Thiên thứ mười chín: Hiền viện (những người phụ nữ hiền đức, tài giỏi).
Trần Anh là người Đông Dương. Từ nhỏ ông đã tu dưỡng đức hạnh, nổi tiếng trong làng xóm. Cuối đời Tần, thiên hạ đại loạn, người Đông Dương muốn tôn Anh làm thủ lĩnh. Mẹ Anh nói: "Không được. Từ khi ta về làm dâu nhà con, từ trẻ đã chỉ thấy nghèo hèn. Một sớm bỗng giàu sang là điềm chẳng lành. Chi bằng đem quân giao cho người khác. Việc thành thì mình cũng được chút lợi, việc không thành thì tai vạ đã có chỗ khác đổ về."
(Lời chú: Sách Sử ký chép: Anh vốn là lệnh sử (viên lại giúp việc văn thư) của huyện Đông Dương. Ở trong huyện, ông xưa nay được tin là bậc trưởng giả (người đứng đắn, đáng kính). Người Đông Dương muốn lập người đứng đầu, bèn mời Anh. Mẹ Anh thấy thế, bèn đem quân giao cho Hạng Lương. Lương phong Anh làm Thượng trụ quốc (chức quan cao nhất của nước Sở, đứng đầu hàng võ quan).)
Hán Nguyên Đế có quá nhiều cung nữ, bèn sai thợ vẽ vẽ chân dung từng người. Khi muốn gọi ai thì vua mở tranh ra xem rồi cho vời. Những cung nữ nhan sắc bình thường đều đút lót cho thợ vẽ. Vương Minh Quân dung mạo rất đẹp, lại có chí không chịu cầu cạnh bừa bãi, nên thợ vẽ cố ý vẽ xấu hình dạng nàng. Về sau, Hung Nô đến cầu hòa, xin vua Hán ban cho mỹ nữ. Vua chọn Minh Quân cho đi. Khi gọi nàng vào gặp, vua thấy tiếc, nhưng tên đã báo đi, không muốn giữa chừng thay đổi, nên đành để nàng lên đường.
(Lời chú: Thiên Hung Nô truyện trong sách Hán thư chép: Năm Cánh Ninh thứ nhất, Hô Hàn Tà Thiền vu (danh hiệu vua Hung Nô) vào chầu, tự nói muốn làm rể nhà Hán để thêm thân thiết. Nguyên Đế lấy Vương Tường, tự là Minh Quân, một cung nữ trong hậu cung xuất thân con nhà lương gia (nhà dân lương thiện, không phạm tội, không làm nghề bị coi là hèn), ban cho Thiền vu. Thiền vu vui mừng, dâng thư xin giữ yên biên ải cho nhà Hán.
Văn Dĩnh nói: Chiêu Quân vốn là người huyện Tỷ Quy, quận Thục.
Sách Cầm thao chép: Vương Chiêu Quân là con gái Vương Nhương ở nước Tề. Năm mười bảy tuổi, nàng dung mạo tuyệt đẹp, nổi tiếng trong nước về tiết hạnh. Các bậc trưởng giả đến cầu hôn, Vương Nhương đều không gả, mà đem dâng cho Hán Nguyên Đế. Vua bận rộn vội vàng, chưa kịp để mắt tới chuyện phòng the, nên Chiêu Quân sinh lòng oán giận. Gặp lúc (?) Thiền vu sai sứ đến, vua cho cung nữ trang điểm ra mắt. Sứ giả xin một người con gái. Vua bèn nói với các cung nữ: "Ai muốn đến với Thiền vu thì đứng dậy." Chiêu Quân thở dài, bước qua chiếu mà đứng dậy. Vua nhìn nàng, vô cùng kinh ngạc và hối hận. Nhưng lúc ấy sứ giả cũng đã cùng thấy, không thể giữ lại, đành ban nàng cho Thiền vu. Thiền vu rất vui, dâng nhiều của quý. Chiêu Quân có một người con tên Thế Vi. Thiền vu chết, Thế Vi lên nối ngôi. Theo tục Hung Nô, cha chết thì con lấy vợ của cha. Chiêu Quân hỏi Thế Vi: "Con muốn theo Hán hay theo Hồ?" Thế Vi đáp: "Con muốn theo Hồ thôi." Chiêu Quân bèn uống thuốc độc tự sát.
Thạch Quý Luân nói: Vì chữ "Chiêu" phạm húy của Văn Đế (tức Tư Mã Chiêu, được nhà Tấn truy tôn làm Văn Đế) nên đổi thành "Minh".)
Hán Thành Đế sủng ái Triệu Phi Yến. Phi Yến gièm pha rằng Ban tiệp dư (tiệp dư: một bậc phi tần trong cung, chỉ dưới hoàng hậu) làm bùa chú nguyền rủa. Vua bèn tra hỏi. Ban tiệp dư đáp: "Thiếp nghe nói sống chết có số, giàu sang do trời. Làm điều thiện còn chưa chắc được phúc, làm điều tà thì còn mong được gì? Nếu thần linh có biết thì sẽ không nhận lời kêu cầu tà vạy, gian nịnh. Nếu thần linh không biết thì kêu cầu có ích gì? Vì thế thiếp không làm."
(Lời chú: Thiên Ngoại thích truyện (truyện về họ hàng bên ngoại của vua, tức họ của hậu phi) trong sách Hán thư chép: Triệu hoàng hậu của Thành Đế vốn là cung nữ ở Trường An. Lúc mới sinh, cha mẹ không nuôi, nhưng ba ngày mà không chết nên mới đem về nuôi. Lớn lên, nàng về ở nhà công chúa Dương A (?), học ca múa, hiệu là Phi Yến. Vua đi vi hành (đi kín, giả làm người thường), ghé nhà công chúa, thấy nàng thì ưa thích, gọi vào cung, rất được sủng ái, lập làm hoàng hậu. Ban tiệp dư là người Nhạn Môn, đầu đời Thành Đế được chọn vào cung, rất được sủng ái, lập làm tiệp dư. Vua dạo chơi ở hậu cung, từng muốn cho nàng ngồi chung xe, nàng từ chối. Triệu Phi Yến gièm Hứa hoàng hậu và Ban tiệp dư. Tiệp dư đối đáp có lời lẽ, vua thương, ban cho trăm cân vàng. Phi Yến kiêu căng, ghen ghét. Tiệp dư sợ bị hại, xin đến cung Trường Tín phụng dưỡng Thái hậu (mẹ vua). Vua băng hà, tiệp dư sang trông coi lăng vua, khi mất được chôn trong khu lăng.)
Ngụy Vũ Đế (Tào Tháo) băng hà, Văn Đế (Tào Phi) lấy hết cung nữ của Vũ Đế về hầu hạ mình. Đến khi Văn Đế ốm nặng, Biện hậu (mẹ Văn Đế, lúc ấy là Thái hậu) ra thăm bệnh. Thái hậu vào cửa, thấy những người trực hầu đều là người ngày trước được Vũ Đế yêu chiều. Thái hậu hỏi: "Các ngươi đến từ lúc nào?" Họ đáp: "Đến đúng lúc làm lễ gọi hồn (lễ khi người vừa chết, trèo lên mái nhà gọi hồn về) thì sang đây." Thái hậu bèn không bước vào nữa, than rằng: "Đến chó chuột cũng không thèm ăn đồ thừa của mày, chết là đáng lắm!" Đến khi đưa tang lên lăng mộ, bà rốt cuộc cũng không đến dự.
