Thiên 8 — Khen ngợi (phần trên)

 Thiên Thưởng dự (khen ngợi, đánh giá cao tài đức người khác), thiên thứ tám (phần trên)

 Trần Trọng Cử (tức Trần Phồn, danh sĩ cuối đời Đông Hán) từng khen rằng: "Người như Chu Tử Cư thật là bậc có tài trị nước."

 Lời chú: Sách *Nhữ Nam tiên hiền truyện* chép: Chu Thặng, tự Tử Cư, người huyện An Thành, quận Nhữ Nam. Ông trời phú thông minh sáng suốt, đứng cao sừng sững như núi. Không phải hạng người như Trần Trọng Cử, Hoàng Thúc Độ thì ông không kết giao. Trọng Cử từng khen: "Chu Tử Cư thật là bậc có tài trị nước." Ông làm thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Thái Sơn, có nhiều chính sự nhân từ, đem lại ơn huệ cho dân.

 (Trần Trọng Cử còn nói:) "Nếu ví với kiếm quý thì ông là thanh kiếm Can Tương của đời này."

 Lời chú: Sách *Ngô Việt Xuân Thu* chép: Vua nước Ngô là Hạp Lư mời Can Tương rèn kiếm. Can Tương là người nước Ngô, vợ tên là Mạc Tà. Can Tương lấy tinh chất của năm ngọn núi, tinh hoa của sáu loại kim loại, chờ thời khắc của trời đất, xem lúc âm dương hòa hợp, trăm vị thần đến chứng kiến, vậy mà tinh chất kim sắt vẫn không chảy ra. Hai vợ chồng bèn cắt tóc và móng tay ném vào lò, kim sắt mới chảy lỏng, rồi đúc thành hai thanh kiếm. Thanh dương (kiếm đực) gọi là Can Tương, trên có hoa văn; thanh âm (kiếm cái) gọi là Mạc Tà, trên có vân loang. Can Tương giấu thanh kiếm dương, đem thanh kiếm âm dâng Hạp Lư. Hạp Lư rất quý trọng thanh kiếm ấy.

 Người đời nhận xét Lý Nguyên Lễ (tức Lý Ưng, danh sĩ cuối đời Đông Hán) là "vi vút như ngọn gió thổi dưới cây tùng cứng cỏi".

 Lời chú: Sách *Lý thị gia truyện* chép: Lý Ưng như núi đứng sừng sững, như vực nước trong vắt, dáng vẻ nghiêm trang, cao quý. Người Trung Hoa ca rằng: "Lý phủ quân (cách gọi tôn kính quan thái thú) đất Dĩnh Xuyên cao vòi vọi như núi ngọc; Trần Trọng Cử đất Nhữ Nam hiên ngang như ngựa nghìn dặm; Chu Công Thúc đất Nam Dương vi vu như người đi dưới rặng tùng bách."

 Tạ Tử Vi (?) (tức Tạ Chân) gặp anh em Hứa Tử Tương, nói: "Vực nước đất Bình Dư có hai con rồng." Khi gặp Hứa Tử Chính lúc chàng tuổi nhược quán (hai mươi tuổi, tuổi làm lễ đội mũ trưởng thành), ông khen: "Người như Hứa Tử Chính có tài gánh vác việc nước, nét mặt nghiêm chính, trung thành và thẳng thắn, đáng sánh với Trần Trọng Cử."

 Lời chú: Sách *Nhữ Nam tiên hiền truyện* chép: Tạ Chân, tự Tử Vi (?), người huyện Thiệu Lăng, quận Nhữ Nam, sáng suốt trong việc nhận xét, đánh giá con người; ngay đến Quách Lâm Tông (Quách Thái) cũng không bằng tài nhìn người của Chân. Khi gặp anh em Hứa Tử Tương lúc họ khoảng hai mươi tuổi, ông nói: "Vực nước đất Bình Dư có hai con rồng." Tạ Chân ra làm quan, giữ chức tòng sự (thuộc quan giúp việc cho quan thứ sử) ở Dự Chương.

 Hứa Kiền (?), tự Tử Chính, người Bình Dư, tính chuộng sự cao thượng trong sạch, ngay thẳng, nho nhã, rộng lượng và sáng suốt. Tạ Tử Vi gặp anh em Kiền, khen: "Người như Hứa Tử Chính có tài gánh vác việc nước." Em của Kiền là Hứa Thiệu, lúc chưa nổi tiếng, người đương thời cho là không bằng anh; nhưng Kiền thường vỗ đùi khen Thiệu, tự cho mình không bằng em. Kiền ra làm quan, giữ chức công tào (chức quan trong quận lo việc xét công trạng, tuyển bổ người làm việc) của quận, trừ kẻ gian, bỏ kẻ ác, cả quận trở nên nghiêm chỉnh. Ông mất năm ba mươi lăm tuổi.

 Sách *Hải nội tiên hiền truyện* chép: Hứa Thiệu, tự Tử Tương, là em của Hứa Kiền, vững như núi đứng, lặng như vực sâu, hành xử đều đúng khuôn phép. Tạ Tử Vi người Thiệu Lăng tài cao, nhìn xa; ông gặp Thiệu lúc mới mười tuổi, khen: "Đây là bậc vĩ nhân hiếm có trên đời." Thuở trước, Hứa Thiệu cất nhắc Phàn Tử Chiêu từ chốn chợ búa, đưa Ngu Thừa Hiền ra từ quán trọ, vời Lý Thúc Tài từ chỗ vô danh, đề bạt Quách Tử Du từ chức lại nhỏ. Từ Mạnh Bản ở Quảng Lăng đến nhậm chức ở Nhữ Nam, nghe danh tiếng lớn của Thiệu, bèn mời làm công tào. Bấy giờ Viên Thiệu, nhờ xuất thân dòng dõi công khanh, đang làm huyện trưởng huyện Bộc Dương, bỏ quan trở về, xe phụ và kỵ binh theo hầu đông đúc. Sắp vào địa giới quận Nhữ Nam, ông than rằng: "Hứa Tử Tương giữ phẩm cách trong sạch, sao có thể để ông ấy thấy xe cộ, áo mũ (xa hoa) của ta?" Bèn chỉ cưỡi một con ngựa mà về. Hứa Thiệu được mời làm duyện (thuộc quan) ở phủ tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), được triệu mời tha thiết đều không nhận, lánh sang Giang Nam, mất ở Dự Chương.

