Thiên 11 — Khuyên răn

 Thiên "Quy châm" (khuyên can, răn dạy người khác sửa lỗi), thứ mười.

 Vú nuôi của Hán Vũ Đế từng phạm tội ở ngoài cung. Vua muốn đem phép nước ra trị tội, bà vú bèn cầu cứu Đông Phương Sóc.

 【Chú: Sách Hán thư chép: Sóc tên chữ là Mạn Thiến, người huyện Yếm Thứ, quận Bình Nguyên. Sóc biệt truyện (truyện riêng về Sóc) chép: Sóc người làng Bộ Quảng, quận Nam Dương. Sách Liệt tiên truyện chép: Sóc là người nước Sở. Thời Vũ Đế, ông dâng thư bàn những việc có lợi cho nước, được phong làm Lang trung (chức quan hầu cận bên vua). Đầu đời Tuyên Đế, ông bỏ quan mà đi. Người đời đều bảo ông là Tuế tinh (sao Mộc) giáng trần.】

 Sóc nói: "Việc này không thể dùng lời lẽ mà tranh cãi được. Nếu bà nhất định mong được cứu, thì lúc sắp bị dẫn đi, bà chỉ nên ngoái lại nhìn vua nhiều lần, tuyệt đối đừng nói gì. Như thế may ra có được một phần vạn hy vọng." Khi bà vú đến, Sóc cũng đứng hầu bên cạnh, nhân đó nói với bà: "Bà ngốc thật! Nhà vua đâu còn nhớ đến ơn bà cho bú mớm ngày xưa nữa!" Vua tuy tài cao, lòng cứng rắn, nhưng cũng có tình quyến luyến sâu nặng, bèn xót xa thương bà, lập tức ra lệnh tha tội.

 【Chú: Sách Sử ký, thiên Hoạt kê truyện (truyện về những người khôi hài, dùng lời đùa để can gián) chép: Lúc Hán Vũ Đế còn nhỏ, mẹ của Đông Vũ hầu từng nuôi vua. Về sau bà được gọi là Đại nhũ mẫu (bà vú lớn). Con cháu và tôi tớ của bà ngang ngược khắp Trường An, chặn đường cướp áo quần, đồ đạc của người ta. Hữu ty (quan phụ trách việc ấy) xin đày bà ra biên giới, lời tâu được chấp thuận. Bà vú vào cung từ biệt. Vua có người hát trò được yêu là Quách xá nhân (xá nhân: người hầu cận); lời ông nói tuy không hợp đạo lớn, nhưng làm vua vui lòng. Bà vú bèn đến gặp ông trước, khóc lóc. Xá nhân nói: "Khi vào từ biệt rồi lui ra, bà cứ nhiều lần ngoái lại nhìn." Bà vú làm đúng như lời. Xá nhân lớn tiếng mắng: "Chà, mụ già kia, sao không đi mau lên! Bệ hạ đã lớn rồi, lẽ nào còn phải nhờ vú nuôi mới sống được sao? Còn ngoái lại làm gì nữa?" Thế là vua thương bà, xuống chiếu thôi không đày, lại phạt kẻ đã tâu xin việc ấy.】

 Kinh Phòng cùng Hán Nguyên Đế bàn luận, nhân đó hỏi vua: "Vua U, vua Lệ (hai ông vua tàn bạo nhà Chu) vì sao mất nước? Họ dùng những người như thế nào?" Vua đáp: "Vì họ dùng người không trung thành." Phòng hỏi: "Biết là không trung mà vẫn dùng, là cớ sao?" Vua đáp: "Vua mất nước nào cũng cho bề tôi của mình là người hiền, đâu phải biết là không trung mà vẫn dùng." Phòng cúi đầu sát đất nói: "Thần chỉ e rằng đời nay nhìn đời xưa, cũng giống như đời sau nhìn đời nay vậy."

 【Chú: Sách Hán thư chép: Kinh Phòng tên chữ là Quân Minh, người huyện Đốn Khâu, quận Đông. Ông rất thích chung luật (môn học về âm luật, tức các cung bậc chuẩn của âm thanh), am hiểu âm thanh. Ông được cử hiếu liêm (danh hiệu tiến cử người hiếu thảo, trong sạch để ra làm quan) và làm Lang (chức quan hầu cận). Bấy giờ Trung thư lệnh (quan đứng đầu Trung thư, cơ quan trong cung lo soạn thảo, chuyển giao chiếu lệnh) là Thạch Hiển chuyên quyền. Bạn của Hiển là Ngũ Lộc Sung Tông làm Thượng thư lệnh (quan đứng đầu Thượng thư, cơ quan xử lý công văn của triều đình). Sung Tông học cùng một kinh với Phòng, khi bàn luận thì hai bên chê bai lẫn nhau, mà hai người Hiển và Sung Tông lại đang nắm việc.

 Phòng từng được vào gặp vua lúc nhàn rỗi, hỏi: "Vua U, vua Lệ vì sao mất nước? Họ dùng những người thế nào?" Vua đáp: "Vua đã không sáng suốt, mà bề tôi lại khéo nịnh." Phòng hỏi: "Biết họ khéo nịnh mà vẫn dùng ư, hay là cho họ là hiền?" Vua đáp: "Cho họ là hiền." Phòng hỏi: "Vậy thì nay vì sao lại biết họ không hiền?" Vua đáp: "Vì thời ấy loạn lạc mà vua lâm nguy, nên biết." Phòng nói: "Dùng người hiền thì nước trị, dùng kẻ bất tài thì nước loạn, đó là lẽ tự nhiên. Vua U, vua Lệ sao không tỉnh ngộ mà sớm dùng người hiền, sao cứ dùng kẻ bất tài cho đến lúc mất nước?" Vua nói: "Vua thời loạn mất nước ai cũng cho bề tôi mình là hiền. Nếu ai cũng tỉnh ngộ được thì làm sao còn có ông vua làm loạn, mất nước nữa?"