(Lời chú: Sách Ngụy thư chép: Vũ Tuyên Biện hoàng hậu là người Khai Dương, quận Lang Gia. Bà sinh năm Diên Hy thứ ba đời Hán, ở Bạch Đình thuộc quận Tề. Khi bà sinh ra, có khí vàng đầy nhà suốt cả ngày. Cha bà là Kính hầu lấy làm lạ, hỏi thầy bói Vương Việt. Việt nói: "Đây là điềm lành." Năm hai mươi tuổi, Thái tổ (Tào Tháo) lấy bà ở đất Tiều. Bà tính tiết kiệm, không chuộng xa hoa, có phong thái và đức hạnh của bậc mẫu nghi (người mẹ làm gương cho thiên hạ).)
Bà mẹ họ Triệu gả con gái. Lúc con sắp về nhà chồng, bà dặn: "Cẩn thận, đừng làm điều tốt." Con gái hỏi: "Không làm điều tốt, lẽ nào lại làm điều xấu?" Mẹ nói: "Điều tốt còn không nên làm, huống chi điều xấu!"
(Lời chú: Sách Liệt nữ truyện chép: Triệu Cơ là vợ Ngu Vĩ, người Đông quận, làm huyện lệnh Đồng Hương. Bà là con gái họ Triệu ở Dĩnh Xuyên, tài giỏi nhanh nhạy, đọc nhiều. Sau khi Vĩ mất, Văn hoàng đế (?) kính trọng văn tài của bà, xuống chiếu cho vào cung. Vua muốn tự mình đi đánh Công Tôn Uyên, Cơ dâng sớ can ngăn. Bà soạn sách giải nghĩa Liệt nữ truyện, được gọi là Triệu mẫu, chú thích các bài phú đến mấy chục vạn chữ. Bà mất năm Xích Ô thứ sáu.
Sách Hoài Nam Tử chép: Có người gả con gái mà dạy con rằng: "Con làm điều thiện thì người thiện sẽ ghét con." Con đáp: "Thế thì con nên làm điều bất thiện sao?" Người ấy nói: "Điều thiện còn không nên làm, huống chi điều bất thiện."
Cảnh Hiến Dương hoàng hậu nói: Lời này tuy quê mùa nhưng có thể dùng để răn dạy người đời.)
Vợ Hứa Doãn là con gái Nguyễn Vệ úy (Vệ úy: quan coi quân canh giữ cửa cung), em gái Nguyễn Đức Như.
(Lời chú: Sách Ngụy lược chép: Doãn tự là Sĩ Tông, người Cao Dương. Thuở nhỏ, ông cùng Thôi Tán người Thanh Hà nổi danh ở Ký Châu, làm quan đến Lĩnh quân (tướng quân coi cấm quân bảo vệ kinh đô). Sách Trần Lưu chí danh chép: Nguyễn Cộng tự là Bá Ngạn, người Úy Thị, trong sạch, giữ đạo, mọi việc đều theo lễ nghĩa, khiêm nhường; làm quan nhà Ngụy đến Vệ úy khanh. Con út là Khản, tự Đức Như, có tài xuất chúng, giữ mình theo lẽ phải về danh phận, phong thái nho nhã, ôn hòa, làm bạn với Kê Khang, làm quan đến thái thú (quan đứng đầu một quận) Hà Nội.)
Nàng xấu khác thường. Làm lễ cưới xong, Hứa Doãn không còn có ý vào phòng nàng nữa, người nhà rất lo. Gặp lúc Doãn có khách đến, nàng sai tỳ nữ ra xem. Tỳ nữ về thưa: "Là chàng Hoàn." Chàng Hoàn tức Hoàn Phạm.
(Lời chú: Sách Ngụy lược chép: Phạm tự là Doãn Minh, người quận Bái, làm quan đến Đại tư nông (quan coi tiền của, thóc gạo của nhà nước), bị Tuyên Vương (Tư Mã Ý) giết.)
Nàng nói: "Không phải lo nữa. Ông Hoàn ắt sẽ khuyên chàng vào." Hoàn quả nhiên nói với Hứa: "Nhà họ Nguyễn đã gả con gái xấu cho anh, ắt là có dụng ý, anh nên xét kỹ." Hứa bèn quay vào trong. Vừa thấy vợ, Hứa liền muốn đi ra. Nàng liệu rằng lần này chàng ra thì không còn lý gì quay lại nữa, bèn níu giữ lại. Hứa nhân đó hỏi: "Đàn bà có tứ đức (bốn đức của người phụ nữ), nàng có được mấy?"
(Lời chú: Sách Chu lễ chép: Cửu tần (chín bậc phi tần trong cung) giữ phép dạy học cho phụ nữ, để dạy cửu ngự (các nữ quan hầu vua) về phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công. Trịnh Huyền chú rằng: đức là trinh tiết, thuận hòa; ngôn là lời ăn tiếng nói; dung là dáng vẻ dịu dàng; công là việc dệt tơ, kéo gai.)
Nàng đáp: "Thiếp chỉ thiếu mỗi dung mà thôi. Nhưng kẻ sĩ có trăm nết tốt, chàng có được mấy?" Hứa nói: "Đều đủ cả." Nàng nói: "Trong trăm nết tốt thì đức đứng đầu. Chàng ham sắc mà không ham đức, sao lại gọi là đủ cả?" Doãn có vẻ hổ thẹn, từ đó hai người kính trọng nhau.
Hứa Doãn làm quan ở Lại bộ (bộ coi việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại), phần nhiều dùng người cùng quê. Ngụy Minh Đế sai quân hổ bôn (lính cận vệ của vua) đến bắt. Vợ ông ra dặn: "Với vua sáng suốt thì có thể dùng lý lẽ mà xoay chuyển, khó dùng tình cảm mà van xin." Đến nơi, vua tra hỏi. Doãn đáp: "Sách có câu 'Hãy cất nhắc người mà anh biết'. Người cùng quê với thần là người thần biết. Xin bệ hạ xét xem họ có xứng chức hay không. Nếu không xứng chức, thần xin chịu tội." Xét xong, thấy các chức quan đều được đúng người. Vua bèn tha Doãn. Thấy áo quần Doãn rách nát, vua xuống chiếu ban áo mới. Lúc đầu, cả nhà Doãn kêu khóc, riêng nàng dâu họ Nguyễn vẫn bình thản như thường, nói: "Đừng lo, chàng sắp về ngay thôi." Nàng nấu cháo kê để chờ. Chốc lát sau Doãn về đến.