 (Tạ Tử Vi còn khen Hứa Tử Chính:) "Trừng trị kẻ ác, gạt bỏ kẻ kém cỏi, có phong cách của Phạm Mạnh Bác."

 Lời chú: Sách *Hán kỷ* của Trương Phan chép: Phạm Bàng, tự Mạnh Bác, người Y Dương (?), quận Nhữ Nam, làm công tào, được mời làm duyện ở phủ tam công. Khi lên xe cầm cương (đi nhậm chức), ông có chí làm trong sạch cả thiên hạ. Quan lại ở hàng trăm thành nghe danh tiếng lớn của Bàng đều tự cởi ấn tín bỏ đi. Về sau ông bị giết trong vụ "đảng nhân" (vụ triều đình nhà Hán bắt bớ, giết hại các sĩ phu bị gán tội kết bè đảng).

 Công Tôn Độ nhận xét Bỉnh Nguyên: "Đúng là như người ta nói, chim hạc trắng (?) trong mây, không phải thứ lưới bẫy chim yến chim sẻ có thể bắt được."

 Lời chú: Sách *Ngụy thư* chép: Công Tôn Độ, tự Thúc Tế, người Tương Bình, nhiều lần thăng chức, làm thứ sử (quan đứng đầu một châu, giám sát các quận) Ký Châu, thái thú Liêu Đông.

 Sách *Bỉnh Nguyên biệt truyện* chép: Bỉnh Nguyên, tự Căn Củ, người huyện Chu Hư, quận Đông Hoản, mồ côi từ nhỏ. Lúc mấy tuổi, đi ngang qua trường học, cậu đứng khóc. Thầy hỏi: "Cháu bé, sao lại khóc?" Nguyên đáp: "Phàm những người được đi học đều có cha mẹ. Một là cháu mong mình không mồ côi, hai là cháu thèm được như họ đi học, trong lòng cảm thương nên khóc thôi." Thầy động lòng thương, nói: "Nếu muốn học thì không cần tiền học." Thế là cậu theo học. Lớn lên, ông đọc rộng, hiểu nhiều, đức hạnh quý như vàng ngọc. Biết thời thế sắp loạn, ông lánh sang Liêu Đông, được Công Tôn Độ đối đãi lễ hậu. Khi Trung Nguyên đã yên, ông muốn về quê, nhưng bị Độ ngăn cấm. Nguyên bí mật sửa soạn hành trang, nói với người trong làng: "Hãy dời lên phía bắc, gần quận lỵ, để dò ý ông ta." Mọi người đều nói vui lòng dời. Nguyên vốn có một chiếc thuyền lớn đánh cá; ông mời người trong làng uống rượu cho say mềm, rồi nhân đêm bỏ đi. Mấy ngày sau Công Tôn Độ mới hay; quan lại muốn đuổi theo, Độ nói: "Bỉnh quân đúng như người ta nói, chim hạc trắng trong mây, không phải thứ lưới bắt chim cút chim sẻ có thể bắt được." Về sau, Ngụy vương (Tào Tháo) mời ông làm tế tửu (chức quan coi việc học, việc lễ), nhiều lần thăng chức, làm trưởng sử (quan đứng đầu các thuộc quan) của Ngũ quan trung lang tướng.

 Chung Sĩ Quý (tức Chung Hội) nhận xét Vương An Phong (tức Vương Nhung, được phong An Phong hầu): "Cậu Nhung sáng dạ, hiểu ý người."

 Lời chú: Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Vương Nhung lúc nhỏ trong sáng, hiểu biết nhanh.

 Ông lại nói: "Bùi công bàn luận suốt ngày không cạn lời."

 Lời chú: Bùi Ngỗi đã thấy ở trước.

 Chức lại bộ lang (quan ở bộ Lại, bộ lo việc tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại) bị khuyết, Văn Đế (Tư Mã Chiêu) hỏi Chung Hội (?) ai thích hợp. Hội đáp: "Bùi Khải trong sáng thông suốt, Vương Nhung giản dị mà nắm được điều cốt yếu, đều là người đáng chọn." Thế là dùng Bùi Khải.

 Lời chú: Xét các sách đều nói Chung Hội tiến cử Bùi Khải và Vương Nhung lên Tấn Văn Vương; Văn Vương mời họ làm duyện, chứ không nghe nói làm lại bộ lang.

 Vương Tuấn Xung (Vương Nhung) và Bùi Thúc Tắc (Bùi Khải) khi còn để tóc trái đào (búi tóc hai chỏm của trẻ con) đến thăm Chung Sĩ Quý. Một lát sau hai cậu ra về, khách hỏi Chung: "Hai đứa trẻ vừa rồi thế nào?" Chung đáp: "Bùi Khải trong sáng thông suốt, Vương Nhung giản dị mà nắm được điều cốt yếu. Hai mươi năm nữa, hai vị hiền này sẽ làm lại bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lại); mong rằng lúc ấy thiên hạ không còn người tài bị bỏ sót."

 Lời chú: Sách *Tấn Dương thu* chép: Lúc Vương Nhung còn nhỏ, Chung Hội đã thấy cậu khác thường.

 Ngạn ngữ nói: "Người đứng đầu lớp hậu sinh có Bùi Tú."

 Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Bùi Tú, tự Quý Ngạn, người huyện Văn Hỉ, quận Hà Đông. Cha là Bùi Tiềm, làm thái thường (quan coi lễ nghi, tế tự) nhà Ngụy. Tú có phong độ và tiết tháo, tám tuổi đã biết viết văn. Chú là Bùi Huy có tiếng tăm; khách khứa đến thăm Huy, khi ra về đều ghé qua chỗ Tú. Người đương thời vì thế có câu: "Người đứng đầu lớp hậu sinh có Bùi Tú." Đại tướng quân mời ông làm duyện. Cha mất, ông nhường hết của cải cho anh. Năm hai mươi lăm tuổi được thăng hoàng môn thị lang (quan hầu cận vua, truyền đạt chiếu lệnh). Khi nhà Tấn nhận ngôi được nhường, ông được phong Cự Lộc công, sau nhiều lần thăng đến tả quang lộc đại phu, tư không (một trong tam công). Ông mất năm bốn mươi tám tuổi, tên thụy (tên đặt sau khi mất để đánh giá cuộc đời) là Nguyên công, được thờ phụ trong tông miếu nhà vua.

 Bùi lệnh công (Bùi Khải, từng làm trung thư lệnh) nhận xét Hạ Hầu Thái Sơ (Hạ Hầu Huyền): "Nghiêm trang như bước vào chốn lang miếu (nơi triều đình bàn việc nước, nơi thờ tổ tiên nhà vua), ông chẳng cần tỏ vẻ kính cẩn mà người ta tự kính nể."

 Lời chú: Sách *Lễ ký* chép: Chu Phong nói với Lỗ Ai Công: "Ở chốn tông miếu, xã tắc (đàn tế thần đất, thần lúa), chưa cần bày tỏ lòng kính mà dân tự kính."

 Có bản chép: "Như bước vào tông miếu, lóng lánh chỉ thấy toàn đồ lễ, đồ nhạc. Gặp Chung Sĩ Quý như xem kho vũ khí, chỉ thấy toàn giáo mác (?). Gặp Phó Lan Thạc (Phó Hỗ) thì mênh mông (?) không gì không có. Gặp Sơn Cự Nguyên (Sơn Đào) như lên núi nhìn xuống, sâu thẳm xa vời."

 Lời chú: Hạ Hầu Huyền, Chung Hội (?), Phó Hỗ, Sơn Đào đều đã thấy ở trên.

 Dương công (Dương Hỗ) trở về Lạc Dương; khi ấy Quách Dịch đang làm huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) huyện Dã Vương.

 Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Quách Dịch, tự Đại Nghiệp, người huyện Dương Khúc, quận Thái Nguyên, thuộc dòng họ lâu đời nhiều đời làm quan. Dịch có tài năng và danh vọng, từng làm thứ sử Ung Châu, thượng thư.

 Dương đến địa giới huyện, sai người mời Quách; Quách liền tự mình đến. Gặp rồi, Quách khen: "Dương Thúc Tử đâu có kém Quách Đại Nghiệp!" Quách lại đến chỗ Dương, ít lâu sau trở về, lại khen: "Dương Thúc Tử hơn người xa lắm!" Khi Dương ra đi, Quách tiễn suốt cả ngày, một mạch đi mấy trăm dặm, vì tự ý ra khỏi địa hạt mà bị cách chức. Ông lại khen: "Dương Thúc Tử đâu có kém Nhan Tử (Nhan Hồi, học trò hiền đức nhất của Khổng Tử)!"

 Vương Nhung nhận xét Sơn Cự Nguyên: "Như ngọc chưa mài giũa, như vàng chưa tôi luyện; ai cũng kính phục cái quý của ông, nhưng không ai gọi được tên món đồ ấy (không ai nói rõ được tài ông thuộc loại nào)."

 Lời chú: Bài *Họa tán* (lời khen đề trên tranh) của Cố Khải Chi viết: Sơn Đào không phô bày điều gì, chất phác, sâu lắng, lặng lẽ, người ta không thấy được bờ bến của ông, mà khí lượng của ông lại hợp với Đạo; cho nên người gặp không biết gọi ông thế nào, nhưng đều khâm phục độ lượng lớn lao của ông.

 Cha của Dương Trường Hòa là Dương Dao, cùng thái phó Dương Hỗ là anh em con chú con bác, rất thân nhau. Dao làm quan đến xa kỵ duyện (thuộc quan của Xa kỵ tướng quân), mất sớm. Anh em Trường Hòa năm người mồ côi từ nhỏ.

 Lời chú: Sách *Dương thị phả* chép: Dương Dao, tự Kham Phủ, người Thái Sơn. Ông nội là Dương Tục, được nhà Hán phong thái úy (một trong tam công, coi việc quân) nhưng không nhận. Cha là Dương Bí, làm thái thú Kinh Triệu. Dao từng làm xa kỵ duyện, lấy con gái Lạc Quốc Trinh, sinh năm con trai là Bỉnh, Hiệp, Thức, Lượng, Duyệt.

 Dương Hỗ đến viếng khóc, thấy Trường Hòa vẻ mặt đau thương, cử chỉ giống hệt người lớn, bèn khen: "Anh họ ta chưa mất (vì đã có con nối được nếp nhà)."

 Sơn công (Sơn Đào) tiến cử Nguyễn Hàm làm lại bộ lang, nhận xét rằng: "Trong sạch, chân thật, ít ham muốn, muôn vật không thể lay chuyển."

 Lời chú: Sách *Danh sĩ truyện* chép: Nguyễn Hàm, tự Trọng Dung, người Trần Lưu, là con của anh Nguyễn Tịch. Ông phóng khoáng, không câu nệ, người đương thời đều lấy làm lạ những việc ông làm; đến khi sống gần ông, mới thấy ông ít ham muốn, buồn vui đều đến tận cùng, hơn hẳn người khác, rồi họ quên hết những lời chê bai trước kia. Ông được bàn cử làm tán kỵ thị lang (quan hầu cận vua, lo việc can gián); Sơn Đào tiến cử làm lại bộ lang, nhưng Vũ Đế không dùng. Quách Dịch ở Thái Nguyên gặp ông, trong lòng say mến, bất giác thán phục. Ông giỏi âm nhạc, thích rượu, sống như thế đến hết đời.