 Phòng nói: "Tề Hoàn công và Tần Nhị Thế sao không lấy vua U, vua Lệ làm gương mà sinh nghi, lại cứ dùng Thụ Điêu, Triệu Cao, khiến chính sự ngày càng rối loạn?" Vua nói: "Chỉ người có đạo mới biết lấy chuyện đã qua để biết chuyện sắp tới thôi." Phòng nói: "Từ khi bệ hạ lên ngôi, trộm cướp không dẹp được, người bị hình phạt đầy chợ…" (vân vân), rồi hỏi vua: "Nay là thời trị hay thời loạn?" Vua đáp: "Cũng là loạn, nhưng còn hơn thời kia." Phòng nói: "Hai ông vua trước kia cũng đều nghĩ như vậy. Thần e đời sau nhìn đời nay cũng như đời nay nhìn đời trước." Vua hỏi: "Nay kẻ làm loạn là ai?" Phòng đáp: "Là những người bệ hạ thân cận, cùng bàn việc trong màn trướng." Ý Phòng chỉ Thạch Hiển và Sung Tông. Bọn Hiển bèn kiến nghị nên thử cho Phòng làm quận thủ (quan đứng đầu một quận), rồi cử Phòng đi làm quận thủ quận Đông. Sau đó Hiển tố giác việc riêng của Phòng, Phòng bị kết tội khí thị (xử chém giữa chợ, bỏ xác cho mọi người thấy).】

 Trần Nguyên Phương gặp tang cha, khóc lóc đau đớn đến gầy trơ xương. Mẹ ông thương con, lén lấy chăn gấm đắp cho. Quách Lâm Tông đến viếng, thấy vậy bèn nói: "Anh là bậc tài giỏi trong cả nước, bốn phương lấy anh làm khuôn mẫu, sao đang để tang lại đắp chăn gấm? Khổng Tử nói: 'Mặc gấm, ăn gạo ngon, ngươi có yên lòng không?'"

 【Chú: Sách Luận ngữ chép: Tể Ngã hỏi về việc để tang ba năm, nói rằng: "Để tang một năm cũng đã lâu rồi." Khổng Tử nói: "Ăn gạo ngon, mặc gấm, ngươi có yên lòng không? Người quân tử khi có tang, ăn món ngon không thấy ngon, nghe nhạc không thấy vui, ở chỗ ở không thấy yên, nên không làm những việc ấy. Nay ngươi thấy yên lòng thì cứ làm."】

 "Ta không chấp nhận việc này." Nói rồi giũ áo bỏ đi. Từ đó khách khứa không đến nhà họ Trần chừng hơn trăm ngày. 【Chú: chữ "chừng" có bản chép bằng một chữ khác cùng nghĩa.】

 Tôn Hưu thích bắn chim trĩ. Cứ đến mùa là sáng đi chiều mới về. Quần thần không ai không can: "Đây chỉ là con vật nhỏ, đâu đáng mê mải đến thế?" Hưu nói: "Tuy là vật nhỏ, nhưng tính nó cương trực hơn người, vì thế trẫm mới thích."

 【Chú: Sách Ngô kỷ của Hoàn Tế chép: Hưu tên chữ là Tử Liệt, con thứ sáu của Ngô Đại Đế (Tôn Quyền). Ban đầu được phong Lang Gia vương. Hưu từng mộng thấy cưỡi rồng bay lên trời, ngoảnh lại không thấy đuôi rồng. Tôn Lâm phế ông vua nhỏ tuổi, đón Hưu lập lên ngôi. Hưu dốc lòng vào sách vở, muốn đọc cho hết sách của các nhà học thuật, nhưng cũng khá thích bắn trĩ; đến mùa xuân thì sáng đi tối về, chỉ lúc ấy mới bỏ sách. Khi mất, thụy (tên hiệu đặt sau khi chết để đánh giá cả đời) là Cảnh Hoàng đế. Sách Điều liệt Ngô sự chép: Hưu ở ngôi chăm chỉ, không bỏ sót việc gì, chỉ có việc bắn trĩ là đáng chê.】

 Tôn Hạo hỏi thừa tướng (quan đứng đầu triều đình, giúp vua điều hành mọi việc) Lục Khải: "Họ nhà khanh có mấy người làm quan trong triều?" Lục đáp: "Hai thừa tướng, năm tước hầu, hơn mười tướng quân." Hạo nói: "Thịnh thay!" Lục đáp: "Vua hiền tôi trung, đó là cái thịnh của nước; cha hiền con thảo, đó là cái thịnh của nhà. Nay chính sự bê trễ, dân chúng khốn khổ, thần chỉ sợ nước bị lật đổ, đâu dám nói đến chữ thịnh."

 【Chú: Sách Ngô lục chép: Khải tên chữ là Kính Phong, người đất Ngô, cháu trong họ của thừa tướng Lục Tốn. Ông trung thực, cương trực, có khí tiết lớn, một lòng ham học. Ban đầu làm Kiến Trung hiệu úy (một chức võ quan cấp trung), tuy bận việc quân mà tay không rời sách. Thăng dần đến Tả thừa tướng. Bấy giờ hậu chúa (vua cuối cùng của nước Ngô, tức Tôn Hạo) tàn bạo, Khải chính trực, can gián mạnh mẽ; vua vì họ hàng nhà ông mạnh thịnh nên không dám giết.】

 Hà Yến và Đặng Dương nhờ Quản Lộ bói một quẻ, hỏi: "Không biết có lên được tới Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) không?" Quẻ bói xong, Lộ dẫn nghĩa lý đời xưa ra răn họ rất sâu sắc. Dương nói: "Đó là những lời nhàm tai của ông đồ già."

 【Chú: Lộ biệt truyện (truyện riêng về Quản Lộ) chép: Lộ tên chữ là Công Minh, người quận Bình Nguyên, giỏi Chu Dịch (Kinh Dịch, sách bói toán và triết lý dựa trên các quẻ), nổi tiếng khắp Từ Châu. Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Ký Châu là Bùi Huy cử ông làm tú tài (danh hiệu tiến cử người có tài học ra làm quan), dặn rằng: "Hai vị thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều) Hà và Đặng có tài lược trị nước, về lẽ của sự vật không gì không tinh thông. Hà thượng thư tinh thần sáng suốt, gần như soi được cả đầu sợi lông mùa thu. Anh nên thận trọng. Ông ấy tự nói không hiểu chín điều trong Kinh Dịch, ắt sẽ đem ra hỏi anh. Đến Lạc Dương, anh nên nghiên cứu cho thật kỹ." Lộ nói: "Nếu chín điều ấy đều là chuyện nghĩa lý văn chương thì chẳng đáng nhọc lòng suy nghĩ; còn như âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật, nền tảng của phép bói Dịch) thì tôi đã tinh thông từ lâu rồi."