(Lời chú: Sách Ngụy thị Xuân thu chép: Ban đầu, Doãn ở Lại bộ chọn người thăng làm thái thú các quận. Minh Đế ngờ ông dùng người không theo thứ bậc, định bắt tội. Vợ Doãn là Nguyễn thị chân không chạy ra bảo: "Với vua sáng suốt thì có thể dùng lý lẽ mà xoay chuyển, không thể dùng tình cảm mà van xin." Doãn gật đầu rồi đi vào. Vua giận, gặng hỏi. Doãn đáp: "Thái thú quận ấy tuy hết hạn sau, nhưng văn thư lại đến trước; tính theo năm thì ở sau, nhưng tính theo ngày thì ở trước (?)." Vua lấy hồ sơ ra xem, hiểu rõ mọi việc, cho Doãn ra về. Thấy áo Doãn rách, vua nói: "Đúng là một viên quan thanh liêm.")
Về sau, Hứa Doãn bị Tấn Cảnh Vương (Tư Mã Sư) giết. Học trò chạy vào báo cho vợ ông. Bà đang ngồi bên khung cửi, sắc mặt không đổi, nói: "Đã biết sớm là sẽ như thế."
(Lời chú: Sách Ngụy chí chép: Trước kia, Lĩnh quân (Hứa Doãn) thân thiết với Hạ Hầu (Huyền) và Lý Phong. Có kẻ làm giả chiếu thư viết trên thẻ dài một thước một tấc (khuôn thẻ dùng cho chiếu vua), phong (Hạ Hầu Huyền) làm Đại tướng quân, Doãn làm Thái úy (quan võ cao nhất triều), cùng coi việc Thượng thư (cơ quan nắm việc chính sự triều đình). Chẳng bao lâu, có người trời chưa sáng đã cưỡi ngựa đến, đưa tấm chiếu cho người giữ cửa nhà Doãn, nói "có chiếu", rồi phóng ngựa đi ngay. Doãn ném tờ chiếu vào lửa đốt đi, không trình lên Cảnh Vương.
Sách Ngụy lược chép: Năm sau, Lý Phong bị bắt (?). Doãn muốn đến gặp Đại tướng quân thì Đại tướng quân đã ra khỏi cửa. Doãn bối rối không yên, giữa đường quay về lấy quần. Đại tướng quân nghe chuyện lấy làm lạ, nói: "Ta tự xử Lý Phong, các sĩ đại phu vội vã làm gì?" Gặp lúc tướng quân Trấn Bắc Lưu Tĩnh chết, triều đình lấy Doãn thay Tĩnh. Đại tướng quân gửi thư cho Doãn: "Chức Trấn Bắc tuy ít việc, nhưng coi cả một phương. Nghĩ đến cảnh ông nổi trống, dựng cờ tiết đỏ (cờ tiết: cờ vua trao cho tướng làm tin), đi qua chính châu quê nhà, đó chính là mặc áo gấm đi giữa ban ngày (vinh quy về quê)." Gặp lúc quan có trách nhiệm tâu rằng Doãn trước đây đã tự tiện lấy tiền và thóc của nhà bếp nhà nước cho bọn phường trò và thuộc hạ. Doãn được giảm tội chết, bị đày ra biên giới, chết dọc đường.
Sách Ngụy thị Xuân thu chép: Khi Doãn được làm Trấn Bắc, ông mừng rỡ bảo vợ: "Ta biết mình thoát rồi." Vợ nói: "Tai họa hiện ra chính ở đây, thoát làm sao được?"
Sách Tấn chư công tán chép: Doãn có lòng ngay thẳng, bất hòa với Văn Đế (Tư Mã Chiêu), nên bị giam rồi giết.
Sách Phụ nhân tập có chép bức thư của Nguyễn thị gửi Doãn, trình bày nguyên do sinh ra tai họa, lời lẽ rất chua xót, nhưng văn dài nên không chép lại.)
Học trò muốn giấu các con ông đi. Bà nói: "Việc này không dính dáng đến các con." Về sau bà dời đến ở cạnh mộ. Cảnh Vương sai Chung Hội đến xem xét, nếu tài năng các con bằng cha thì sẽ bắt. Các con hỏi ý mẹ. Mẹ nói: "Các con tuy giỏi nhưng tài cán không nhiều, cứ thật lòng mà nói chuyện với ông ấy thì không có gì phải lo. Không cần tỏ ra quá thương xót, Hội thôi thì các con cũng thôi. Lại có thể hỏi qua một chút về việc triều đình." Các con làm theo. Hội về tâu lại tình hình, rốt cuộc các con được thoát nạn.
(Lời chú: Sách Thế ngữ chép: Doãn có hai con: Kỳ tự là Tử Thái, Mãnh tự là Tử Báo, đều có tài cai trị. Sách Tấn chư công tán chép: Kỳ, đầu niên hiệu Thái Thủy (?), làm Thái thường thừa (phó quan của Thái thường, cơ quan coi lễ nghi, tế tự). Thế tổ (Tấn Vũ Đế) từng tế ở tông miếu, lẽ ra Kỳ phải lo việc lễ, nhưng triều đình cho rằng Kỳ là con nhà bị hại, không cho đến gần vua, đưa ra làm Trưởng sử (quan đứng đầu hàng thuộc lại). Thế tổ xuống chiếu nhắc đến danh vọng xưa của Doãn, lại khen tài của Kỳ, cất nhắc làm Thượng thư bộ Tự (bộ coi việc cúng tế). Mãnh giỏi lễ học, nho học uyên bác, lại có tài và hiểu biết, làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) U Châu.)
Vương Công Uyên lấy con gái Gia Cát Đản. Vào phòng, hai người vừa bắt đầu trò chuyện, Vương bảo vợ: "Nàng dâu mới thần sắc thấp kém, chẳng giống (cha là) Công Hưu chút nào." Vợ đáp: "Bậc đại trượng phu không giống được chút nào (cha mình là) Ngạn Vân, mà lại bắt đàn bà phải sánh bước với bậc anh hùng hào kiệt."
(Lời chú: Sách Ngụy thị Xuân thu chép: Vương Quảng tự là Công Uyên, con Vương Lăng, có phong độ, có tài học, nổi danh đương thời. Ông cùng Phó Hỗ và những người khác bàn về chỗ giống và khác nhau giữa tài và tính, sách ấy lưu hành ở đời. Sách Ngụy chí chép: Quảng có chí hướng cao, có học vấn và đức hạnh. Khi Lăng bị giết, Quảng cũng chết theo. Kẻ hạ thần (người chú sách) cho rằng Vương Quảng là danh sĩ, đâu lại đem cha vợ ra đùa cợt như thế; lời này không đúng.)
Vương Kinh thuở nhỏ nghèo khổ, sau làm quan đến hàng nhị thiên thạch (bậc quan được lương hai nghìn thạch thóc mỗi năm, ngang với thái thú). Mẹ ông bảo: "Con vốn là con nhà nghèo, làm quan đến hai nghìn thạch, thế đã có thể dừng lại được chưa?" Kinh không nghe lời. Về sau ông làm Thượng thư (quan đứng đầu cơ quan giúp vua xử lý chính sự), giúp nhà Ngụy, không trung thành với nhà Tấn, nên bị bắt. Ông khóc mà từ biệt mẹ: "Con không nghe lời mẹ dạy, nên mới đến nông nỗi hôm nay." Mẹ ông không chút vẻ buồn rầu, bảo: "Làm con thì hiếu, làm tôi thì trung. Đã có hiếu lại có trung, con phụ ta ở chỗ nào (?)?"