 Tờ *Khải sự* (bản tâu việc lên vua) của Sơn Đào viết: "Chức lại bộ lang do Sử Diệu giữ đã khuyết (?), cần chọn người. Thần xin tiến cử Nguyễn Hàm: người chân chất, ít ham muốn, hiểu sâu sắc trong đục, muôn vật không thể lay chuyển; nếu giữ chức tuyển chọn quan lại ắt sẽ giỏi nhất đương thời." Nhưng vua xuống chiếu dùng Lục Lượng.

 Sách *Tấn Dương thu* chép: Nguyễn Hàm hành xử nhiều điều trái lễ phép, Sơn Đào cử làm lại bộ lang, Thế Tổ (Vũ Đế) không chấp thuận.

 Sách *Trúc lâm thất hiền luận* viết: Sơn Đào tiến cử Nguyễn Hàm, vốn biết rõ nhà vua không thể dùng, chỉ vì tiếc bậc tài giỏi hiếm có trên đời mà không ai hiểu ý ông ấy thôi. Lỗi mà Nguyễn Hàm phạm phải vốn xuất phát từ cái ý sống ngoài khuôn phép thế tục; nay khen ông "trong sạch, chân thật, ít ham muốn" thì cái ý vượt ra ngoài dấu vết bề ngoài tự nhiên hiện rõ.

 Vương Nhung nhận xét Nguyễn Văn Nghiệp: "Trong sạch, có tài nhận biết người; từ đầu nhà Hán đến nay chưa có người như thế."

 Lời chú: Sách *Tân thư* của Đỗ Đốc chép: Nguyễn Vũ, tự Văn Nghiệp, người huyện Úy Thị, quận Trần Lưu. Cha là Nguyễn Kham, làm thị trung (quan hầu cận bên vua). Vũ là người rộng rãi khoáng đạt, học rộng thông suốt, là bậc kẻ sĩ sâu sắc, nho nhã. Sách *Trần Lưu chí* chép: Nguyễn Vũ cuối đời Ngụy làm thái thú Thanh Hà (?). Người cháu trong họ là Nguyễn Tịch, lúc còn để tóc trái đào chưa ai biết tiếng, Vũ gặp đã cho là phi thường, cho rằng hơn mình. Ông biết người phần nhiều như vậy. Ông viết sách mười tám thiên, gọi là *Nguyễn Tử*, mất tại nhà. Tống Tử Tuấn, bạn của Quách Thái (?), khen Thái rằng từ đầu nhà Hán đến nay chưa ai sánh được Lâm Tông.

 Vũ Nguyên Hạ nhận xét Bùi Khải và Vương Nhung: "Nhung chuộng giản dị, kiệm ước; Khải trong sáng thông suốt."

 Lời chú: Sách *Tấn thư* của Ngu Dự chép: Vũ Cai, tự Nguyên Hạ, người huyện Trúc Ấp, nước Bái. Cha là Vũ Chu, làm quang lộc đại phu (chức quan cao cấp, chuyên bàn bạc, cố vấn) nhà Ngụy. Cai và hai em là Hâm, Mậu đều được khen từ lúc còn để tóc trái đào, đều có tài khí và danh vọng; người trong làng và các bậc chú bác chưa nhận ra được ai hơn ai kém. Bấy giờ người cùng quận là Lưu Công Vinh nổi tiếng biết người, từng đến thăm Vũ Chu, Chu cho ba con ra chào. Công Vinh nói: "Ba người con của ông đều là quốc sĩ (bậc tài giỏi bậc nhất trong nước). Khí lượng của Nguyên Hạ hơn cả, có phong cách và năng lực của người phò tá, làm quan có thể đến bậc chỉ dưới tam công; Thúc Hạ và Quý Hạ cũng không kém bậc thường bá, nạp ngôn (các quan hầu cận vua, truyền đạt mệnh lệnh)." Vũ Cai làm quan đến tả bộc xạ (phó quan đứng đầu Thượng thư đài).

 Dữu Tử Tung (Dữu Ải) nhận xét Hòa Kiệu: "Sừng sững như cây tùng cao nghìn trượng, tuy sần sùi có nhiều mấu mắt, nhưng đem dựng nhà lớn thì dùng được làm rường cột."

 Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Hòa Kiệu thường ngưỡng mộ cách làm người của cậu mình là Hạ Hầu Huyền, nên giữa các quan trong triều, ông đứng cao vượt hẳn, không theo bầy đàn; người đương thời đều nể sợ phong cách và khí tiết của ông.

 Vương Nhung nói: "Thái úy (Vương Diễn) dáng vẻ thần thái cao xa, sáng suốt, như rừng ngọc dao, cây ngọc quỳnh, tự nhiên là người ở ngoài cõi gió bụi."

 Lời chú: Sách *Danh sĩ truyện* chép: Vương Di Phủ (Vương Diễn) dáng vóc trời sinh khác thường, sáng đẹp như thần. Sách *Bát vương cố sự* chép: Thạch Lặc gặp Di Phủ, nói với trưởng sử là Khổng Trường: "Ta đi khắp thiên hạ đã nhiều, chưa từng thấy người như thế này. Có nên tha cho sống không?" Trường đáp: "Ông ta là bậc tam công nhà Tấn, sẽ không chịu để ta dùng." Lặc nói: "Dù vậy, cũng không thể dùng đao kiếm mà giết." Đêm ấy sai người đẩy tường đè chết ông.

 Vương Nhữ Nam (Vương Trạm, sau làm nội sử Nhữ Nam) đã mãn tang mẹ đẻ, vẫn ở lại bên mộ. Cháu ông là Vương Tế mỗi lần đến viếng mộ, hầu như không ghé chỗ chú, chú cũng không đợi Tế. Thỉnh thoảng có ghé thì chỉ hỏi han nóng lạnh mà thôi. Về sau, Tế thử hỏi chuyện thời sự gần đây, ông đối đáp rất có lời hay ý đẹp, ngoài sức tưởng tượng của Tế. Tế vô cùng kinh ngạc, bèn tiếp tục trò chuyện, dần dần đi vào những chỗ tinh vi. Trước đó Tế chẳng hề có chút lễ kính của phận cháu, nay nghe lời chú nói, bất giác run sợ, cả lòng lẫn dáng đều trở nên nghiêm cẩn. Tế bèn ở lại cùng chuyện trò, suốt ngày rồi lại thâu đêm. Tế tuy tài giỏi, phóng khoáng, cũng tự thấy mình còn thiếu sót, bèn thở dài than: "Nhà có danh sĩ mà ba mươi năm nay không biết!"

