Thiên 5 — Phẩm 5 – Thấu rõ tánh không

 Kinh Thập Trụ Đoạn Kết (kinh nói về mười trụ, tức mười bậc tu của Bồ-tát, và việc dứt bỏ các "kết", tức những mối phiền não trói buộc tâm), quyển thứ hai. Phẩm Liễu Không (thấu rõ tính không), thứ năm.

 Bấy giờ Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật, vừa tự giác ngộ vừa cứu độ mọi loài) Tối Thắng, vị Bồ-tát đang thưa hỏi trong kinh này, lại bạch với Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn): "Bồ-tát Tu Thành (danh xưng của Bồ-tát ở bậc thứ năm trong mười trụ; trụ là bậc, giai đoạn tu hành) ở trụ thứ năm phải làm cho địa vị của mình trong sạch như thế nào?"

 Phật bảo Tối Thắng: "Bậc đại sĩ (bậc tu hành có chí lớn, tức Bồ-tát) Tu Thành phải luôn xa lìa nhà cửa và của cải, sự nghiệp ở đời. Cũng chớ gần gũi Tần-đầu-di và những thứ khơi dậy dâm dục (?). Hãy tu các công đức lành và lo trừ bỏ lòng ghét ghen. Hãy xa lìa những cuộc tụ họp thế tục và các mối ràng buộc ở đời. Hãy nghĩ đến sự hòa hợp, tránh xa giận dữ và tranh cãi. Khi nói phải giữ gìn miệng, đừng gây rối ren giữa người này với người kia. Phải luôn tự hạ mình, không ôm lòng kiêu căng. Dù giỏi nhiều tài nghề cũng không khinh miệt người khác.

 Hãy dứt trừ vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý, gốc rễ của mọi khổ đau), tiêu diệt ngũ ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm con người: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự hình dung nhận biết, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự phân biệt hiểu biết). Hãy dừng mọi việc làm dẫn đến già, bệnh, chết. Không khởi trần lao (phiền não làm tâm mỏi mệt, vấy bẩn như bụi bám), cũng không hòa theo sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai thứ quan điểm sai lầm về cái ta và thế giới của các học phái ngoài đạo Phật). Không tự khen mình, cũng không tự hạ thấp mình. Vượt qua tám việc của đời (tám ngọn gió đời: được lợi, thất bại, bị chê sau lưng, được khen sau lưng, được ca ngợi trước mặt, bị chê trước mặt, khổ, vui) mà lòng không lên xuống. Luôn biết cung kính, thuận hòa, bỏ mọi khổ não. Không sống trong mê tối, hãy tỉnh thức khỏi giấc ngủ mê. Vượt qua mọi nỗi sợ hãi, không đi cùng tội lỗi, và dứt các vết nhơ của tâm.

 Đối với ngũ ấm cho đến sinh tử, với thân ma, tội ma, tử ma, thiên ma (bốn loại ma, tức bốn thứ phá hoại người tu: thân ma là thân năm ấm gây chướng ngại; tội ma là phiền não, tội lỗi; tử ma là cái chết cắt đứt đường tu; thiên ma là ma vương ở cõi trời quấy phá người tu), phải suy xét, kiềm chế, không tạo điều kiện cho chúng sinh khởi.

 Trí tuệ có được đúng như điều đã nghe thì liền có thể dựng lập. Nên thực hành như thế mà không bám vào điều gì. Thấu suốt đi vào ý nghĩa của trí tuệ, học mãi không biết chán. Không tham muốn, cũng không thiên vị bên nào. Vui mừng thưa hỏi và lãnh nhận, lòng luôn hân hoan. Thân nhẹ nhàng, chí vững vàng, ý hòa nhã, không phiền loạn. Học được gốc của Pháp (giáo lý Phật dạy) thì thuyết pháp không cùng. Tâm luôn hướng về đạo, giữ giới pháp để tự giữ mình. Ưa theo điều chân chính, không ở trong phe nhóm tà. Chỉ ưa trí tuệ nhiệm mầu, phân biệt rõ các độ vô cực (các hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục…).