(Lời chú: Sách Thế ngữ chép: Kinh tự là Ngạn Vĩ, người Thanh Hà. Khi xảy ra nạn của Cao Quý Hương công (vua Ngụy Tào Mao, tự cầm quân đánh Tư Mã Chiêu rồi bị giết), Vương Thẩm và Vương Nghiệp phi ngựa đi báo cho Văn Vương (Tư Mã Chiêu). Kinh vì ngay thẳng nên không đi, chỉ nhờ Thẩm và Nghiệp nói hộ ý mình. Về sau Kinh bị giết cùng với mẹ.
Sách Tấn chư công tán chép: Thẩm và Nghiệp ra gọi Kinh, Kinh không theo, nói: "Các anh cứ đi đi."
Sách Hán Tấn Xuân thu chép: Ban đầu, Tào Mao muốn tự mình đánh Tư Mã Chiêu. Kinh can: "Xưa Lỗ Chiêu công không nhịn được họ Quý, đánh thua phải chạy, mất nước, bị thiên hạ chê cười. Nay quyền bính nằm trong nhà họ (Tư Mã) đã lâu, người trong triều và bốn phương đều liều chết vì họ, không đoái hoài lẽ thuận nghịch, điều đó chẳng phải mới một ngày. Vả lại quân túc vệ (quân canh giữ cung vua) trống rỗng, đến một tấc gươm cũng không có, bệ hạ lấy gì mà dùng? Một sớm làm như thế, chẳng phải là muốn trừ bệnh mà lại làm bệnh nặng thêm sao?" Mao không nghe. Về sau Kinh bị giết cùng với mẹ. Lúc sắp chết, Kinh khóc tạ tội với mẹ. Mẹ ông sắc mặt không đổi, cười nói: "Người ta ai mà chẳng chết. Trước đây ta ngăn con là sợ con chết không đúng chỗ. Nay vì việc này mà cùng chết, còn có gì phải ân hận?"
Sách Tấn kỷ của Can Bảo chép: Kinh ngay thẳng, không trung thành với nhà ta (nhà Tấn), nên bị giết. Xét những điều Phó Sướng và Can Bảo chép, thì Kinh thật là trung trinh với nhà Ngụy. Thế mà sách Thế ngữ đã khen ông ngay thẳng, lại bảo ông nhờ Thẩm, Nghiệp nói hộ ý mình, sao trái ngược nhau đến thế? Vì vậy lời của hai nhà kia đúng sự thật hơn.)
Sơn công (Sơn Đào) cùng Kê (Khang), Nguyễn (Tịch) chỉ gặp một lần mà đã tâm đầu ý hợp như kim lan (tình bạn bền như vàng, thơm như hoa lan). Vợ ông là Hàn thị thấy ông đối với hai người ấy khác hẳn những bạn thường, bèn hỏi. Ông nói: "Ta lúc này, người có thể làm bạn chỉ có hai người ấy mà thôi." Vợ nói: "Xưa vợ của Hi Phụ Cơ cũng từng tự mình nhìn Hồ Yển, Triệu Thôi (điển: Tấn Văn công lưu vong qua nước Tào, vợ quan đại phu Hi Phụ Cơ nhìn những người theo hầu mà biết họ đều là bậc tài giỏi). Thiếp cũng muốn nhìn trộm họ, có được không?" Hôm khác, hai người đến, vợ khuyên ông giữ họ ở lại ngủ, bày sẵn rượu thịt. Đêm ấy bà khoét tường nhìn sang, đến sáng mà quên cả về. Ông vào hỏi: "Hai người ấy thế nào?" Vợ nói: "Tài năng và phong thái của chàng kém xa họ, chỉ nên lấy kiến thức và độ lượng mà làm bạn với họ thôi." Ông nói: "Bọn họ cũng thường cho rằng độ lượng của ta hơn."
(Lời chú: Sách Tấn Dương thu chép: Đào phong nhã, giản dị, rộng rãi, thông suốt, độ lượng sâu xa, lòng để ngoài việc đời mà vẫn tùy thời mà cúi ngẩng (thuận theo thời thế). Ông từng cùng Nguyễn Tịch, Kê Khang và mấy người nữa kết bạn vong niên (bạn bè không kể tuổi tác). Đến khi các bạn gặp gian truân ở đời, riêng Đào giữ được độ lượng bao la.
Sách Tấn thư của Vương Ẩn chép: Hàn thị có tài và hiểu biết. Khi Đào chưa làm quan, ông đùa vợ: "Hãy chịu lạnh một chút, rồi ta sẽ làm Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), chỉ không biết nàng có kham nổi làm phu nhân không thôi.")
Vợ Vương Hồn là Chung thị, sinh được một người con gái hiền thục, tốt đẹp.
(Lời chú: Sách Tấn thư của Ngu Dự chép: Hồn tự là Huyền Xung, người Tấn Dương, Thái Nguyên, con Tư đồ nhà Ngụy là Vương Sưởng, làm quan đến Tư đồ (một trong Tam công, coi việc dân chính).)
Vũ Tử (Vương Tế, con Vương Hồn) muốn tìm cho em gái một người chồng xứng đôi mà chưa được. Có một người con nhà lính có tài xuất chúng, Vũ Tử muốn gả em gái cho, bèn thưa với mẹ.
(Lời chú: Sách Vương thị phả chép: Chung phu nhân tên là Diễm, cháu nội của Thái phó (quan đầu triều, bậc thầy của vua) Chung Do.)
Mẹ nói: "Nếu quả thật có tài thì gia thế có thể bỏ qua, nhưng phải để ta xem mặt đã." Vũ Tử bèn cho anh con nhà lính ấy ngồi lẫn với một đám người thường, để mẹ ở trong màn quan sát. Xem xong, mẹ bảo Vũ Tử: "Người mặc áo như thế, dáng như thế, có phải là người con định gả không?" Vũ Tử đáp: "Phải." Mẹ nói: "Tài người này đủ vượt trội hơn đám đông, nhưng gia thế nghèo hèn, nếu không sống lâu thì không thể thi thố tài năng. Xem hình dáng, cốt cách thì ắt không thọ, không thể kết hôn." Vũ Tử nghe theo. Mấy năm sau, anh con nhà lính quả nhiên chết.
Vợ trước của Giả Sung là con gái Lý Phong. Khi Phong bị giết, hai người ly hôn, bà bị đày ra biên giới.
(Lời chú: Sách Phụ nhân tập chép: Vợ Sung là Lý thị, tên Uyển, tự Thục Văn. Khi Phong bị giết, bà bị đày đến Lạc Lãng.)
Về sau bà gặp ân xá được trở về, nhưng Sung đã lấy con gái Quách Phối.
(Lời chú: Sách Giả thị phả chép: Quách thị tên là Ngọc Hoàng, tức Quảng Tuyên quân.)
Vũ Đế đặc biệt cho phép đặt tả hữu phu nhân (hai bà vợ chính ngang hàng nhau). Lý thị ở riêng bên ngoài, không chịu về nhà Sung.
