Phẩm Không Quán (quán xét về tính không) thứ ba
Bấy giờ Bồ-tát Tối Thắng lại bạch Phật: "Thế nào là Bồ-tát (người tu hạnh lớn, cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) ở địa thứ ba (bậc tu thứ ba trong mười bậc của Bồ-tát) phải làm sạch hạnh của mình?"
Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, chỉ Phật) đáp: "Bồ-tát đang tiến học thì không có ý niệm ra vào. Tuy học hỏi nhiều mà đối với nghĩa lý vẫn không biết chán; không sa vào câu chữ, hình thức chữ viết, đầu đuôi văn từ. Truyền bá pháp thí (bố thí bằng cách giảng dạy giáo pháp), khiêm nhường với người. Tu sửa cõi nước mà không có ý tưởng về cõi nước. Gây dựng nghiệp lành mà cũng không kiêu căng. Hạnh tu từ lúc mới phát tâm không để gián đoạn. Nguyện thành tựu công đức, chí vững như núi An Minh (tức núi Tu-di, ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm xưa). Quan sát chúng sinh mà giảng pháp đem lại vui mừng. Lấy ý mới phát tâm làm gốc của đạo, nhờ đó mà đạt tới quả đạo vĩnh viễn tịch lặng. Tâm niệm bố thí rộng khắp tất cả; lập chí nguyện, giữ đủ giới cấm; mở lòng tinh tấn, tu hành không biếng nhác; không ham vui gì, chỉ chuyên lo việc đạo. Với người không có chỗ nương về thì làm người dẫn đường, nhân đó phân tích cho họ pháp trí tuệ lớn. Từ khi mới lập tâm thì mãi mãi không trụ vào đâu, dùng lòng đại từ tột bậc mà không thể thấy được. Muốn nhổ tận gốc rễ mà lập dấu vết của Đại thừa (con đường tu nhằm cứu độ khắp chúng sinh), thì phải thực hành lòng bi, thương xót những người chưa được độ; nếu thấy người đã được độ thì nên vui mừng. Đối với các chúng sinh thì giữ tâm bình đẳng; dù gặp khổ hay vui cũng không bị lay động; che chở tất cả, dẫn vào cửa đạo; được chư Như Lai trông thấy và nâng đỡ; nghĩ đến việc thuận theo lời răn dạy của chư Phật mười phương; phải độ tất cả chúng sinh thoát nạn của năm nẻo (năm cảnh giới chúng sinh sinh ra: địa ngục, quỷ đói, súc sinh, loài người, cõi trời); làm hưng thịnh sự giáo hóa của đạo, không làm tổn hại Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng); không trái lỗi điều gì thì sẽ thành quả đạo. Thuận theo giới cấm, làm khuôn phép cho mọi người. Mở bày kho báu trí tuệ vô cùng, giống như hư không không thể cùng tận; nhất thiết trí (trí biết tất cả) cũng không thể cùng tận. Tâm thức của Như Lai cũng lại như thế, không có hai bên sinh và diệt, chấp thường và đoạn diệt. Thân của định ý tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú một chỗ), trí tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến (sự thấy biết rằng mình đã giải thoát) không có gần xa, cũng không thể thấy được.
Này Tối Thắng, nên biết rằng cốt yếu của pháp sâu xa của tất cả chư Phật cũng không thể cùng tận, cũng không có đầu mối. Quá khứ, tương lai, hiện tại, ba đời hợp lại tan ra, cũng không có gì, không thấy có sự tụ họp. Có cái được thành tựu mà lại không có sự tan rã. Biến đổi không phải một; những gì do bốn đại (bốn yếu tố tạo thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) tạo thành — đất, nước, lửa, gió — cũng không có đối đãi, không thể thấy được. Dùng trí tuệ mà phân biệt tâm hạnh của chúng sinh; bản nguyện không dứt, không thể nghĩ bàn. Tất cả đều không có sinh, cũng không có gì phảng phất. Tất cả các pháp truy tìm không thể biết được; vì lẽ ấy cho nên không có sinh, cũng không có pháp nào có thể sinh. Sinh rồi lại không sinh, thì cái gì là sinh? Vì thế, này Tối Thắng, phát tâm Bồ-tát thì không cùng tận; không đặt tâm ý vào các pháp có hình tướng; cũng không xu nịnh, mong cầu các pháp. Tâm vị ấy chất phác ngay thẳng, đặc biệt nổi bật giữa đại chúng.
