn, hẳn là theo kịp." Hiếu Bá đáp: "Lưu doãn chẳng phải là không thể theo kịp, chỉ là không theo kịp thôi."
Chú: Ý nói Vương Mông chất phác, còn Lưu Đàm văn vẻ.
Ngạn Bá (Viên Hoành) làm Lại bộ lang. Tử Kính viết thư cho Khích Gia Tân: "Ngạn Bá đã vào bộ Lại, thật đủ làm cụt hẳn cái khí hăng hái bay bổng của ông ấy. Vì thế mới biết bị roi vọt trói buộc (chịu phép tắc quan trường) vốn khó cho người ta. Mong ông ấy lui bớt một chút, chắc sẽ khá hơn thôi."
Hai anh em Vương Tử Du và Tử Kính cùng thưởng thức các nhân vật trong sách *Cao sĩ truyện* (truyện các bậc ẩn sĩ cao thượng) cùng lời tán (lời khen ở cuối mỗi truyện). Tử Kính khen sự cao khiết của Tỉnh Đan. Tử Du nói: "Không bằng cái khinh đời của Trường Khanh."
Chú: Sách *Cao sĩ truyện* của Kê Khang chép: Đan tự là Đại Xuân, người huyện My, Phù Phong, học rộng, bàn luận cao xa. Kinh sư có câu: "Ngũ kinh (năm bộ kinh điển Nho gia) rậm rạp mênh mông, có Tỉnh Đại Xuân." Ông chưa từng viết thiếp để xin yết kiến ai. Năm vị vương ở Bắc cung lần lượt mời, không ai mời được. Tân Dương hầu Âm Tựu sai người ép mời, ông bất đắc dĩ mới đi. Hầu bày cơm lúa mạch, hành, rau để xem ý ông. Đan đẩy ra nói: "Vì quân hầu có thể đãi món ngon nên tôi mới đến thăm, sao lại thế này?" Hầu bèn dọn mâm thịnh soạn. Khi hầu đứng dậy, kẻ tả hữu đẩy kiệu (xe do người kéo) tới. Đan cười nói: "Nghe nói Kiệt, Trụ bắt người kéo xe, đây có phải là cái xe người kéo ấy không?" Hầu liền bỏ kiệu. Việt kỵ hiệu úy Lương Tùng sang trọng, uy thế chấn động triều đình, xin kết giao với Đan, Đan không chịu gặp. Sau Đan mắc bệnh dịch, Tùng tự đến chữa trị, trông nom, ông khỏi bệnh. Lâu sau, Tùng mất con trai trưởng là Lỗi, Đan đến viếng một lần. Lúc ấy khách khứa đầy sân. Đan mặc áo lông, áo vải không lành lặn, vào cửa, người ngồi đều kinh sợ ngước nhìn sắc mặt ông. Đan vái dài bốn phía, tiến lên nói chuyện với Tùng. Lễ khách chủ xong, ông vái dài rồi ngồi thẳng, không ai được nói chuyện với ông. Ông không chịu làm quan, đi thẳng ra về, về sau thì ở ẩn. Lời tán rằng: "Tỉnh Đan cao khiết, không mộ vinh hiển. Giữ tiết trước năm vương, không giao với kẻ hiển quý. Chê xe người kéo, kẻ tả hữu mất vía. Khoác áo vải vái dài, nghĩa vượt cả bầy người." Tư Mã Tương Như người Thành Đô, quận Thục, tự là Trường Khanh. Ban đầu ông làm Lang (quan hầu cận) thờ Cảnh Đế. Lương Hiếu vương vào chầu, có các du thuyết sĩ như Trâu Dương theo hầu. Tương Như thích họ, nhân đó cáo bệnh thôi quan, đến du ngoạn đất Lương. Sau ông qua Lâm Cùng. Con gái nhà giàu Trác Vương Tôn là Văn Quân mới góa chồng, thích âm nhạc; Tương Như dùng tiếng đàn để khêu gợi lòng nàng. Văn Quân bỏ nhà trốn theo, cùng về Thành Đô. Sau vì nghèo, họ đến Lâm Cùng mua quán rượu. Văn Quân đứng quầy bán rượu, Tương Như mặc cái khố ngắn hình mũi bê, rửa chén bát giữa chợ. Ông nói lắp, nhưng giỏi viết văn. Làm quan, ông không ham tước cao, thường cáo bệnh không dự việc lớn với các công khanh, mất ở nhà. Lời tán rằng: "Trường Khanh khinh đời, vượt lễ buông thả. Mặc khố mũi bê giữa chợ, không thẹn với dáng vẻ. Cáo bệnh tránh quan, coi thường khanh tướng. Bèn làm bài phú *Đại nhân*, siêu nhiên không ai hơn."