 Lộ đến Lạc Dương, quả nhiên Hà thượng thư hỏi chín điều, Lộ đều giảng giải rõ ràng. Hà nói: "Anh bàn về âm dương, đời nay không ai sánh nổi." Lúc ấy Đặng thượng thư có mặt, nói: "Ông này giỏi Kinh Dịch, mà lời nói chẳng hề bàn đến câu chữ, nghĩa lý trong Kinh Dịch, là sao vậy?" Lộ đáp: "Người giỏi Kinh Dịch thì không bàn Kinh Dịch." Hà thượng thư mỉm cười khen: "Đúng là lời nói cốt yếu mà không rườm rà." Rồi bảo Lộ: "Nghe nói anh không chỉ giỏi bàn Kinh Dịch, mà việc chia cỏ thi (loại cỏ dùng để đếm khi gieo quẻ), suy xét hào (mỗi vạch trong một quẻ) cũng thần diệu. Thử bói cho tôi một quẻ, xem có lên được Tam công không. Lại gần đây tôi mộng thấy mấy chục con nhặng xanh đậu trên đầu mũi, đuổi mãi không đi, là có ý gì?"

 Lộ nói: "Cú vọ là loài chim hèn nhất thiên hạ, vậy mà khi ở trong rừng ăn quả dâu thì cũng đem tiếng hót hay đến cho người (ý một câu trong Kinh Thi: kẻ hèn được ơn cũng biết báo đáp). Huống chi lòng Lộ này hơn cả cỏ cây, tình hướng về ngài như hoa quỳ, lá đậu hướng về mặt trời, dám đâu không hết lòng trung thực? Xin ngài xét cho. Xưa nhóm Bát Nguyên, Bát Khải (mười sáu người hiền thời thượng cổ) giúp vua Trùng Hoa (tức vua Thuấn), truyền rộng lòng nhân từ, hòa thuận, đó là chỗ tột bậc của nhân nghĩa. Chu Công giúp Thành Vương, ngồi suốt đêm chờ trời sáng để lo việc, đó là chỗ tột bậc của kính cẩn. Vì thế mới tỏa sáng khắp lục hợp (trên trời, dưới đất và bốn phương, tức khắp thiên hạ), muôn nước đều yên ổn; rồi sau mới ngồi vào ngôi 'chân vạc' (chỉ ngôi Tam công, ví như ba chân của cái vạc đỡ lấy nước), bước lên chỗ cao sang, điều hòa âm dương, cứu giúp muôn dân. Đó là điềm tốt đáp lại việc làm đúng đạo, không phải nhờ bói toán mà biết được.

 "Nay quân hầu (cách gọi tôn quý người có địa vị cao) ngôi vị nặng như núi, thế lực như sấm sét, nhưng người mến đức thì ít, kẻ sợ uy thì nhiều; e rằng không phải bậc cẩn thận dè dặt để được nhiều phúc. Lại nữa, mũi ứng với quẻ Cấn (quẻ tượng trưng cho núi; theo phép xem tướng, mũi thuộc về quẻ này), đó là ngọn núi ở chỗ 'thiên trung' (vùng chính giữa khuôn mặt), cao mà không nguy, nên giữ được sang trọng lâu dài. Nay nhặng xanh là vật hôi thối mà lại đậu lên đó. Ngôi càng cao thì càng dễ đổ, kẻ khinh suất ngạo mạn thì mất, đó là lẽ tất yếu. Sự biến hóa tuy sinh ra lẫn nhau, nhưng đến cùng cực thì có hại; vơi và đầy tuy nối tiếp nhau, nhưng tràn ra thì sẽ cạn. Thánh nhân thấy được tính chất của âm dương, hiểu rõ lẽ còn mất, nên bớt chỗ đầy để phòng lúc suy, kìm sự tiến tới để biết lui (?). Vì thế, núi nằm trong đất gọi là quẻ Khiêm (khiêm nhường), sấm ở trên trời gọi là quẻ Đại Tráng (lớn mạnh). Quẻ Khiêm dạy bớt chỗ nhiều để thêm cho chỗ ít; quẻ Đại Tráng dạy điều gì không hợp lễ thì không làm. Cúi mong quân hầu trên thì tìm ý nghĩa sáu hào của Văn Vương, dưới thì suy nghĩ lời Tượng (lời giải thích hình tượng của quẻ) của Ni Phụ (tức Khổng Tử), thì ngôi Tam công có thể chắc được, mà bầy nhặng xanh cũng có thể đuổi đi."

 Đặng nói: "Đó là những lời nhàm tai của ông đồ già." Lộ đáp: "Ông đồ già thì thấy được cái không còn sống; kẻ nói lời nhàm tai thì thấy được điều không ai dám nói."】

 Yến nói: "Biết được cơ (dấu hiệu nhỏ báo trước sự việc) thì thật như thần, người xưa cho đó là việc khó. Mới quen sơ mà dám nói thật lòng, người nay cho đó là việc khó. Nay ông mới gặp một lần mà làm trọn cả hai điều khó ấy, thật đáng gọi là 'đức sáng tỏa hương thơm'. Kinh Thi chẳng có câu rằng: 'Giữ kín trong lòng, ngày nào quên được' đó sao?"

 【Chú: Sách Danh sĩ truyện chép: Bấy giờ Tào Sảng phụ chính (giúp vua nắm việc nước), người có hiểu biết đều lo có nguy cơ. Yến có tiếng tăm lớn, lại là thông gia với họ Tào nhà Ngụy, trong lòng tuy lo nhưng không còn đường lui. Ông làm bài thơ năm chữ để nói chí mình: "Chim hồng chim hộc sánh cánh bay, theo đàn vui chơi chốn trời trong; thường sợ lưới lớn giăng bắt, lo một sớm tai họa ập đến. Sao bằng về đậu nơi Ngũ Hồ, theo dòng nước rỉa bèo trôi; mãi được thênh thang yên lòng, cớ chi phải sợ hãi kinh hoàng." Có lẽ vì lời của Lộ mà ông sợ, rồi làm bài thơ này.】

 Tấn Vũ Đế không nhận ra thái tử ngu đần, nhất định có ý truyền ngôi cho thái tử. Nhiều vị danh thần đã nói thẳng can ngăn. Vua từng ngồi trên đài Lăng Vân, Vệ Quán ở bên cạnh, muốn bày tỏ nỗi lòng, bèn giả như say, quỳ trước mặt vua, lấy tay vuốt chiếc giường ngự mà nói: "Chỗ ngồi này thật đáng tiếc!" Vua tuy hiểu ý, nhưng cười nói: "Ông say rồi chăng?"