Vị ấy tu pháp làm lắng tâm, tự quán thân mình, quán thân người khác đều là không tịch, không sinh ý tưởng. Quán thân không nhiễm ô, không thể nắm bắt được, cũng không có người trao, phân biệt là một. Đi đứng tiến dừng đều xem xét các loài thọ thân trong ba cõi (cõi Dục còn ham muốn, cõi Sắc còn thân hình vi tế, cõi Vô sắc chỉ còn tâm thức), thấy rằng tất cả đều do si mê, ái dục mà gặp các khổ não; hiểu rõ là không có hai, không thể thấy được. Cảm giác, ý, hành và các pháp trong ngoài đều trống rỗng, không có sinh diệt.
Lại nữa, này Tối Thắng, Bồ-tát đang tiến học quán hơi thở ra vào, dài hay ngắn, chậm hay nhanh; những lỗ chân lông trong thân mà hơi thở đi qua, không chỗ nào không thấu rõ. Hơi thở ra thì ấm, hơi thở quay vào thì lạnh; hiểu biết là vắng lặng, hoàn toàn không có hình chất. Bồ-tát quán thân, phân biệt và nhận biết rằng nó cũng không có chỗ ở. Nhờ trong sạch nên ngay thẳng không tà vạy; tâm mềm mại, không ôm lòng thô cứng; tin sâu điều chân yếu, chưa từng thay đổi; chí luôn bền bỉ, không lay chuyển; không ai có thể ganh ghét, quấy hại. Vì sao vậy? Vì giới hạn hạnh tu của vị ấy không ai theo kịp; và điều gì vị ấy gây dựng thì không ai phỉ báng được, huống chi dám gây chuyện vô căn cứ, đổ tội vô cớ; cấu bẩn của tâm đều tiêu hết. Vị ấy nguyện cho bánh xe pháp (ví giáo pháp lan truyền như bánh xe lăn đi) luôn chuyển ở đời, khiến tất cả mọi người mau đạt được trí tuệ vi diệu, ánh sáng chiếu vào chỗ tối tăm như mặt trời xuyên mây. Lập gốc lành của đạo, tự quán thấy không có ta, sinh ra mà không có chỗ; đối với các pháp trong và ngoài cũng đều như vậy. Cũng không thấy chỗ sinh tử trôi về, chỗ khởi lên và diệt đi; cho đến A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, tự giải thoát), duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên) và Phật cũng đều không thấy không nghe. Có ý tưởng thấy thì không phải là thấy. Không có ý tưởng thấy thì tất cả đều trong sạch. Không dừng ở ý tưởng trong sạch, mới là chẳng phải ý tưởng. Đó là cái thấy về không, là không thấy gì cả.
Lại nữa, này Tối Thắng, tâm không ở trong, cũng không ở ngoài; không ở nơi đạo pháp, không trụ nơi thế tục; cũng không trụ nơi có, cũng không trụ nơi không; không thấy chỗ khởi lên, diệt đi, lay động. Tâm không có bờ bến, rộng khắp không đáy; cũng không có âm thanh, đầu đuôi đều hết. Như thế, này Tối Thắng, nên quán như vậy: quán mà không có gì để quán; nên thấy như vậy: thấy mà không có gì để thấy. Bồ-tát đang tu tập coi [mọi pháp] là không, là diệt, là không có gì.
Bồ-tát ở trụ thứ ba dùng các pháp định khiến ý chuyên tinh, suy xét cho thành trong sạch. Người suy xét như vậy là tương ưng với niết-bàn (sự dứt sạch phiền não, chấm dứt sinh tử), tương ưng với không có sinh. Pháp ấy là không có pháp; cái không cũng không có cái không. Gượng đặt ra tên gọi, gọi là pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật). Hiểu rõ pháp tính thì không có duyên đi lại.
Tu tập ý để dứt các pháp [ác], vì thương đời mà hiện ra danh xưng. Điều ác chưa sinh thì tinh tấn chế ngự, ngăn giữ không để khởi lên; điều ác đã khởi thì chế ngự ý khiến dứt đi; điều thiện chưa sinh thì siêng năng làm cho sinh; điều thiện đã sinh thì làm cho tăng thêm, không để rơi mất.