(Lời chú: Sách Tấn chư công tán chép: Khi Thế tổ lên ngôi, Lý thị được tha trở về. Vương phi của Tề Hiến Vương (con gái Lý thị) muốn Sung bỏ Quách thị, lấy lại mẹ mình. Sung không chịu, chỉ xây nhà cho Lý thị ở mà không qua lại. Mẹ Sung là Liễu thị mất, lúc lâm chung Sung hỏi mẹ có điều gì muốn dặn. Liễu thị nói: "Ta bảo con đón nàng dâu họ Lý về mà con còn không chịu, còn hỏi việc khác làm gì.")
Quách thị bảo Sung rằng muốn đến thăm Lý thị. Sung nói: "Người ấy cứng cỏi, ngay thẳng, có tài khí. Nàng đến đó chi bằng đừng đi."
(Lời chú: Sách Sung biệt truyện chép: Lý thị có tính hiền thục và tài giỏi.)
Quách thị bèn bày nghi trượng long trọng, đem theo nhiều tỳ nữ. Đến nơi, vừa vào cửa, Lý thị đứng dậy đón, Quách thị bất giác chân tự khuỵu xuống, rồi cứ thế quỳ lạy hai lạy. Về nhà kể lại với Sung, Sung nói: "Ta đã bảo nàng thế nào?"
(Lời chú: Xét sách Tấn chư công tán chép: Thế tổ cho rằng Lý Phong có tội với nhà Tấn, lại thêm Quách thị là mẹ của thái tử phi, không có lẽ nào ly tuyệt, bèn xuống chiếu răn Sung (?) không được qua lại. Sách Tấn thư của Vương Ẩn cũng chép: Sung đã tuyệt hôn với Lý thị, lấy con gái thái thú Thành Dương là Quách Phối, tên Hòe. Khi Lý thị được giải lệnh cấm cố (lệnh cấm không cho làm quan, không cho đi lại), vua xuống chiếu cho Sung đặt tả hữu phu nhân. Mẹ Sung là Liễu thị cũng bảo Sung đón Lý thị. Quách Hòe giận, xắn tay áo trách Sung: "San định luật lệnh là công phò tá lập nước, trong đó ta có phần. Họ Lý sao được ngang hàng với ta?" Sung bèn dựng nhà ở làng Vĩnh Niên cho Lý thị ở. Mãi sau Hòe mới biết, từ đó hễ Sung ra ngoài là Hòe sai người theo dò. Vua xuống chiếu cho Sung đặt tả hữu phu nhân, Sung dâng biểu đáp lại, khiêm nhường không dám nhận lễ lớn ấy. Sách Tấn tán đã nói Thế tổ xuống chiếu không cho Lý thị về, mà sách Tấn thư của Vương Ẩn và Sung biệt truyện đều nói vua xuống chiếu cho đặt tả hữu phu nhân, Sung sợ Quách thị nên không dám đón Lý thị. Thuyết của ba nhà đều không giống nhau, chưa rõ thuyết nào đúng. Nhưng Lý thị không về là có duyên cớ khác, còn Thế thuyết nói bà tự không chịu về là sai. Vả lại Quách Hòe hung hăng, ngang ngược, sao chịu đến chỗ Lý thị mà lạy? Những chuyện ấy đều là bịa đặt.)
Vợ Giả Sung là Lý thị soạn sách Nữ huấn (lời dạy cho phụ nữ), lưu hành ở đời. Con gái Lý thị là vương phi của Tề Hiến Vương, con gái Quách thị là hoàng hậu của Huệ Đế. Sung chết, con gái Lý thị và con gái Quách thị đều muốn mẹ mình được hợp táng (chôn chung một mộ) với cha, mấy năm không quyết được. Đến khi Giả hậu bị phế, Lý thị mới được chôn kèm theo chồng, việc mới được định.
(Lời chú: Sách Tấn chư công tán chép: Lý thị có tài đức, đời gọi sách của bà là "Lời dạy của Lý phu nhân". Con gái bà sinh ra cũng tài giỏi sáng suốt (?), tức vương phi nước Tề. Sách Phụ nhân tập chép: Lý thị đến Lạc Lãng, để lại cho hai con gái sách Điển thức (khuôn phép) gồm tám thiên. Sách Tấn thư của Vương Ẩn chép: Giả hậu tự là Nam Phong, bị Triệu Vương giết.)
Vương Nhữ Nam (Vương Trạm, làm thái thú Nhữ Nam) thuở trẻ chưa có vợ, tự xin cưới con gái Hách Phổ.
(Lời chú: Sách Hách thị phả chép: Phổ tự là Đạo Khuông, người Kinh Lăng (?), Thái Nguyên, làm quan đến thái thú Lạc Dương.)
Cha ông là Tư không (một trong Tam công, coi việc công trình, thủy lợi) cho rằng con mình khờ dại, chẳng nơi nào chịu gả con gái, nên mặc ý con, bằng lòng ngay.
(Lời chú: Sách Ngụy chí chép: Vương Sưởng tự là Văn Thư, làm quan đến Tư không.)
Cưới xong, quả nhiên nàng có dung nhan đẹp đẽ, đức hạnh hiền thục, sinh ra Đông Hải (Vương Thừa, sau làm quan ở Đông Hải), và trở thành người mẹ làm khuôn mẫu cho cả họ Vương. Có người hỏi Nhữ Nam làm sao biết trước được. Ông đáp: "Ta từng thấy nàng lấy nước bên giếng, cử chỉ dáng điệu không sai lệch lẽ thường, chưa từng có gì chướng mắt, vì vậy mà biết."
(Lời chú: Sách Nhữ Nam biệt truyện chép: Họ Hách ở Kinh Lăng (?) là nhà hết sức hèn kém, quê mùa, không phải chỗ xứng đôi với ông. Ông từng thấy con gái nhà ấy, bèn xin cưới. Quả nhiên nàng cao minh, sáng suốt, tài giỏi hơn người, làm gương mẫu đứng đầu trong họ lớn. Sự thấu hiểu của ông, đại để đều như thế.)
Vợ Vương Tư đồ (Vương Hồn) là con gái họ Chung, chắt của Thái phó (Chung Do).
(Lời chú: Sách Vương thị phả chép: Phu nhân là con gái quan Hoàng môn thị lang (quan hầu cận, truyền đạt mệnh lệnh trong cung) họ Chung, tên là Diễm (?).)
Bà cũng có tài xuất chúng và đức hạnh của người phụ nữ.
(Lời chú: Sách Phụ nhân tập chép: Phu nhân có văn tài, thơ, phú, tụng (bài ca ngợi), lụy (bài văn viếng người chết) của bà lưu hành ở đời.)
Bà Chung và bà Hách là chị em dâu, rất mực thân thiết, quý trọng nhau. Bà Chung không cậy mình sang mà lấn bà Hách, bà Hách cũng không vì mình hèn mà khúm núm trước bà Chung. Trong nhà Đông Hải thì theo phép tắc của Hách phu nhân, trong nhà Kinh Lăng (Vương Hồn, tước Kinh Lăng hầu) thì theo khuôn mẫu lễ nghi của Chung phu nhân.
Lý Bình Dương (Lý Trọng, làm thái thú Bình Dương) là con của Thứ sử Tần Châu.