 Khi Tế ra về, chú tiễn ra tận cửa. Trong số ngựa theo hầu Tế có một con cực khó cưỡi, ít người cưỡi nổi. Tế hỏi bâng quơ chú có thích cưỡi ngựa không, chú đáp: "Cũng thích." Tế lại cho chú cưỡi con ngựa khó cưỡi ấy. Chú dáng điệu đã đẹp, vung roi quay ngựa uyển chuyển như vòng lượn, đến kỵ sĩ nổi tiếng cũng không hơn được. Tế càng khen chú khó lường, không phải chỉ ở một việc.

 Lời chú: Sách *Tấn kỷ* của Đặng Xán chép: Vương Trạm, tự Xử Xung, người Thái Nguyên, có đức mà không ai biết, ngay anh em họ hàng cũng cho là khờ; chỉ có cha là Vương Sưởng thấy ông khác người. Sưởng mất, Trạm ở bên cạnh mộ. Cháu là Tế đến thăm, thấy ở đầu giường có quyển *Chu Dịch* (Kinh Dịch, sách cổ về bói toán và triết lý biến hóa), bèn hỏi: "Chú dùng sách này làm gì? Có từng đọc không?" Trạm cười đáp: "Lúc trong người khỏe khoắn thì cũng đọc. Hôm nay ta sẽ bàn với cháu." Hai người bèn cùng bàn Kinh Dịch, ông phân tích đến chỗ vi diệu, lời hay ý lạ, đều là những điều Tế chưa từng nghe, Tế khen không thể lường được. Tế tính thích ngựa, con ngựa đang cưỡi rất nhanh, Tế nghĩ chắc Trạm thích nó. Trạm nói: "Con ngựa này tuy hơi nhanh nhưng sức yếu, không chịu được gian khổ. Gần đây ta thấy con ngựa của đốc bưu (quan được quận sai đi tuần xét các huyện) chắc hơn con này, chỉ là chăm nuôi chưa tới mà thôi." Tế đem ngựa của đốc bưu về, cho ăn thóc mười mấy ngày, rồi cùng Trạm cưỡi thử. Trạm chưa từng cưỡi ngựa, bỗng nhiên phi nước đại, nhịp bước chẳng khác gì Tế, mà hai con ngựa không con nào hơn con nào. Trạm nói: "Nay chỉ chạy thẳng trên đường xe thì làm sao phân biệt ngựa hơn kém? Phải đến chỗ có ụ đất tổ kiến (đất gồ ghề) mới được." Thế là đến chỗ ụ đất tổ kiến cho ngựa chạy vòng, con ngựa (của Tế) quả nhiên vấp ngã. Tài nhận biết tuyệt vời, trời phú của ông là như vậy.

 Khi về đến nhà, (cha của Tế là) Vương Hồn hỏi Tế sao đi lâu đến mấy ngày. Tế đáp: "Con vừa mới có được một ông chú." Hồn hỏi duyên cớ, Tế kể lại đầy đủ và khen ngợi như trên. Hồn hỏi: "So với ta thì thế nào?" Tế đáp: "Là người trên con." Vũ Đế mỗi lần gặp Tế thường đem Trạm ra trêu: "Ông chú khờ nhà khanh chết chưa?" Tế thường không có lời nào đáp lại. Đến khi đã "có được" chú, sau đó Vũ Đế lại hỏi như trước, Tế đáp: "Chú của thần không khờ," rồi khen những điểm hay thật sự của chú. Vua hỏi: "Sánh được với ai?" Tế đáp: "Dưới Sơn Đào, trên Ngụy Thư."

 Lời chú: Sách *Tấn Dương thu* chép: Vương Tế có tài nhận xét con người, phân định nhã tục, phải trái, ít khi tán dương ai; gặp Trạm thì thán phục đức độ, khí lượng của ông. Người đương thời nói Trạm so lên với Sơn Đào thì chưa đủ, so xuống với Ngụy Thư thì có thừa. Trạm nghe vậy nói: "Muốn xếp ta vào khoảng giữa họ Quý và họ Mạnh sao?" (ý dùng lời Khổng Tử bàn cách đối đãi ở mức giữa họ Quý và họ Mạnh nước Lỗ, tức xếp vào bậc lưng chừng).

 Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Ngụy Thư, tự Dương Nguyên, người Nhậm Thành, mồ côi từ nhỏ, được nhà ngoại họ Ninh nuôi. Nhà họ Ninh dựng nhà mới, thầy xem tướng nhà nói: "Nhà này sẽ sinh ra một người cháu ngoại hiển quý." Bà ngoại thấy cháu họ Ngụy còn nhỏ mà thông minh, cho rằng chắc ứng vào lời ấy. Thư nói: "Cháu sẽ vì ông bà ngoại làm cho đúng lời xem tướng nhà này." Lúc nhỏ ông bị coi là chậm chạp, người chú là Ngụy Hành sai ông trông cối giã gạo chạy bằng sức nước, thường nói: "Thằng Thư làm được trưởng một làng tám trăm hộ là ta mãn nguyện rồi." Thư không để tâm. Ông cao tám thước hai tấc, không lo những việc vặt vãnh như người thường. Thuở trẻ ông bắn cung giỏi, mặc áo da vào núi, xuống đầm, mỗi lần đi săn đều được nhiều. Ông làm trưởng sử cho hậu tướng quân Chung Dục. Chung Dục cùng các thuộc quan bắn cung chơi, Thư thường chỉ ngồi vạch thẻ ghi điểm. Về sau gặp lúc một phe thiếu người, họ lấy Thư cho đủ số, thế là ông bắn phát nào trúng phát nấy, dáng vẻ ung dung nhã nhặn, gần như đạt đến chỗ hay tuyệt. Dục thán phục, xin lỗi rằng: "Ta chưa biết hết tài khanh, cũng như việc bắn cung này vậy." Ông chuyển làm tham quân (?) (quan giúp bàn việc quân) phủ tướng quốc. Tấn vương mỗi lần bãi triều đều dõi mắt nhìn theo ông mà nói: "Ngụy Thư đường hoàng, là bậc đứng đầu trong mọi người." Ông nhiều lần thăng chức, làm đến thị trung, tư đồ (một trong tam công).