 【Chú: Sách Tấn dương thu chép: Lúc đầu, khi Huệ Đế còn làm thái tử, ai cũng nói thái tử không thể tự mình lo việc chính sự. Vệ Quán nhiều lần muốn tâu xin phế thái tử mà chưa dám. Sau nhân một bữa tiệc, ông say, bèn quỳ trước giường vua nói: "Thần có điều muốn tâu." Vua hỏi: "Ông muốn nói gì?" Quán ba lần định nói rồi lại thôi, nhân đó lấy tay vuốt giường nói: "Chỗ ngồi này thật đáng tiếc!" Vua hiểu ý, bèn giả vờ nói: "Ông say thật rồi." Sau đó vua triệu hết các quan thuộc Đông cung (cung của thái tử) đến dự tiệc lớn, sai người hầu mang công văn của Thượng thư cần xử lý đến cho thái tử, bảo thái tử quyết định. Thái tử không biết trả lời ra sao. Giả phi (vợ thái tử) đem hỏi người ngoài, nhờ họ trả lời thay, dẫn nhiều điển tích xưa. Người hầu là Trương (Hoằng) nói: "Thái tử không chịu học, bệ hạ đều biết. Nên dựa vào sự việc trước mắt mà quyết, không nên dẫn sách vở." Giả phi nghe theo, soạn sẵn bản nháp, bảo thái tử chép lại dâng lên. Vua rất vui, đưa cho Quán xem. Lúc ấy Giả Sung nói với Giả phi: "Lão già Vệ Quán suýt làm hỏng nhà con." Giả phi từ đó oán Quán, về sau giết ông.】

 Vợ của Vương Di Phủ là con gái Quách Thái Ninh.

 【Chú: Sách Tấn chư công tán chép: Quách Dự tên chữ là Thái Ninh, người quận Thái Nguyên, làm quan đến Tham quân (viên quan tham mưu trong phủ) của Tướng quốc, có tiếng tăm, chết sớm.】

 Bà ta tài kém mà tính cứng cỏi, vơ vét của cải không biết chán, lại hay can thiệp vào việc của người khác. Di Phủ lo lắng mà không ngăn được. Bấy giờ có người đồng hương là thứ sử U Châu Lý Dương, một tay đại hiệp ở kinh đô,

 【Chú: Sách Tấn bách quan danh chép: Dương tên chữ là Cảnh Tổ, người đất Cao Thượng (?), thời Vũ Đế làm thứ sử U Châu. Sách Ngữ lâm chép: Dương tính hào hiệp, giữa lúc nắng gắt mà một ngày đến thăm mấy trăm nhà; khi chia tay với khách khứa thì người đưa tiễn thường chật cổng; về sau chết dưới gầm ghế (?). Vì thế người ta sợ ông.】

 giống như Lâu Hộ đời Hán.

 【Chú: Sách Hán thư, thiên Du hiệp truyện (truyện về các hiệp khách) chép: Hộ tên chữ là Quân Khanh, người nước Tề, học kinh điển và sách giải thích kinh, rất có danh tiếng. Khi mẹ mất, xe đưa tang có đến ba nghìn chiếc. Làm quan đến thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Thiên Thủy.】

 Quách thị rất sợ Lý Dương. Di Phủ đã nhiều lần can vợ, bèn nói: "Không chỉ mình tôi nói nàng làm thế không được, mà Lý Dương cũng bảo nàng làm thế không được." Quách thị nhờ vậy mới bớt đi đôi chút.

 Vương Di Phủ vốn chuộng sự thanh cao, xa lánh tục lụy, thường ghét vợ tham lam, hèn bẩn, miệng chưa từng nói đến chữ "tiền".

 【Chú: Sách Tấn dương thu chép: Di Phủ hay bố thí. Thời cha ông còn sống, ai đến vay mượn, ông đều đốt giấy nợ đi, chưa từng tính đến chuyện kiếm lợi. Sách Tấn thư của Vương (Ẩn) chép: Di Phủ cầu phú quý thì được phú quý, của cải chất như núi, dùng không hết, cần gì phải hỏi đến tiền? Thế mà đời lại coi việc không hỏi đến tiền là thanh cao, chẳng phải là lầm lẫn sao?】

 Vợ ông muốn thử chồng, sai đầy tớ gái lấy tiền xếp vây quanh giường, khiến không đi được. Sáng ra Di Phủ dậy, thấy tiền vướng lối đi, bèn gọi đầy tớ gái: "Dọn cái thứ ấy đi!"

 Vương Bình Tử năm mười bốn, mười lăm tuổi, thấy vợ của Vương Di Phủ là Quách thị tham lam, sai đầy tớ gái gánh phân ngoài đường (để bán kiếm lời), Bình Tử bèn can, nói làm thế là không được. Quách thị giận lắm, bảo Bình Tử: "Xưa phu nhân (tức mẹ chồng) lúc lâm chung gửi gắm chú cho chị dâu, chứ không gửi gắm chị dâu cho chú."

 【Chú: Sách Vĩnh Gia lưu nhân danh chép: Cha của Trừng (tức Bình Tử) là Nghệ, lần lấy vợ thứ ba (?) là con gái họ Nhậm ở Lạc An, sinh ra Trừng.】

 Rồi bà vội túm vạt áo Bình Tử định lấy gậy đánh. Bình Tử khỏe, giằng co được thoát ra, nhảy qua cửa sổ mà chạy.

 Nguyên Đế sau khi qua sông (dời triều đình xuống phía nam sông Trường Giang) vẫn còn ham rượu. Vương Mậu Hoằng (tức Vương Đạo) có quen biết với vua từ trước, thường rơi nước mắt can ngăn. Vua nhận lời, sai rót rượu, uống một bữa say rồi từ đó bỏ hẳn.