(Lời chú: Lý Trọng đã thấy ở trước. Sách Vĩnh Gia lưu nhân danh chép: Cha ông tên Khang, tự Trụ, người Giang Hạ, làm Thứ sử Tần Châu đời Ngụy.)
Ông là danh sĩ ở Trung Hạ (vùng Trung Nguyên), người đương thời đem so với Vương Di Phủ. Tôn Tú khi mới muốn dựng uy quyền, mọi người đều nói: "Nhạc lệnh (Nhạc Quảng, làm Thượng thư lệnh) danh vọng lớn, không thể giết. Còn những người kém Lý Trọng thì lại không đáng giết."
(Lời chú: Sách Tấn chư công tán chép: Tôn Tú tự là Tuấn Trung, người Lang Gia. Ban đầu, Triệu Vương Luân được phong ở Lang Gia, Tú làm một tiểu lại hầu cận. Luân nhiều lần sai Tú viết thư từ, tấu sớ, văn tài hợp ý Luân. Khi Luân được đổi phong sang đất Triệu, Tú dời hộ tịch làm người Triệu, được dùng làm người hầu cận, rất được tin dùng. Sách Tấn Dương thu chép: Luân cướp ngôi, Tú làm Trung thư lệnh (quan đứng đầu cơ quan soạn thảo chiếu lệnh), mọi việc đều do Tú quyết định; về sau bị Tề Vương giết.)
Thế là Tú ép Lý Trọng tự sát. Trước đó, khi Trọng đang ở nhà, có người chạy từ ngoài cửa vào, rút trong búi tóc ra một tờ giấy đưa cho Trọng. Trọng xem xong, biến sắc, vào trong đưa cho con gái xem. Con gái chỉ kêu lên: "Hết rồi!" Trọng hiểu ý, đi ra liền tự sát.
(Lời chú: Xét các sách đều chép rằng Trọng biết Triệu Vương Luân làm loạn, có bệnh cũng không chữa, đến nỗi chết. Sách này lại nói ông tự sát, rất sai. Vả lại Luân và Tú hung ác tàn bạo, hơi một chút là giết chóc tru di. Đã muốn dựng uy quyền thì tất phải giết công khai, cớ sao lại ép tự sát?)
Người con gái này rất cao minh, Trọng thường hỏi ý kiến nàng.
Khi Chu Tuấn làm tướng quân An Đông, có lần đi săn gặp mưa to, ghé vào nhà họ Lý ở Nhữ Nam. Nhà họ Lý giàu có, nhưng đàn ông đều đi vắng. Nhà có người con gái tên Lạc Tú, nghe bên ngoài có quý nhân đến, liền cùng một tỳ nữ ở trong nhà mổ lợn, mổ dê, làm đồ ăn uống cho mấy chục người, việc gì cũng chu đáo tinh tươm, mà không nghe tiếng người nào. Tuấn lén nhìn, chỉ thấy một cô gái dung mạo khác thường. Tuấn bèn xin cưới nàng làm thiếp, cha và anh nàng không chịu. Lạc Tú nói: "Nhà mình đã suy tàn, tiếc gì một đứa con gái! Nếu kết thông gia với nhà quyền quý, về sau có khi được lợi lớn." Cha và anh nghe theo.
(Lời chú: Sách Bát vương cố sự chép: Tuấn tự là Khai Lâm, người An Thành, Nhữ Nam, thuở nhỏ đã nổi tiếng có tài. Đầu niên hiệu Thái Khang, ông dự việc dẹp nước Ngô, từ chức Ngự sử trung thừa (quan giám sát, đàn hặc quan lại) ra làm Thứ sử Dương Châu. Đầu niên hiệu Nguyên Khang được thêm chức tướng quân An Đông.)
Rồi nàng sinh ra Bá Nhân (Chu Nghĩ) và các em. Lạc Tú bảo Bá Nhân và các em: "Ta sở dĩ hạ mình làm thiếp nhà các con là vì tính kế cho nhà mình mà thôi."
(Lời chú: Xét sách Chu thị phả, Tuấn lấy con gái Lý Bá Tông người cùng quận; ở đây nói làm thiếp là sai.)
"Nếu các con không coi nhà ta là họ hàng thân thích, thì ta cũng chẳng tiếc gì quãng đời còn lại." Bá Nhân và các em đều vâng lời. Từ đó, họ Lý ở đời được đối đãi đường hoàng, ngang hàng với các nhà danh giá.
Đào công (Đào Khản) thuở nhỏ có chí lớn, nhà rất nghèo, sống với mẹ là Trạm thị. Người cùng quận là Phạm Quỳ vốn có danh tiếng, được cử hiếu liêm (người được địa phương tiến cử vì hiếu thảo, liêm khiết, để ra làm quan).
(Lời chú: Về Quỳ chưa rõ.)
Quỳ đến nhà Khản xin ngủ nhờ. Lúc ấy băng tuyết đã nhiều ngày, nhà Khản trống trơn như cái khánh treo (chẳng có gì), mà ngựa và đầy tớ của Quỳ lại rất đông. Mẹ Khản là Trạm thị bảo Khản: "Con cứ ra ngoài giữ khách lại, ta tự lo liệu." Bà có mái tóc dài chấm đất, bèn cắt ra làm hai bộ tóc giả (lời chú: có bản viết là "髢", cũng là tóc giả), bán được mấy hộc gạo; chặt các cột nhà, đều chẻ một nửa làm củi; băm vụn chiếu cỏ làm cỏ cho ngựa. Đến chiều tối, bà bày được bữa ăn ngon, những người đi theo đều không thiếu thứ gì. Quỳ đã khen tài ăn nói của Khản, lại rất thẹn vì tấm lòng hậu đãi ấy. Sáng hôm sau Quỳ đi, Khản đuổi theo tiễn mãi không thôi, đã gần trăm dặm. Quỳ nói: "Đường đã xa rồi, anh nên về đi." Khản vẫn chưa quay lại. Quỳ nói: "Anh về đi, đến Lạc Dương tôi sẽ nói tốt cho anh." Khản mới quay về. Quỳ đến Lạc Dương, bèn khen ngợi Khản với Dương Trác, Cố Vinh và những người khác, Khản được tiếng tốt lớn.
(Lời chú: Sách Tấn Dương thu chép: Cha Khản là Đan lấy con gái họ Trạm ở Tân Cam, sinh ra Khản. Bà Trạm cung kính (?), có mưu tính. Vì nhà họ Đào nghèo hèn, bà kéo sợi dệt vải để cung cấp cho Khản, giúp Khản giao kết với những người hơn mình. Khản thuở nhỏ làm lại ở Tầm Dương. Hiếu liêm người Bà Dương là Phạm Quỳ từng ghé nhà Khản ngủ nhờ. Lúc ấy tuyết lớn, nhà Khản không có cỏ, bà Trạm rút chiếu nằm của mình ra băm cho ngựa ăn, lại lén cắt tóc đem bán để lo liệu. Quỳ biết chuyện thì than thở. Khi Quỳ đi, Khản đuổi theo tiễn. Quỳ hỏi: "Anh có muốn làm quan không?" Khản đáp: "Có ý muốn làm quan ở quận." Quỳ nói: "Tôi sẽ nói giúp cho." Quỳ qua Lư Giang, khen Khản với thái thú họ Trương (?). Khản được gọi làm lại, được cử hiếu liêm, được bổ làm Lang trung (?) (quan hầu cận trong triều). Bấy giờ có lần Cố Vinh (?) trách Dương Trác: "Sao ông lại ngồi chung xe với kẻ tiểu nhân?" Trác đáp: "Đây là người tài giỏi xuất thân nhà nghèo."