Bồ-tát ở trụ thứ ba tu định thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông: do mong muốn, do tinh tấn, do tâm, do tư duy trí tuệ). Đạt được định ưa thích vui mừng (?), dừng những việc tạo tác; gom thần túc lại mà giữ thân, tâm, ý. Dùng định tinh cần để trừ những điều ác đã làm; lại gom thần túc mà giữ gìn thân tâm. Lại dùng định của ý để trừ những việc đã làm; thâu tóm thần túc mà giữ thân tâm. Dùng định trí tuệ để trừ những việc đã làm; thâu tóm thần túc mà cũng giữ gìn thân tâm. Dần dần tiến lên tu các căn: tín căn, tinh tấn căn, ý căn (niệm), định căn, tuệ căn (năm sức mạnh nền tảng của người tu), liền được vào chỗ cốt yếu. Phật pháp là không, là tận, không có bên kia, không có ta; cũng không có nhân duyên, lại không có sự trói buộc. Tham đắm vào cái có, chấp là thường, thì khổ sinh tử bị dứt (?). Tất cả đều không có dấu vết, mà người đời phần nhiều nương tựa vào nhau, thấy và chấp vào tính và tên gọi trải vô số đời; lại phải đi trong ưu não theo nhau, như bóng theo hình, qua lại không dừng, như bánh xe chạy trong vết bánh, không biết đâu là đầu mối. Tu định mà không nương tựa, quán đúng mà không đắm chấp, thì tham hết, ý tưởng diệt, kết (mối phiền não trói buộc) được cởi, trong sạch. Đối với việc tu hành không mê lầm, ý không ưu não. Sinh, già, bệnh dứt, không còn qua lại. Mắt tuệ sáng lớn, chiếu khắp người đời, nhổ mười hai duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân duyên khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử), không còn mê lầm của sự thiếu trí tuệ.
Lại nữa, này Tối Thắng, bậc Bồ-tát đại sĩ lại phải tu công đức của thần lực (năm lực). Thần lực là thứ không ai phá hoại được; uy lực thần thông của thiên ma và ngoại đạo không thể xâm phạm. Đó là tín lực, tinh tấn lực, ý lực (niệm lực), định lực, tuệ lực. Đó là những điều Bồ-tát thường tu. Rồi nên dần tiến đến những bông hoa bảy giác ý (bảy yếu tố giác ngộ). Với hoa ý giác (niệm giác: luôn tỉnh nhớ) thì tu mười lăm tâm, dứt tâm keo kiệt, bước theo dấu chân Bồ-tát, thành tựu trí tuệ sâu xa vi diệu mà không thoái lui. Hoa pháp giác ý (trạch pháp: lựa chọn phân biệt đúng sai) thì vô vi, vô tác (không tạo tác), trừ bỏ những hạnh dơ xấu bất thiện. Hoa tinh tấn giác thì hợp giữ giới và [trừ] kiêu mạn (?); có kẻ buông lung thì ngăn lại không để khởi lên. Hoa hoan duyệt giác (hỷ: niềm vui trong pháp) thì tương ưng với cõi thiền thứ ba (?), thu nhiếp các ý tưởng loạn động, lặng lẽ vô vi. Hoa ỷ giác ý (khinh an: thân tâm nhẹ nhàng an ổn) thì không tham đắm gì, quán rõ các pháp cũng không có gì để tập nhiễm. Với hoa tín giác (?) (có lẽ là định giác: tâm an định) thì chí bền chắc, giảng nói điều vi diệu mà không hối hận. Cũng phải suy nghĩ về hoa vô trước giác (xả: buông bỏ, không vướng mắc), dứt trăm lẻ tám vết nhơ (một trăm lẻ tám phiền não) là tâm đắm nhiễm. Lại phải tu tám đạo hiền thánh: chính niệm, chính định, chính ngữ, chính hạnh, chính nghiệp, chính tập (?), chính ý, chính định (con đường tám nhánh chân chính của bậc thánh — trong kinh văn "chính định" lặp hai lần) (?), vượt qua tám nạn (tám hoàn cảnh khiến không gặp được Phật pháp, như sinh vào địa ngục, quỷ đói, súc sinh, nơi biên địa…), vượt khỏi sáu suy (sáu đối tượng của giác quan: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý — làm hao mòn thiện tâm). Cũng phân biệt pháp ba tam-muội (ba thứ định: không, vô tướng, vô nguyện). Có đủ các hạnh này rồi mới được gọi là làm sạch trụ địa thứ ba.