Có người hỏi Thị trung [Viên Khác Chi]:
Chú: Sách *[Viên] thị phả* chép: Khác Chi tự là Nguyên Tổ, người Dương Hạ, quận Trần. Ông nội là Vương Tôn, làm Tòng sự trung lang của Tư đồ. Cha là Luân, làm Lâm Nhữ lệnh. Khác Chi làm Hoàng môn thị lang, đầu niên hiệu Nghĩa Hy làm Thị trung.
"Ân Trọng Kham so với Hàn Khang Bá thế nào?" Đáp: "Về chỗ đạt được nghĩa lý thì hơn kém chưa phân được. Nhưng cửa nhà vắng lặng, rõ ràng có phong lưu của danh sĩ, thì Ân không bằng Hàn." Cho nên khi Ân làm bài lụy (bài văn kể công đức người chết để điếu) cho Hàn có viết: "Cửa gai ban ngày khép, sân vắng yên ắng."
Vương Tử Kính hỏi Tạ công: "Gia Tân so với Đạo Quý thế nào?" Đáp: "Đạo Quý quả thật biết thâu tóm, trong trẻo sáng suốt, nhưng Gia Tân vốn tự đứng ở trên."
Chú: Ý nói Gia Tân vượt trội.
Vương Tuần ốm sắp nguy, hỏi Vương Vũ Cương:
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Mật tự là Trĩ Viễn, cháu nội Thừa tướng Vương Đạo, con của Xa kỵ tướng quân Vương Thiệu, có tài khí, nối tước Vũ Cương hầu, chức đến Tư đồ.
"Đời đem ông Lĩnh quân nhà ta sánh với ai?" Vũ Cương đáp: "Đời đem sánh với Vương Bắc trung lang (Vương Thản Chi)." Đông Đình (Vương Tuần) quay người nằm xoay mặt vào vách, than: "Con người quả là không thể không có tuổi thọ."
Chú: Lĩnh quân (quan chỉ huy cấm quân) là Vương Hiệp, cha của Tuần, mất năm hai mươi sáu tuổi. Ý Tuần cho rằng danh đức của cha mình hơn Thản Chi nhưng không được sống lâu, nên mới nói thế.
Vương Hiếu Bá nói Tạ công là người đậm đà, chu đáo. Lại nói: "Trưởng sử thì lòng trống trải không vướng bận, Lưu doãn thì thanh tú, Tạ công thì hòa thông."
Chú: "Hòa thông" nghĩa là thông suốt, thư thái.
Vương Hiếu Bá hỏi Tạ công: "Lâm công so với Hữu quân thế nào?" Tạ đáp: "Hữu quân hơn Lâm công. Còn Lâm công đứng trước ông Tư Châu (Vương Hồ Chi), cũng cao quý, thấu suốt."
Chú: Không nói Lâm công bằng Hy Chi, mà nói hơn Hồ Chi.
Hoàn [Huyền] làm Thái phó, mở đại hội, triều thần đều tề tựu. Vừa ngồi xong, Hoàn hỏi Vương Trinh Chi: "Ta so với chú thứ bảy của ông thế nào?"
Chú: Sách *Vương thị phả* chép: Trinh Chi tự là Công Cán, người Lang Gia, con Vương Huy Chi, từng làm Thị trung, Trưởng sử của Đại tư mã. Chú thứ bảy là Vương Hiến Chi.
Lúc ấy khách khứa vì câu hỏi này mà nín thở. Vương thong thả đáp: "Chú tôi đã mất là tiêu biểu của một thời, còn ngài là bậc anh hùng của nghìn năm." Cả tòa vui vẻ.
Hoàn hỏi Lưu Thái thường: "Ta so với Tạ Thái phó thế nào?"
Chú: Bài tựa *Lưu Cẩn tập* chép: Cẩn tự là Trọng Chương, người Nam Dương. Ông nội là Hà, cha là Sướng. Sướng lấy con gái Vương Hy Chi, sinh ra Cẩn. Cẩn có tài sức, từng làm Thượng thư, Thái thường khanh (quan coi lễ nghi, tế tự của triều đình).
Lưu đáp: "Ngài cao, Thái phó sâu." Lại hỏi: "So với cậu ông là Tử Kính thế nào?" Đáp: "Sơn tra, lê, quýt, bưởi, mỗi thứ có vị ngon riêng."
Chú: Sách *Trang Tử* viết: "Sơn tra, lê, quýt, bưởi, vị trái ngược nhau nhưng đều vừa miệng."
Xưa nay người ta vẫn đem Hoàn Khiêm sánh với Ân Trọng Văn.
Chú: Sách *Trung hưng thư* chép: Khiêm tự là Kính Tổ, con thứ ba của Hoàn Xung, làm Thượng thư bộc xạ (phó quan đứng đầu Thượng thư đài), Trung quân tướng quân. Sách *Tấn An Đế kỷ* chép: Trọng Văn có dáng vẻ đẹp, có tài và có ý tứ.
Thời Hoàn [Huyền], Trọng Văn vào triều. Hoàn đứng trong sân trông thấy, bảo những người ngồi cùng: "Ông Trung quân nhà ta sao bằng được người này!"
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video