Sách Tấn thư của Vương Ẩn chép: Mẹ Khản cắt tóc để đãi khách, người nghe chuyện than rằng: "Không có người mẹ này thì không sinh được người con này." Quỳ bèn tiến cử Khản với Trương (?). Dương Trác cũng chọn Khản. Về sau Trác làm Trung chính (quan chấm điểm, xếp hạng nhân tài trong quận để tiến cử làm quan) của mười quận, cử Khản làm Tiểu trung chính ở Bà Dương, Khản mới được xếp vào thượng phẩm (hạng cao nhất trong phép xếp hạng nhân tài thời ấy).)
Đào công thuở nhỏ làm lại coi đập cá (đập chắn dòng nước để bắt cá), có lần gửi một vò cá ướp về biếu mẹ. Mẹ niêm phong vò cá lại, giao cho người mang về, rồi viết thư trách Khản: "Con làm quan lại mà lấy của công biếu ta, chẳng những không có ích gì mà còn khiến ta thêm lo."
(Lời chú: Sách Khản biệt truyện chép: Mẹ ông là Trạm thị hiền minh, có phép tắc dạy con. Khi Khản ở Vũ Xương, cùng các thuộc lại thong thả uống rượu yến tiệc, ông thường có hạn mức. Có người khuyên ông vẫn có thể uống thêm một chút. Khản buồn rầu hồi lâu mới nói: "Năm xưa ta còn trẻ từng lỡ lầm vì rượu, cha mẹ đã ước hẹn với ta, nên không dám uống quá mức." Khi Khản chịu tang mẹ, ở dưới mộ, bỗng có hai người khách đến viếng, không khóc mà lui ra, áo mũ tươi đẹp khác lạ. Khản biết không phải người thường, sai người đi theo xem, chỉ thấy (một đôi hạc?) bay vút lên trời.
Sách U minh lục chép: Đào công ở Tầm Dương, đắp một chỗ chắn ở phía tây nam để bắt cá, tự gọi cái ao ấy là "Môn" (?).
Xét: Tư đồ nước Ngô là Mạnh Tông khi làm quan giám coi Lôi Trì, lấy cá ướp biếu mẹ, mẹ không nhận; đó không phải chuyện của Khản. Ngờ là người đời sau dựa vào chuyện Mạnh Tông mà gán thành chuyện này.)
Hoàn Tuyên Vũ (Hoàn Ôn) dẹp xong đất Thục, lấy em gái Lý Thế (vua nước Thục) làm thiếp, rất được sủng ái, thường để ở phía sau thư phòng. Công chúa (vợ Ôn) lúc đầu không biết, khi nghe chuyện, liền cùng mấy chục tỳ nữ cầm dao trần đến đánh úp.
(Lời chú: Sách Tục Tấn Dương thu chép: Ôn lấy con gái Minh Đế là Nam Khang trưởng công chúa.)
Đúng lúc ấy Lý thị đang chải tóc, tóc dài buông chấm đất, làn da sáng như ngọc. Nàng không hề biến sắc, thong thả nói: "Nước tan nhà mất, ta vốn không lòng nào đến đây. Hôm nay nếu bị giết, đó lại là điều ta vẫn mong." Công chúa hổ thẹn mà lui về.
(Lời chú: Sách Đố ký (Chuyện ghen tuông) chép: Ôn dẹp Thục, lấy con gái Lý Thế làm thiếp. Quận chúa (vợ Ôn) hung dữ, hay ghen, lúc đầu không biết ngay; về sau biết được, bèn cầm dao đến chỗ Lý thị, định chém. Thấy Lý thị đang chải đầu, dung mạo đoan trang xinh đẹp, thong thả búi tóc, chắp tay hướng về công chúa, thần sắc điềm tĩnh, nghiêm trang, lời lẽ rất thê lương, ai oán. Công chúa bèn ném dao, bước tới ôm lấy nàng nói: "Em ơi, ta thấy em còn thương, huống chi lão già kia!" Từ đó đối đãi tốt với nàng.)
Canh Ngọc Đài là em của Canh Hy. Hy bị giết, (Hoàn Ôn) định giết luôn Ngọc Đài.
(Lời chú: Hy đã thấy ở trước. Ngọc Đài là tên gọi lúc nhỏ của Canh Hữu. Sách Canh thị phả chép: Hữu tự là Huệ Ngạn, con thứ ba của Tư không Canh Băng, từng làm quan ở Trung thư, làm thái thú Đông Dương.)
Con dâu của Ngọc Đài là con gái Hoàn Hoát, em của Tuyên Vũ.
(Lời chú: Sách Canh thị phả chép: Con trưởng của Hữu là Tuyên lấy con gái Hoàn Hoát, em Tuyên Vũ, hiệu là Nữ ... (?).)
Nàng đi chân không đến xin vào, người giữ cửa ngăn không cho vào. Nàng quát lớn: "Đứa tiểu nhân nào đây! Cửa nhà bác ta mà dám không cho ta vào!" Rồi xông thẳng vào, kêu khóc mà xin: "Canh Ngọc Đài phải nhờ người đỡ mới đi được, chân lại ngắn ba tấc, còn làm giặc được nữa sao?" Tuyên Vũ cười nói: "Chuyện nhà chồng thì tất nhiên là sốt ruột rồi." Bèn tha cho cả nhà Ngọc Đài.
(Lời chú: Sách Trung hưng thư chép: Hoàn Ôn giết em của Canh Hy là Thiến. Hy nghe tin có nạn thì bỏ trốn. Em Hy là Hữu đáng lẽ phải bị giết, nhờ con dâu là con gái họ Hoàn đến xin Ôn mà được tha.)
Phu nhân của Tạ công (Tạ An) giăng màn, cho các tỳ nữ ở phía trước diễn ca múa, để Thái phó (Tạ An) xem một lát rồi buông màn xuống. Thái phó đòi mở ra lần nữa, phu nhân nói: "Sợ làm tổn hại đức lớn của ông."
(Lời chú: Lưu phu nhân đã thấy ở trước.)
Hoàn Xa kỵ (Hoàn Xung, làm tướng quân Xa kỵ) không thích mặc áo mới. Có lần tắm xong, vợ cố ý đưa áo mới cho ông.
(Lời chú: Sách Hoàn thị phả chép: Xung lấy con gái Vương Điềm người Lang Gia, tự là Nữ Tông.)
Xa kỵ nổi giận, giục mang đi. Bà lại sai mang trở lại, nhắn rằng: "Áo không qua lúc mới thì làm sao mà cũ được?" Hoàn công cười lớn rồi mặc vào.