Như vậy, này Tối Thắng, bậc Bồ-tát đại sĩ tu tập cửa trí tuệ, xét rằng không, không có, không thể nhìn thấy, không có ý tưởng về hình; tướng cũng không có tướng. Thuyết pháp cho người thì luôn trung chính, lời nói chí thành, trọn không sai khác. Nếu có cho ai điều gì thì không mong đền đáp, không cầu danh tiếng để người ta khen ngợi. Mọi người đều cùng tôn kính, dâng lễ cúng dường. Làm việc gì cũng không vì mình, trước mong người khác được yên, sau mới lo cho mình. Sở dĩ tự mình được an ổn là vì công đức bố thí không ôm lòng mỏi mệt; việc bố thí làm dù khổ cũng không chán, vì thương xót tất cả chúng sinh vậy. Dùng lòng từ tột bậc mà cứu vớt khỏi già chết; vì những kẻ lười mỏi mà khởi tinh tấn. Sở dĩ dũng mãnh khởi tinh tấn là muốn nuôi dưỡng các loài chúng sinh. Thường phải tự nghĩ: 'Ta nhờ chúng sinh mà thành tựu quả đạo, các công đức nghiệp lành cũng được đầy đủ.' Những gì có thể dốc sức thì không mong đền đáp. Vì sao vậy? Vì tâm trong sạch nên được pháp thấm nhuần. Vì thế không cầu; người đời có cầu thì vì họ mà trừ sự cầu lợi. Dùng sức trí tuệ ấy mà giữ gìn tất cả pháp; nguyện cho muôn dân đều được yên chỗ, khiến kẻ trên người giữa kẻ dưới đều không oán hận; việc làm an ổn, chắc chắn. Do đó Bồ-tát không ai chế ngự được, cũng không ai ngăn chặn được.
Như vậy, này Tối Thắng, lời thề xưa của Bồ-tát rộng lớn khó lường, trí tuệ không bờ bến, không thể cùng tận, giống như vàng cõi trời không chút vết bẩn. Vì sao vậy? Vì không có tì vết, đã quét sạch bụi che, mãi không tham dục; các tâm ác không thể làm rối lại. Lại ý chí mạnh mẽ, không chịu khuất phục điều ác; phòng giữ tà niệm, không để sinh ra giận dữ, si mê, các thứ tham đắm, sự vội vã chạy theo năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), kiêu căng tự đại; mọi điều không nên đều trừ sạch. Bồ-tát ở trụ thứ ba thường giữ tâm này, hiểu rõ pháp bên trong mà không thể thấy, cũng không có hình tướng. Nếu có tướng thì hủy hoại pháp tính. Buông bỏ gánh nặng và các cấu bẩn, phải lập tâm này không để biếng nhác. Truy tìm tâm thức thì đều không có chỗ ở, không thể thấy được, không có nhiều thứ ý tưởng. Có kẻ rối loạn thì giữ gìn cho họ được định ý; kẻ không có trí tuệ thì nuôi dưỡng cho thành tựu. Tính đến tất cả các loài thọ thân, kẻ có công đức và kẻ không có công đức, đều muốn độ thoát cho đến Đại thừa. Suy nghĩ về Đại thừa mà cũng không có dấu vết. Dạy dỗ tất cả những người tu hành theo pháp, khiến dốc chí bền vững, làm sạch địa thứ ba, thành tựu quả đạo. Những ai đang ở trong hoạn nạn đều khiến lập nên công đức vô cùng. Tuy được quả báo mà biết là không có gì; tâm cũng như vậy, mãi không thể thấy. Vì sao vậy? Vì dùng trí tuệ quán biết là không có quá khứ, vị lai, hiện tại.
Như vậy, này Tối Thắng, Bồ-tát thường học tu đại từ. Nếu có người gặp khổ nạn tự tìm đến nương nhờ, muốn được cứu giúp để toàn thân mạng, thì thà bỏ thân mình, cam chịu khổ não, trước cứu người đang nguy cấp, không phụ lời thề. Người thực hành lòng từ thì bình đẳng như cán cân. Nếu được thêm lợi thì không vui mừng; nếu bị phỉ báng thì không buồn lo. Đó là Bồ-tát tùy lúc thực hành lòng từ. Người thực hành lòng từ thường dùng ba việc để làm sạch thân, miệng, ý: trọn không truyền điều ác, cũng không nghĩ điều tà. Tuy ở giữa chốn ngu si phiền não, vẫn một mình bước đi không sợ hãi, cũng không tự cao. Pháp mình học không bỏ trí tuệ biết khắp; các trí tuệ thần thông đều thâu tóm Phật pháp; tùy điều người cầu mà không trái lòng họ."