 【Chú: Sách Tấn kỷ của Đặng Xán chép: Vua bản thân ăn mặc giản dị, tiết kiệm, để làm gương trước cho việc đời. Tính vua vốn ham rượu. Khi qua sông, Vương Đạo hết lòng can. Vua bèn sai người hầu dâng chén, uống cạn rồi úp chén xuống, từ đó không uống nữa. Vua biết kiềm chế bản thân để trở về với lễ nghĩa, các quan đều chăm lo phận sự, nên sự nghiệp trung hưng (khôi phục lại cơ đồ nhà Tấn) ngày càng thịnh.】

 Tạ Côn làm thái thú Dự Chương, theo Đại tướng quân (Vương Đôn) xuống đến Thạch Đầu. Đôn bảo Côn: "Ta không còn làm được việc của bậc có đức lớn nữa rồi." Côn đáp: "Sao lại như thế? Chỉ cần từ nay về sau, mỗi ngày quên dần, mỗi ngày bỏ dần (những ý định cũ) là được."

 【Chú: Côn biệt truyện (truyện riêng về Tạ Côn) chép: Những lời can gián bóng gió mà nhã nhặn, chính đáng của Côn đều như vậy.】

 Đôn lại cáo bệnh không vào chầu vua. Côn khuyên Đôn: "Việc làm gần đây của minh công (cách gọi tôn kính: ngài sáng suốt), tuy là muốn hết lòng gìn giữ xã tắc (đất nước, triều đình), nhưng người trong bốn biển thật ra vẫn chưa hiểu. Nếu ngài vào chầu thiên tử, khiến quần thần yên lòng, thì lòng muôn người mới chịu phục. Ngài hãy dựa vào sự trông mong của dân mà làm theo lòng mọi người, hết sức khiêm nhường mà phụng thờ chúa thượng. Được như thế thì công lao ngang với việc 'nhất khuông thiên hạ' (một tay sửa sang lại thiên hạ, như Quản Trọng giúp Tề Hoàn công), tiếng thơm lưu lại nghìn năm." Người đương thời cho đó là lời hay.

 【Chú: Sách Tấn dương thu chép: Côn làm thái thú Dự Chương. Vương Đôn làm phản, vì Côn có danh vọng trong đời nên ép ông đi cùng. Đôn đã chiếm được kinh đô rồi quay về Vũ Xương. Côn nói: "Ngài không vào chầu, Côn sợ thiên hạ sẽ bàn tán riêng." Đôn hỏi: "Ông có bảo đảm được là không có biến cố gì không?" Côn đáp: "Gần đây Côn vào chầu, thấy chúa thượng ngồi lệch chiếu (tỏ lòng mong đợi), mong được gặp ngài; trong cung yên ổn, chắc chắn không có gì phải lo bất trắc. Nếu ngài vào triều, Côn xin theo hầu." Đôn nói: "Dù có giết các ông mấy trăm người thì có tổn hại gì cho thời cuộc!" Rồi không vào chầu mà bỏ đi.】

 Thời Nguyên hoàng đế, đình úy (quan đứng đầu việc hình ngục, xét xử trong cả nước) Trương Khải

 【Chú: Bài Phú dân đường tụng của Cát Hồng chép: Khải tên chữ là Kính Tự, người quận Đan Dương, cháu của Trương Chiêu. Sách Trung hưng thư chép: Khải làm nội sử (quan cai quản một nước chư hầu, tương đương thái thú) Tấn Lăng, rất có uy đức, chuyển lên làm Đình úy khanh.】

 ở khu chợ nhỏ, tự ý làm cổng chung cho cả khu phố, sáng đóng sớm, tối mở muộn. Dân thường khổ sở vì việc ấy, đến phủ châu kiện mà không được xét xử, bèn đến đánh trống Đăng văn (trống đặt trước cung vua để dân đánh lên kêu oan), vẫn không được phân xử. Nghe tin Hạ tư không (tư không: một trong Tam công) đi ra đến Phá Cương, họ bèn cùng ký tên đến kiện với ông Hạ.

 【Chú: Hạ Tuần biệt truyện chép: Tuần tên chữ là Ngạn Tiên, người huyện Sơn Âm, quận Hội Kê. Vốn họ Khánh; ông tổ bốn đời là Thuần vì kiêng húy (tránh dùng tên) của vua Hán nên đổi sang họ Hạ. Cha là Thiệu, làm Trung thư lệnh nước Ngô, vì trung thực ngay thẳng mà bị hại. Tuần lúc nhỏ gặp họa trong nhà, bị đày ra vùng biên xa hoang vu; đến khi nước Ngô bị dẹp xong mới được về. Ông giữ tiết tháo, hành xử cao khiết. Khi Nguyên Đế làm An Đông vương, Tuần làm nội sử nước Ngô.】

 Ông Hạ nói: "Ta được triệu về làm lễ quan (quan coi việc lễ nghi), không dính dáng đến việc này." Đám dân dập đầu nói: "Nếu phủ quân (cách gọi tôn kính viên quan lớn) cũng không xét cho, thì chúng tôi không còn nơi nào để kêu nữa." Ông Hạ không nói gì, bảo họ tạm về: "Gặp Trương đình úy, ta sẽ nhắc đến chuyện này." Trương nghe tin, lập tức phá bỏ cái cổng, tự mình đến Phương Sơn đón ông Hạ. Ông Hạ ra gặp, nói với Trương: "Việc này vốn không cần đến tôi, chỉ vì tình giao hảo giữa hai nhà mà tôi tiếc cho ông thôi." Trương hổ thẹn xin lỗi: "Dân thường có chuyện như vậy, lúc đầu tôi không biết ngay; nay đã phá bỏ từ sớm rồi."

 Khích thái úy (thái úy: chức quan võ cao nhất, thuộc hàng Tam công) về già thích đàm luận (bàn chuyện triết lý huyền diệu theo lối giới danh sĩ thời ấy). Việc ấy vốn không phải sở trường của ông, vậy mà ông lại rất tự phụ.