 Từ đó Vương Trạm nổi danh, năm hai mươi tám tuổi mới ra làm quan.

 Bùi bộc xạ (Bùi Ngỗi), người đương thời gọi là "rừng rậm, đầm sâu của lời bàn luận" (nơi tụ hội lời lẽ phong phú vô tận).

 Lời chú: Sách *Huệ Đế khởi cư chú* (sổ ghi chép việc làm, lời nói hằng ngày của vua) chép: Bùi Ngỗi hiểu lý lẽ rất sâu rộng, giỏi biện luận, vặn hỏi.

 Trương Hoa gặp Chử Đào, nói với Lục Bình Nguyên (Lục Cơ, từng làm nội sử Bình Nguyên): "Anh em ông như rồng vùng lên nơi bến mây, Cố Ngạn Tiên như phượng hót dưới nắng sớm; ta cứ tưởng của báu đất Đông Nam đã hết, không ngờ lại gặp được chàng Chử." Lục đáp: "Ấy là vì ngài chưa thấy những người không hót, không vùng lên đó thôi."

 Lời chú: Sách *Chử thị gia truyện* chép: Chử Đào, tự Quý Nhã, người huyện Tiền Đường, quận Ngô, là hậu duệ của Chử tiên sinh. Đào thông minh hơn người, mười ba tuổi làm hai bài phú *Chim âu* và *Cối giã nước*. Nghiêm Trọng Bật ở Uyển Lăng xem thấy, lấy làm lạ, nói: "Chử tiên sinh lại xuất hiện rồi." Từ nhỏ ông không ham chơi đùa, thanh đạm, nhàn tĩnh, ít nói, lấy sách vở kinh điển cổ xưa làm vui, nói với người thân: "Thánh hiền đều có đủ trong sách vở, bỏ đó còn tìm gì nữa?" Châu quận mời ra làm quan, ông không nhận. Khi nước Ngô quy hàng, Thế Tổ (Tấn Vũ Đế) bổ ông làm đài lang (quan ở Thượng thư đài), kiến trung hiệu úy (một chức quan võ). Tư không Trương Hoa viết thư cho Đào rằng: "Hai anh em họ Lục như rồng vùng lên ở vùng Giang Hán, Ngạn Tiên như phượng hót dưới nắng sớm. Từ đó đến nay ta thường sợ vàng phương nam đã hết, nào ngờ lại được thấy ở ông. Nên biết đức của Diên Châu (Quý Trát, hiền nhân nước Ngô thời Xuân Thu, được phong ở Diên Lăng và Châu Lai) không lẻ loi, của báu nơi vực sâu, núi cao không bao giờ cạn." Ông làm quan đến trung úy.

 Có người hỏi vị tú tài (người được châu tiến cử lên triều theo khoa tú tài): "Các dòng họ lâu đời ở đất Ngô thế nào?" Đáp: "Ngô phủ quân là bậc lão thành của thánh vương, là người tài giỏi của thời thịnh trị. Chu Vĩnh Trường là bậc đức độ nhất trong việc cai trị dân, là người danh vọng cao trong việc tuyển chọn người trong sạch. Nghiêm Trọng Bật là tiếng hạc kêu nơi chín đầm (theo Kinh Thi, hạc kêu ở đầm sâu mà tiếng vang tới trời, ví người ở ẩn mà tiếng thơm lan xa), là con ngựa câu trắng trong hang vắng (ví người hiền ở ẩn). Cố Ngạn Tiên là đàn cầm, đàn sắt trong tám thứ âm nhạc, là văn hoa rồng năm sắc. Trương Uy Bá là cây tùng tươi tốt giữa mùa giá rét, là ánh sáng vượt trội trong đêm tối. Lục Sĩ Hành, Lục Sĩ Long là chim hồng hộc bay lượn chờ thời, là chiếc trống treo đợi dùi (ví tài năng đang chờ được dùng)."

 Lời chú: Vị tú tài ấy là Thái Hồng. Văn tập của Hồng có chép bức thư Hồng gửi thứ sử Chu Tuấn: "Một hôm tôi hầu ngồi, ngài nói đến kẻ sĩ đất Ngô, ngài hỏi cả đến kẻ cắt cỏ kiếm củi (lời khiêm tốn, chỉ người hèn mọn), bèn được ngài hỏi đến. Lúc vội vàng trước mặt ngài, lời nói không trọn ý, ngài sai tôi kê ra tên tuổi, hành trạng; lui về tôi suy nghĩ, nay xin kể những người mình biết.

 Ngô Triển, tự Sĩ Quý, người Hạ Bì: lòng trung đủ sửa điều sai, sự trong sạch đủ răn phong tục, chữ tín có thể cảm động thần linh, tài năng đủ giúp đời. Làm quan nước Ngô đến thứ sử Quảng Châu, thái thú quận Ngô. Khi nước Ngô bị dẹp, ông về Hạ Bì, đóng cửa giữ mình, không giao du với khách khứa; thật là bậc lão thành của thánh vương, người tài giỏi của thời thịnh trị.

 Chu Đản, tự Vĩnh Trường, người quận Ngô: thân mình và việc làm đều trong sạch hòa nhã, đức trung chính ở bên trong mà thông suốt lý lẽ. Triều Ngô cử ông vào khoa hiền lương (khoa tiến cử người hiền đức), nhiều lần thăng chức đến nghị lang (quan bàn bạc việc triều chính); nay về ở nhà. Thật là bậc đức độ nhất trong việc cai trị dân, người danh vọng cao trong việc tuyển chọn người trong sạch.