Phu nhân họ Hy của Vương Hữu quân (Vương Hy Chi, làm tướng quân Hữu quân) nói với hai em trai là Tư không và Trung lang:
(Lời chú: Tư không Hy Du đã thấy ở trước. Sách Hy Đàm biệt truyện chép: Đàm tự là Trọng Hy, con út của Hy Giám, tính tình chất phác, ôn hòa, ngay thẳng, trầm tĩnh, giản dị; nhiều lần được thăng chức, làm Doãn (quan đứng đầu vùng kinh kỳ) Đan Dương, tướng quân Bắc trung lang, Thứ sử hai châu Từ, Duyện.)
"Nhà họ Vương thấy hai ông họ Tạ đến thì dốc giỏ đổ rương (đem hết mọi thứ ra tiếp đãi),
(Lời chú: Hai ông họ Tạ là Tạ An và Tạ Vạn.)
còn thấy các em đến thì chỉ bình thường thôi. Các em không cần phải nhọc công đến nữa."
Phu nhân họ Tạ (Tạ Đạo Uẩn) của Vương Ngưng Chi sau khi về nhà họ Vương thì rất coi thường Ngưng Chi. Khi về thăm nhà họ Tạ, nàng rất không vui. Thái phó (Tạ An, chú của nàng) an ủi, khuyên giải: "Vương lang là con của Dật Thiếu (Vương Hy Chi), con người cũng không tồi, sao cháu oán đến thế?" Nàng đáp: "Trong một nhà, hàng chú bác thì có A Đại, Trung lang; hàng anh em họ thì có Phong, Hồ, Át, Mạt.
(Lời chú: Phong, Hồ là tên lúc nhỏ của Tạ Thiều; Át, Mạt là tên lúc nhỏ của Tạ Uyên (?). Thiều tự là Mục Độ, con Tạ Vạn, làm Tư mã (quan coi quân vụ dưới quyền tướng) cho tướng quân Xa kỵ. Uyên tự là Thúc Độ, con thứ hai của Tạ Dịch, làm thái thú Nghĩa Hưng. Người đương thời gọi những người tài giỏi xuất sắc nhất (trong họ Tạ) là Phong, Hồ, Át, Mạt. Có thuyết nói: Phong chỉ (Tạ) Lãng, Át chỉ (Tạ Huyền), Mạt chỉ (Tạ) Thiều (?); lại có bản viết: Hồ chỉ (Tạ) Uyên, Át chỉ (Tạ Huyền), Mạt chỉ (Tạ) Thiều (?).)
Không ngờ giữa khoảng trời đất này lại có người như Vương lang!"
Mẹ Hàn Khang Bá ngồi tựa một chiếc ghế tựa cũ đã hư nát. Biện Cúc thấy ghế xấu, muốn đổi cái khác.
(Lời chú: Cúc là con Biện Phạm Chi, cháu ngoại của mẹ Khang Bá (?).)
Bà đáp: "Nếu ta không tựa cái ghế này, cháu lấy đâu mà được thấy đồ cổ?"
Phu nhân của Vương Giang Châu (Vương Ngưng Chi, làm Thứ sử Giang Châu; phu nhân là Tạ Đạo Uẩn) nói với Tạ Át (Tạ Huyền):
(Lời chú: Át là em của phu nhân.)
"Sao em chẳng tiến bộ thêm chút nào thế? Là vì việc đời trần tục vướng bận trong lòng, hay vì tư chất trời cho có hạn?"
Khi Hy Gia Tân (Hy Siêu) mất (?), anh em của vợ ông muốn đón em gái về nhà, nhưng nàng nhất định không chịu về.
(Lời chú: Sách Hy thị phả chép: Siêu lấy con gái Chu Mân người Nhữ Nam, tên là Mã Đầu.)
Nàng nói: "Lúc sống dù không được ở chung phòng với chàng Hy, thì khi chết há lại không được chôn chung một huyệt sao?"
(Lời chú: Kinh Thi bản họ Mao có câu: "Sống thì khác phòng, chết thì cùng huyệt." Trịnh Huyền chú: huyệt là lòng hố mộ.)
Tạ Át hết sức kính trọng chị mình. Trương Huyền thường khen em gái mình, muốn đem ra so cho ngang. Có một ni cô tên là Tế thường lui tới cả hai nhà Trương và Tạ. Người ta hỏi bà hai người ai hơn ai kém, bà đáp: "Vương phu nhân thần thái phóng khoáng, sáng sủa, nên có phong khí của bậc ở chốn rừng núi (phong thái tự tại của các danh sĩ ẩn dật). Còn vợ nhà họ Cố thì lòng trong trẻo, sáng như ngọc, tự nhiên là bậc xuất sắc trong chốn khuê phòng."
Thượng thư Vương Huệ có lần đến thăm phu nhân của Vương Hữu quân.
(Lời chú: Sách Tống thư chép: Huệ tự là Lệnh Minh, người Lang Gia, từng làm Thượng thư Lại bộ, sau khi mất được truy tặng chức Thái thường khanh (quan đứng đầu cơ quan coi lễ nghi, tế tự).)
Huệ hỏi: "Mắt và tai của bà vẫn chưa thấy kém chứ?"
(Lời chú: Sách Phụ nhân tập có chép tờ biểu tạ ơn (?) của bà: "Thiếp năm nay chín mươi tuổi, thân côi cút còn sót lại một mình, mong được thương xót, ban cho sự nuôi dưỡng.")
Bà đáp: "Tóc bạc răng rụng là thuộc về hình hài. Còn mắt và tai thì liên quan đến thần minh (tinh thần sáng suốt bên trong), đâu thể vội cách biệt với người đời."
Mẹ của Hàn Khang Bá là bà Ân theo cháu nội là Hội Chi đến Hành Dương.
(Lời chú: Sách Hàn thị phả chép: Hội Chi tự là Quý Luân, cha là Khang Bá, làm Thái thường khanh. Hội Chi làm quan đến thái thú Hành Dương.)
Đến bãi Hạp Lư, gặp Hoàn Nam Quận (Hoàn Huyền). Biện Cúc là cháu ngoại của bà, lúc ấy đến thăm hỏi. Bà bảo Cúc: "Ta chưa chết mà đã thấy thằng nhãi ấy hai đời làm giặc (cha là Hoàn Ôn, con là Hoàn Huyền)." Ở Hành Dương được mấy năm, Hội Chi gặp nạn do Hoàn Cảnh Chân gây ra.
(Lời chú: Sách Tục Tấn Dương thu chép: Hoàn Lượng tự là Cảnh Chân, cháu nội của Đại tư mã Hoàn Ôn, cha là Tế, làm Cấp sự trung (quan hầu cận trong cung). Chú của Lượng (Hoàn Huyền) cướp ngôi rồi bị giết. Lượng tụ tập quân ở Trường Sa, tự xưng Thứ sử Tương Châu, giết Thái tể (?) Chân Cung, cựu thái thú Hành Dương là Hàn Hội Chi và hơn mười người khác; về sau bị Quách Trân, quân lính của Lưu Nghị, chém chết.)
Bà Ân ôm xác cháu mà khóc: "Cha con xưa kia khi thôi chức ở Dự Chương, giấy triệu sáng đến thì chiều đã lên đường. Con rời chức ở quận đã mấy năm, vì vướng bận của cải mà không chịu đi, nên mới gặp nạn. Còn biết nói gì nữa!"
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video