 【Chú: Sách Trung hưng thư chép: Giám (tức Khích thái úy) lúc nhỏ ham học, đọc rộng; tuy không chuyên vào việc giảng giải từng câu chữ, nhưng hiểu biết bao quát nhiều điều.】

 Sau đó ông vào chầu, thấy thừa tướng Vương (Đạo) những năm cuối có nhiều điều đáng trách, nên mỗi lần gặp đều muốn khẩn thiết khuyên răn. Vương công biết ý ông, lần nào cũng lái sang chuyện khác. Lúc sắp trở về nơi trấn giữ, ông cố ý sai đánh xe đến chỗ thừa tướng. Ông vểnh râu, nghiêm mặt, vừa ngồi xuống đã nói: "Sắp phải chia tay rồi, nhất định tôi phải nói ra những điều tôi thấy." Ý thì đầy mà lời lại nặng nề, nói chẳng trôi chảy. Vương công chặn lời ông: "Sau này chưa hẹn được ngày gặp lại, tôi cũng muốn nói hết lòng mình: mong ông đừng đàm luận nữa." Khích bèn trợn mắt, mặt lạnh như băng (?) mà đi ra, không nói được lời nào.

 Thừa tướng Vương đứng đầu châu, sai tám viên bộ tòng sự (quan được phái đi xem xét tình hình các quận) đi làm việc. Cố Hòa lúc ấy làm viên tòng sự đi theo hàng dưới (?). Khi trở về, cả bọn cùng vào gặp một lúc. Các tòng sự đều tâu lên những điều hay dở của các quan nhị thiên thạch (quan hưởng bổng lộc hai nghìn thạch thóc mỗi năm, tức các thái thú) và các trưởng quan; đến lượt Hòa thì riêng ông không nói gì. Vương hỏi Cố: "Anh nghe được những gì?" Đáp: "Minh công làm quan phụ chính, thà để lưới lọt cả cá nuốt được thuyền (ý: thà để phép nước rộng rãi, lọt cả kẻ phạm lỗi lớn), cớ sao lại đi nghe ngóng lời đồn đại để làm thứ chính sự xét nét soi mói?" Thừa tướng tấm tắc khen hay; các tòng sự kia tự thấy mình kém cỏi.

 Tô Tuấn đi đánh Thẩm Sung ở phía đông,

 【Chú: Sách Tấn dương thu chép: Sung tên chữ là Sĩ Cư, người quận Ngô Hưng, lúc nhỏ thích việc binh, xu nịnh thờ Vương Đôn. Đôn chiếm được kinh đô, cho Sung làm tướng quân Xa kỵ (một chức tướng quân cao cấp), kiêm nội sử nước Ngô. Minh Đế đánh Vương Đôn, Sung dẫn quân đến theo Vương Hàm, nói với vợ: "Đàn ông không dựng được cờ đuôi báo (loại cờ nghi trượng của bậc đại thần, ý nói không lập được công danh lớn) thì không trở về nữa." Đôn chết, Sung bị Ngô Nho chém đầu, đem bêu ở kinh đô.】

 mời Lại bộ lang (quan ở bộ Lại, bộ lo việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại) Lục Mại cùng đi.

 【Chú: Văn bia họ Lục chép: Mại tên chữ là Công Cao, người quận Ngô, khí độ và hiểu biết trong sáng, nhanh nhạy, phong cách thanh khiết, nghiêm cẩn; thăng dần làm thái thú Chấn Uy, Thượng thư Lại bộ lang.】

 Sắp đến đất Ngô, Tuấn ngầm ra lệnh cho người hầu vào cửa Xương Môn phóng lửa để ra oai. Lục biết ý, bảo Tuấn: "Đất Ngô yên ổn chưa được bao lâu, làm vậy tất sẽ sinh loạn. Nếu muốn gây mầm loạn, xin hãy bắt đầu từ nhà tôi." Tuấn bèn thôi.

 Lục Ngoạn được phong làm Tư không.

 【Chú: Ngoạn biệt truyện chép: Bấy giờ Vương Đạo, Khích Giám, Dữu Lượng lần lượt qua đời, trong triều ngoài nội đều lo sợ. Vì Ngoạn có đức độ và danh vọng nên được phong Tư không. Ngoạn từ chối mà không được, bèn than với bạn bè: "Lấy ta làm Tam công, thế là thiên hạ không còn người rồi." Người đương thời cho đó là lời nói biết mình.】

 Có người đến thăm, xin rượu ngon. Được rượu rồi, người ấy liền tự đứng dậy rưới (?) rượu xuống đất chỗ giữa cột với xà nhà, khấn rằng: "Ngày nay thiếu nhân tài, nên dùng ngươi làm cột trụ; chớ để rường cột nhà người ta đổ sập." Ngoạn cười nói: "Xin ghi nhớ lời răn hay của anh."

 Tiểu Dữu (tức Dữu Dực) ở Kinh Châu, trong buổi họp lớn ở công đường, hỏi các quan thuộc hạ: "Ta muốn làm như Hán Cao Tổ, Ngụy Vũ Đế (tức Tào Tháo), các ông thấy sao?"

 【Chú: Dực có truyện riêng ở chỗ khác. Sách Văn chương chí của Tống Minh Đế chép: Dữu Dực là bậc có danh tiếng, đâu đến nỗi ngông cuồng như thế? Nếu thời ấy có lời ấy thật, thì cũng là do người truyền lại nói sai.】

 Cả tòa không ai đáp. Trưởng sử (viên quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ) Giang Bân nói: "Mong minh công làm việc của Hoàn, Văn (Tề Hoàn công và Tấn Văn công, các bá chủ thời Xuân Thu, tuy mạnh nhưng vẫn phò nhà Chu), chứ không mong ngài làm Hán Cao, Ngụy Vũ (những người dựng nên triều đại mới)."

 La Quân Chương làm tòng sự (viên quan giúp việc trong phủ châu) của Hoàn Tuyên Vũ (tức Hoàn Ôn).

 【Chú: Hàm biệt truyện (truyện riêng về La Hàm, tức La Quân Chương) chép: Thứ sử Dữu Lượng lúc đầu cử Hàm làm bộ tòng sự. Khi Hoàn Ôn đến cai quản châu, Hàm được chuyển làm tham quân.】

 Tạ Trấn Tây (tức Tạ Thượng) cai quản Giang Hạ, La được sai đến đó kiểm tra.