 Nghiêm (?) tự Trọng Bật, người quận Ngô: bẩm khí trong sạch, thuần khiết, suy nghĩ và độ lượng sâu rộng lớn lao. Triều Ngô cử vào khoa hiền lương, làm huyện lệnh Uyển Lăng; nước Ngô bị dẹp thì thôi quan. Đó là tiếng hạc kêu nơi chín đầm, con ngựa câu trắng trong hang vắng.

 Trương Sướng, tự Uy Bá, người quận Ngô: bẩm tính kiên định sáng suốt, chí khí và đức hạnh trong sáng; sống giữa chốn mài giũa, nhuộm bẩn mà không hề bị mòn đi hay đen lại (lấy ý Luận ngữ: vật thật cứng thì mài không mòn, vật thật trắng thì nhuộm không đen). Đó là cây tùng cây bách giữa mùa giá rét, là ánh sáng vượt trội trong đêm tối."

 Sách *Lục Vân biệt truyện* chép: Lục Vân, tự Sĩ Long, là con thứ năm của đại tư mã (chức quan võ cao nhất) nước Ngô là Lục Kháng, em cùng mẹ của Lục Cơ. Ông nho nhã, có tài xuất chúng, dung mạo khôi ngô, miệng lanh lợi, giỏi đàm luận, nghe rộng nhớ dai, giỏi viết sách. Sáu tuổi đã biết làm thơ phú, người đương thời cho là hạng như Hạng Thác, Dương Ô (những thần đồng thời xưa). Năm mười tám tuổi, thứ sử Chu Tuấn cho làm chủ bạ (quan coi sổ sách, giấy tờ). Tuấn thường khen: "Lục Sĩ Long là Nhan Uyên (Nhan Hồi) của đời nay." Ông nhiều lần thăng chức, làm thái tử xá nhân (quan hầu cận thái tử), nội sử nước Thanh Hà; bị Thành Đô vương giết hại.

 (Thái Hồng nói tiếp:) "Phàm các vị ấy, lấy bút lớn làm cày cuốc, lấy thẻ viết làm ruộng tốt, lấy sự lặng lẽ (?) làm việc cấy gặt, lấy nghĩa lý làm năm được mùa, lấy đàm luận làm hoa đẹp, lấy trung thứ (hết lòng với người và biết suy lòng mình ra lòng người) làm của báu; viết văn chương làm gấm vóc, chứa Ngũ kinh (năm bộ kinh điển của Nho gia) làm lụa là; ngồi trên sự khiêm nhường như ngồi chiếu đệm, giăng điều nghĩa, sự nhường nhịn làm màn trướng; thực hành nhân nghĩa làm nhà cửa, tu dưỡng đạo đức làm dinh thự rộng lớn."

 Lời chú: Xét những kẻ sĩ mà Thái Hồng bàn tới gồm mười sáu người, trong đó không có anh em Lục Cơ, cũng không có đoạn từ "Phàm các vị ấy" trở xuống; ngờ là người đời sau thêm vào.

 Có người hỏi Vương Di Phủ: "Sơn Cự Nguyên về nghĩa lý thế nào? Thuộc hạng người nào?" Vương đáp: "Người này vốn không chịu nhận mình là người giỏi đàm luận; tuy không đọc *Lão Tử*, *Trang Tử*, nhưng thỉnh thoảng nghe ông ngâm vịnh, thường thường lại hợp với ý chỉ của hai sách ấy."

 Lời chú: Bài *Họa tán* của Cố Khải Chi viết: Sơn Đào có tài mà không cậy tài, đều là những chuyện thuộc loại này.

 Ở Lạc Dương, nho nhã có ba chàng "Hỗ": Lưu Túy tự Thuần Hỗ, Lưu Hoành tự Chung Hỗ, Lưu Mạc tự Xung Hỗ. Họ là anh em ruột, là cháu (gọi bằng cậu) của Vương An Phong, lại đều là con rể của Vương An Phong. Hoành là ông nội của Lưu Chân Trường (Lưu Đàm).

 Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Lưu Túy là người nước Bái, từng làm thị trung, nam trung lang tướng. Lưu Hoành từng làm bí thư giám (quan coi kho sách, văn thư của triều đình), quang lộc đại phu. Sách *Tấn hậu lược* chép: Lưu Mạc từ nhỏ đã nổi tiếng có kiến thức trong sáng, thân thiết với Vương Di Phủ, cả hai đều thích chú tâm vào việc bình phẩm con người, nên người đời công nhận ông là người có tài trí. Từ chức hữu trưởng sử phủ tướng quốc, ông ra làm thứ sử Tương Châu (?), nổi tiếng là người cao quý mà giản dị. Xét sách *Lưu thị phả*: vợ của Lưu Bân là con gái Vũ Chu, sinh ra Túy, Hoành, Mạc; vậy họ không phải là cháu ngoại họ Vương.

 Ở Lạc Dương, nổi bật xuất chúng (như tiếng kim loại ngân vang) có Phùng Huệ Khanh, tên là Tôn, con của Phùng Bá.

 Lời chú: Sách *Tấn hậu lược* chép: Phùng Bá, tự Hữu Thanh, người Trường Lạc, làm quan đến đại tông chính (quan coi việc tông thất nhà vua), sinh ra Tôn. Sách *Bát vương cố sự* chép: Phùng Tôn từ nhỏ đã có tài, sáng dạ, biết điều thích hợp với thời thế, sớm được làm những chức quan thanh quý, làm đến thị trung, bị Trường Sa vương giết hại.

 Phùng Tôn và Hình Kiều đều là cháu ngoại của tư đồ họ Lý, cùng với con của tư đồ là Lý Thuận đều nổi tiếng. Người đương thời khen: "Phùng thì tài trong sạch, Lý thì tài sáng suốt, thuần túy là Hình."

 Lời chú: Sách *Tấn chư công tán* chép: Hình Kiều, tự Tằng Bá, người Hà Gian, có tài học, làm quan đến tư lệ hiệu úy (?) (quan giám sát các quan lại ở kinh đô và vùng phụ cận). Lý Thuận, tự Mạn Trường, làm quan đến thái bộc khanh (quan coi xe ngựa của vua).