Bấy giờ Thế Tôn lại bảo Tối Thắng: "Xưa kia ta đi học đạo, làm sạch các kết (mối phiền não trói buộc) của trụ thứ ba; những bạn đồng tu có công đức ngang bằng nhiều không kể xiết; trong số đó những người thoái lui, ở sau ta, nhiều không nói hết được. Ta từ trụ thứ nhất đến trụ thứ ba, lập lời thề rộng lớn, tâm không lay chuyển. Trong khoảng thời gian ấy, công đức đã làm cũng không thể lường được. Hãy tạm bỏ qua châu báu, vật lạ quý, của cải trong nước, vợ con — những thứ ấy không kể vào đây — chỉ nói riêng việc ta nguyện bố thí cho người trước mặt chín nghìn chín trăm chín mươi chín cái đầu. Cuối cùng gặp một con hổ đói gầy, cùng quẫn; nó rình bắt bầy thú mà mãi không được, bèn muốn ăn thịt con mình để giữ mạng sống, vươn mình giương móng sắp vồ lấy. Lúc ấy ta cùng Từ Thị (Bồ-tát Di-lặc) và Nhu Thuận làm bạn đồng hành. Ta quay lại bảo hai người: 'Nay chính là lúc này. Ai có thể lập tâm dũng mãnh vượt bậc, gieo thân mình bố thí cho con thú đói kia?' Hai người quay lại nhìn mặt nhau, miệng tuy không nói mà lòng đã muốn lùi. Ta liền quán biết họ có ý hối tiếc, lập tức từ đỉnh núi gieo mình xuống hang sâu. Chư thiên cõi trời Thủ-đà-hội (cõi trời Tịnh Cư, nơi các bậc thánh đã lìa dục sinh về) liền xuống đỡ lấy, rồi hóa ra cam lộ có hình dạng giống thân ta, cho con hổ đói ăn no. Mẹ con nó đều được toàn mạng, mà ta cũng không bị tổn hại gì. Tính ra thân ấy là đủ một vạn cái đầu. Vì thế, này Tối Thắng, Bồ-tát đang tiến học tu thành địa thứ ba cũng có kẻ hối hận quay lui, tâm không bền vững. Giả sử thân ta có vào miệng hổ đi nữa, hổ cũng không ăn, cũng không lại gần. Vì sao vậy? Vì đã lập được gốc rễ, được thần lực, nên đối với tất cả các pháp đều được tự tại. Phải tu tập sám hối, chưa từng che giấu điều gì; dùng sự bố thí vô lượng để khuyến khích trợ giúp công đức. Bồ-tát tu học, tuyên bày nghĩa đạo, vâng làm, siêng học; pháp của bậc đại sĩ thì ý chí bền chắc, không bỏ lời thề rộng lớn, dùng áo giáp công đức vô cùng tự bao bọc mình."
Phật lại bảo Tối Thắng: "Bồ-tát đang tiến học tu sửa địa thứ ba thường phải chuyên tâm, không để thay đổi; không vì điều mình thấy mà làm động lòng mọi người. Đối với các phiền não nhọc nhằn luôn biết xa lìa. Đối với bản thân thì biết đủ, không cầu may. Không bám vào ý tưởng, tâm không trôi chạy. Không cầu vinh hiển, địa vị cao sang quyền quý. Khiến tất cả mọi người tu pháp đúng như pháp; mở bày trí tuệ cao tột để cùng về một nguồn; ta và người là một, không có sai khác; tùy nhân duyên của họ mà thị hiện. Phải không dùng cái sinh, không phải không có sinh, không sinh cũng không phải không sinh, mới làm sạch được địa ấy, xem như không mê lầm, trọn không dùng sự mê lầm (?). Mê lầm sinh ra phiền não trần lao mới gọi là mê lầm; mê lầm mà không thấy mê lầm, không mê lầm cũng không phải không mê lầm; biết sâu sắc sự mê loạn mới tương ưng với chân không (tính không chân thật). Như vậy, này Tối Thắng, hạnh của Bồ-tát là phân biệt sự không, dẫn người vào pháp, khiến tất cả những ai đang khổ đau đều được an ổn. Đó gọi là, này Tối Thắng, Bồ-tát đang tiến học ở trụ địa thứ ba mà làm sạch hạnh của mình."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video