 【Chú: Sách Trung hưng thư chép: Thượng làm tướng quân Kiến Vũ, kiêm tướng (quan cai quản một nước chư hầu, ngang thái thú) Giang Hạ.】

 La đến nơi, hoàn toàn không hỏi gì đến việc quận, đi thẳng đến chỗ Tạ uống rượu mấy ngày rồi về. Hoàn công hỏi có chuyện gì không. Quân Chương nói: "Không biết ngài thấy Tạ Thượng là người thế nào?" Hoàn công đáp: "Nhân Tổ (tên chữ của Tạ Thượng) là người hơn tôi." Quân Chương nói: "Lẽ nào có người hơn ngài mà lại làm điều sai trái? Vì thế tôi không hỏi gì cả." Hoàn công lấy làm lạ về ý ấy nên không trách.

 Vương Hữu quân (tức Vương Hi Chi, làm Hữu quân tướng quân) cùng Vương Kính Nhân và Hứa Độ (?) đều thân thiết với nhau. Sau khi hai người kia mất, Hữu quân bàn luận về họ lại càng gay gắt. Khổng Nham răn ông: "Minh phủ (cách gọi tôn kính viên quan đứng đầu quận) xưa kia qua lại với Vương, Hứa có tình nghĩa, vậy mà sau khi họ qua đời lại không giữ được tình bạn trọn vẹn đến cuối cùng; đó là điều người ta không chấp nhận." Hữu quân rất hổ thẹn.

 Tạ Trung lang (tức Tạ Vạn) thua trận ở Thọ Xuân; lúc sắp chạy trốn vẫn còn đòi lấy bàn đạp yên ngựa nạm ngọc. Thái phó (tức Tạ An, anh của Vạn; thái phó: chức quan cao cấp, thầy dạy vua) ở trong quân, từ trước đến sau chưa từng nói lời khen chê gì; hôm ấy cũng phải nói: "Lúc này đâu cần phải bận tâm đến thứ ấy."

 【Chú: Xét: trước khi Vạn mất, An còn chưa ra làm quan, đang nằm yên ẩn cư ở Đông Sơn, lẽ nào lại chịu dễ dàng vào chốn quân ngũ? Lời chép này trong sách Thế thuyết thật là quá sai lầm.】

 Vương Đại nói với Đông Đình (tức Vương Tuân): "Người ta bàn về anh, kết luận anh cũng không tệ, sao lại đi đùa cợt với Tăng Di (tức Vương Mân, em của Tuân) (?)"

 【Chú: Sách Tục Tấn dương thu chép: Mân có tài xuất chúng, cùng anh là Tuân đều nổi danh, mà còn vượt trên Tuân. Vì thế người đương thời có câu: "Pháp Hộ (tức Vương Tuân) không phải là không giỏi, nhưng làm anh của Tăng Di thật khó (?)."】

 Ân Khải ốm nặng, nhìn người chỉ thấy được nửa khuôn mặt. Ân Kinh Châu (tức Ân Trọng Kham) dấy "quân Tấn Dương" (ý: khởi binh với danh nghĩa trừ kẻ gian bên cạnh vua),

 【Chú: Sách Xuân Thu Công Dương truyện chép: Triệu Ưởng nước Tấn đem quân giáp ở Tấn Dương để đuổi Tuân Dần và Sĩ Cát Xạ. Dần và Cát Xạ là những kẻ xấu ở bên cạnh vua.】

 rồi đến từ biệt Khải, rơi nước mắt, dặn dò ông giữ gìn bệnh tật. Khải đáp: "Bệnh của ta tự nó sẽ khỏi, ta chỉ lo cho tai họa của ngươi thôi."

 【Chú: Sách Tấn An Đế kỷ chép: Ân Trọng Kham khởi binh, Khải không theo; lại cho rằng mình chỉ giữ chức nhỏ, chỉ nên giữ phận sự của mình mà thôi, việc khởi binh kiểu Tấn Dương không phải là việc mình nên dự vào. Trọng Kham nhiều lần mời, Khải đều nói: "Ta tiến thì không dám theo, mà cũng không dám chống." Rồi vì lo buồn mà chết.】

 Viễn công (tức pháp sư Tuệ Viễn, vị cao tăng Phật giáo) ở trong núi Lô Sơn.

 【Chú: Sách Dự Chương cựu chí chép: Lô Tục tên chữ là Quân Hiếu, vốn họ Khuông, là dòng dõi vua Hạ Vũ, con của Đông Dã vương. Cuối đời Tần, các thủ lĩnh Bách Việt cùng Ngô Nhuế giúp nhà Hán bình định thiên hạ; Dã vương chết trong quân. Năm thứ tám nhà Hán, Tục được phong tước nam (tước thứ năm trong năm bậc tước) ở Yên Dương, được hưởng thực ấp (vùng đất được thu thuế làm bổng lộc) ở vùng này, ấn khắc chữ "Lô quân". Anh em Tục bảy người đều thích đạo thuật (phép tu luyện thành tiên), bèn đến ở trên núi Động Đình, nên người đời gọi núi ấy là Lô Sơn. Năm Nguyên Phong thứ năm đời Hiếu Vũ Đế, vua đi tuần thú (vua đi tuần xem xét các nơi) phương nam, thuyền xuôi trên sông, tận mắt thấy thần linh, bèn phong Tục làm Đại Minh công, bốn mùa đều tế lễ theo đúng thứ bậc.