 Vệ Bá Ngọc (Vệ Quán) làm thượng thư lệnh (quan đứng đầu Thượng thư đài, cơ quan xử lý chính sự), thấy Nhạc Quảng cùng các danh sĩ trong triều bàn luận, lấy làm lạ, nói: "Từ khi các vị thuở trước qua đời, ta thường sợ những lời lẽ sâu xa (?) sắp dứt, nay lại được nghe những lời ấy từ ông." Ông sai con em đến thăm Nhạc Quảng, dặn: "Người này là tấm gương nước của mọi người (soi rõ được người khác). Gặp ông ấy như vén mây mù mà thấy trời xanh."

 Lời chú: Sách *Tấn Dương thu* chép: Thượng thư lệnh Vệ Quán gặp Nhạc Quảng, nói: "Từ khi Hà Bình Thúc (Hà Yến) và các vị khác qua đời, ta thường cho rằng thanh ngôn (lối bàn luận về huyền lý, đạo lý thanh cao) đã hết, nay lại được nghe từ ông." Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Vệ Quán giỏi bàn về danh lý (lý lẽ phân định danh và thực), từng nhiều lần cùng Hà Yến, Đặng Dương đàm luận; gặp Nhạc Quảng, lấy làm lạ, nói: "Mỗi lần gặp người này thì sáng trong như vén mây mù mà thấy trời xanh."

 Vương Thái úy (Vương Diễn) nói: "Gặp Bùi lệnh công, thấy tinh anh sáng rỡ, trùm lên trên mọi người, không phải hạng kiến thức tầm thường. Nếu người chết có thể sống lại, ta sẽ theo về với ông ấy." Có người nói đây là lời của Vương Nhung.

 Lời chú: Sách *Lễ ký* chép: Triệu Văn Tử cùng Thúc Dự đi xem ở Cửu Nguyên (khu mộ của các khanh đại phu nước Tấn). Văn Tử nói: "Người chết nếu có thể sống dậy, ta sẽ theo về với ai?" Trịnh Huyền chú: "Tác nghĩa là sống dậy."

 Vương Di Phủ tự than: "Ta nói chuyện với Nhạc lệnh (Nhạc Quảng, từng làm thượng thư lệnh), chưa lần nào không thấy lời mình rườm rà."

 Lời chú: Sách *Tấn Dương thu* chép: Nhạc Quảng giỏi dùng lời ngắn gọn mà làm thỏa lòng người, điều gì không biết thì im lặng. Thái úy Vương Di Phủ và quang lộc đại phu Bùi Thúc Tắc đều giỏi thanh ngôn, thường nói: "Nói chuyện với Nhạc quân thấy ông ấy giản dị mà thấu đáo đến tột cùng, bọn ta đều rườm rà cả."

 Quách Tử Huyền (?) có tài xuất chúng, giỏi bàn về *Lão Tử*, *Trang Tử*. Dữu Ải từng khen ông, mỗi lần đều nói: "Quách Tử Huyền đâu có kém Dữu Tử Tung."

 Lời chú: Sách *Danh sĩ truyện* chép: Quách Tượng, tự Tử Huyền (?), từ chức hoàng môn lang chuyển làm chủ bạ phủ thái phó, nắm việc, dùng quyền thế làm chấn động cả phủ. Dữu Ải (?) nói với Tượng: "Ông vốn là bậc đại tài đương thời, những ý nghĩ trước kia của ta đều đã tiêu tan hết." Sự phục lẽ phải, đem lòng thành đối đãi người khác của Dữu Ải đều thuộc loại như thế.

 Vương Bình Tử (Vương Trừng) nhận xét Thái úy (anh mình là Vương Diễn): "Anh hình dáng thì giống người đắc đạo, nhưng thần thái sắc sảo quá mức." Thái úy đáp: "Quả thật không bằng em thong dong, hòa nhã."

 Lời chú: Sách *Tấn thư* của Vương Ẩn chép: Vương Trừng thông suốt, sáng sủa, thích bình phẩm con người, lòng không vướng bận (?) điều gì.

 Phủ thái phó (Tư Mã Việt, Đông Hải vương) có ba người tài: Lưu Khánh Tôn (Lưu Dư) có tài sở trường.

 Lời chú: Sách *Tấn Dương thu* chép: Thái phó định triệu Lưu Dư, có người nói: "Dư như chất mỡ, đến gần sẽ làm bẩn người." Thái phó sinh nghi nên đề phòng ông. Dư bèn bí mật xem sổ sách binh lính trong thiên hạ, các nơi đồn trú và kho tàng, số người và lương thực nhiều ít, trâu ngựa, khí giới, địa hình thủy bộ, đều thầm ghi nhớ hết. Bấy giờ việc quân việc nước bộn bề, mỗi lần họp bàn, từ Phan Thao trở xuống đều không ai đáp được, Dư liền bấm đốt ngón tay tính toán nơi điều binh, cấp vũ khí, kho lương và việc vận chuyển, mọi việc đều trôi chảy không vướng mắc. Từ đó Thái phó giao phó, tin cậy ông.

 Phan Dương Trọng (Phan Thao) có tài lớn, Bùi Cảnh Thanh (Bùi Mạc) có tài trong sạch.

 Lời chú: Sách *Bát vương cố sự* chép: Lưu Dư sở trường ở việc tổng hợp, tra xét; Phan Thao nổi tiếng học rộng; Bùi Mạc cứng cỏi tự lập, ngay thẳng. Cả ba đều được Đông Hải vương thân tín, đều nổi bật trong phủ; cho nên người đương thời khen: "Dư tài sở trường, Thao tài lớn, Mạc tài trong sạch."

 *Thế thuyết tân ngữ*, quyển giữa, phần trên (hết).

 (Phân loại thư mục: Bộ Tử, loại Tiểu thuyết gia, thuộc nhóm Tạp sự; sách *Thế thuyết tân ngữ*.)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video