 Sách Lô Sơn ký của pháp sư Viễn chép: Núi ở quận Tầm Dương, châu Giang Châu; bên trái ôm lấy hồ Bành Trạch, bên phải dựa vào dòng sông lớn. Có tiên sinh Khuông Tục, sống vào khoảng thời Ân, Chu, lánh đời, ẩn cư dưới chân núi. Có người nói Khuông Tục học đạo với tiên nhân, cùng tiên nhân dạo chơi trên đỉnh núi, rồi dựng nhà trong hang đá, dựa vào vách đá làm quán, nên người đương thời gọi là "lều của thần tiên" mà đặt tên cho núi. Sách Du sơn ký của pháp sư chép: Từ khi gửi thân nơi núi này đã hai mươi ba năm, hai lần đặt chân đến Thạch Môn, bốn lần dạo chơi Nam Lĩnh, phía đông trông đỉnh Hương Lô, phía bắc ngắm Cửu Giang. Nghe truyền rằng có giếng đá, hồ vuông, trong đó có cá vảy đỏ nhảy lên; người quê mùa không kể lại rõ được, chỉ biết than là kỳ lạ mà thôi.】

 Ông tuy đã già nhưng vẫn giảng giải, bàn luận không ngừng. Trong đám đệ tử có người lười biếng, Viễn công nói: "Ánh nắng chiều trên ngọn cây dâu, cây du (ví với tuổi già sắp tàn) lẽ dĩ nhiên không thể chiếu xa được; ta chỉ mong ánh mặt trời buổi sớm (ví với tuổi trẻ của các con) cùng thời gian mà càng thêm sáng." Rồi cầm kinh bước lên tòa giảng, đọc tụng sang sảng, lời lẽ và nét mặt hết sức khẩn thiết. Các đệ tử giỏi đều nghiêm trang, càng thêm kính phục.

 Hoàn Nam Quận (tức Hoàn Huyền) thích săn bắn. Mỗi lần đi săn, xe ngựa rất đông đúc, trong vòng năm, sáu mươi dặm cờ xí che kín cả đồng trũng; ông phi ngựa tốt rong ruổi đuổi đánh nhanh như bay; hai cánh quân vây (bố trí ở hai bên để dồn thú) chỉ hướng nào thì xông tới hướng ấy, không tránh cả gò cao hố sâu. Có khi hàng ngũ không chỉnh tề, để hoẵng, thỏ chạy thoát, thì các quan thuộc hạ không ai không bị trói. Hoàn Đạo Cung là người cùng họ với Huyền,

 【Chú: Sách Hoàn thị phả (gia phả họ Hoàn) chép: Đạo Cung tên chữ là Tổ Du, em họ của Hoàn Di. Cha là Xích Chi, làm Thái học bác sĩ (thầy dạy kinh điển ở Thái học, trường học cao nhất của triều đình). Đạo Cung từng làm thái thú Hoài Nam, rồi làm tướng Giang Hạ của nước Sở do Hoàn Huyền tiếm lập; đầu niên hiệu Nghĩa Hy thì bị giết.】

 lúc ấy làm Tặc tào tham quân (viên tham quân coi việc bắt trộm cướp), khá dám nói thẳng. Ông thường tự mang một sợi dây thừng bằng bông màu đỏ giắt ở thắt lưng. Hoàn hỏi mang cái ấy làm gì, ông đáp: "Ngài đi săn hay trói người, tôi thế nào cũng có lúc bị trói, tay không chịu nổi xơ gai đâm vào." Từ đó Hoàn bớt đi đôi chút.

 Vương Tự và Vương Quốc Bảo nương tựa nhau như môi với răng, cùng thao túng quyền thế cả trên lẫn dưới.

 【Chú: Sách Vương thị phả (gia phả họ Vương) chép: Tự tên chữ là Trọng Nghiệp, người quận Thái Nguyên, ông nội là Diên, cha là Nghệ, làm tướng quân Phủ quân. Sách Tấn An Đế kỷ chép: Tự làm Tòng sự trung lang (viên quan giúp việc cấp cao) của Hội Kê vương, nhờ gian nịnh mà được thân yêu. Vương Tuân, Vương Cung ghét Quốc Bảo và Tự làm rối loạn chính sự, bèn cùng Ân Trọng Kham hẹn ngày cùng khởi binh, để sửa sang triều đình từ bên trong. Đến khi tờ biểu của Cung đưa tới, (triều đình) bèn chém Tự để làm vừa lòng các chư hầu.

 Quốc Bảo là con thứ ba của tướng quân Bình Bắc (Vương) Thản Chi. Thái phó Tạ An là cha vợ Quốc Bảo, ghét y nên kìm lại không dùng. An mất, Tướng vương (tức Hội Kê vương Tư Mã Đạo Tử, khi ấy làm tể tướng) phụ chính, thăng Quốc Bảo làm Trung thư lệnh; y có đến mấy trăm thiếp. Em họ y là Tự được vương sủng ái, hết lòng nói tốt cho y. Quyền thế của Quốc Bảo làm chấn động cả trong lẫn ngoài. Vương Tuân, Vương Cung, Ân Trọng Kham được Hiếu Vũ Đế trọng đãi nhưng không được Tướng vương đoái hoài. Cung dâng biểu đòi đánh Quốc Bảo; (?) lại tranh giành (?). Hội Kê vương không chống nổi quân của các chư hầu, bèn đổ hết tội cho Quốc Bảo, giao cho Đình úy, ban cho chết.】

 Vương Đại bất bình vì bọn họ làm như vậy, bèn bảo Tự: "Mày làm những trò hấp tấp vội vàng ấy, lại chẳng hề lo đến lúc phải biết cái uy của viên cai ngục hay sao?"

 【Chú: Sách Sử ký chép: Có người dâng thư tố cáo thừa tướng nhà Hán (Chu Bột) muốn làm phản. Văn Đế giao cho Đình úy xét. Khi được ra tù, Bột than: "Ta từng chỉ huy trăm vạn quân, nào ngờ cái uy của viên cai ngục lại lớn đến thế!"】

 Hoàn (Huyền) muốn lấy nhà của Tạ thái phó làm doanh trại. Tạ Hỗn nói: "Lòng nhân của Thiệu bá còn để ơn lại đến cả cây cam đường; vậy mà đức của Văn Tĩnh (thụy của Tạ An) lại không giữ nổi một ngôi nhà năm mẫu hay sao?"

 【Chú: Sách Hàn thi ngoại truyện chép: Xưa lúc đạo nhà Chu đang thịnh, Thiệu bá làm quan trong triều. Quan phụ trách xin triệu dân đến để xử kiện. Thiệu bá nói: "Vì một mình ta mà làm khổ trăm họ, đó không phải là ý chí của tiên quân Văn Vương." Bèn ra ngồi ngoài trời dưới gốc cây đường để xử kiện. Nhà thơ thấy cây đường nơi Thiệu bá từng nghỉ, cho là đẹp mà ca rằng: "Cây cam đường rườm rà, chớ tỉa chớ chặt, nơi Thiệu bá từng nghỉ chân."】

 Hoàn hổ thẹn mà thôi không lấy nữa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video