 Bồ-tát ấy đạt được kinh điển Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", chủ trương tự giác ngộ đồng thời cứu độ tất cả chúng sinh) của Bồ-tát. Dùng thiện quyền phương tiện (cách khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt người) tùy theo người trước mặt mà ứng xử cho phù hợp. Tâm lại quán xét, hiểu rằng thần thông cũng vốn không thật (?). Luôn muốn nghe pháp không sinh không diệt. Hiểu rõ mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả nối nhau dẫn đến sinh tử luân hồi: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu giác quan, xúc chạm, cảm thọ, ái, chấp giữ, hữu, sinh, già chết), thấu biết vô thường (mọi thứ đều đổi thay, không còn mãi). Giảng rộng khổ đế (chân lý về khổ) và hiểu rằng không có cái ta. Hiểu biết định về không, phân biệt vô tưởng, thể nhận sâu xa vô nguyện (ba cửa giải thoát: không là thấy mọi pháp không có tự tính riêng; vô tưởng là không bám vào hình tướng; vô nguyện là không mong cầu tạo tác), thấu hiểu cái khổ của sinh tử.

 Thành tựu công đức, siêng năng giữ gìn điều đã nghe. Mến mộ Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu), vừa muốn biết việc đời lại vừa biết đạo pháp. Lấy lòng trung thực mà gần gũi người làm bạn đồng hành. Đi vào khắp các pháp, muốn trừ sự nghèo thiếu. Vui lòng nhận chánh đạo; ai không có trí thì giáo hóa cho thành tựu, cùng chung công đức, sự nghiệp. Biết rõ gốc rễ, lo tránh mọi điều ác. Giữ thân giản dị, trí tuệ thông đạt, đồng thời làm lợi cho chúng sinh. Sống trong hạnh an ổn, không ôm hận. Muốn thấu rõ hạnh vô cực nhiệm mầu bậc nhất.

 Lại nữa, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành nghĩ đến pháp của chư Phật: làm sao đạt được điều cốt yếu của đạo vô thượng (đạo cao nhất, không gì hơn). Trí tuệ đúng như điều đã nghe thì liền làm thành được. Những gì bước vào thì tùy thời, không vượt thứ bậc. Nghe âm thanh kia rồi sau mới điều chỉnh cho đúng. Đi sâu vào phép quán (quán chiếu, dùng trí tuệ xem xét kỹ), biết tâm vận hành ra sao. Chế ngự thân, cầu độ thoát để cứu giúp chúng sinh. Không chấp vào vô thường, cũng không dính mắc điều gì. Dò xét nhân duyên và những gì có thể đặt bày ra: ngã, nhân, thọ mệnh (các quan niệm chấp rằng có cái ta, có con người, có một sự sống lâu dài là thật có), quá khứ, vị lai, hiện tại. Thành tựu công đức, sự nghiệp, phân biệt thiền định. Giữ gìn không, vô tưởng, vô nguyện để tự giữ mình. Không chạy theo tham dục, dạo chơi trong tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một) mà tu chánh thọ (một tên khác của định: tâm tiếp nhận cảnh một cách đúng đắn, không tán loạn).

 Như thế, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành vào trăm nghìn loại định mà không thấy khó. Bồ-tát cùng ở với mọi loài, không nơi nào không đến. Chỉ không nguyện sinh lên các cõi trời Vô Sắc (những cõi trời cao nhất, chúng sinh chỉ có tâm mà không có thân vật chất) và cõi trời Quang Âm (cõi trời thuộc tầng thiền thứ hai của cõi Sắc, chúng sinh ở đó dùng ánh sáng thay lời nói). Cũng không vĩnh viễn ở trong diệt tận định (tầng định cao nhất, làm ngưng hết mọi cảm thọ và tư tưởng). Bồ-tát biết rõ bản tế (chỗ tận cùng nơi gốc của các pháp, tức thực tướng của chúng), suy xét và giữ gìn. Cũng hiểu rõ bản vô (bản tính vốn không của mọi pháp, tức chân như) mà không chứng lấy cho riêng mình. Vì sao vậy? Đều vì vết nhơ của chúng sinh chưa trừ được.

 Bồ-tát biết chúng sinh, hiểu rằng không có cái ta. Tập hạnh đại từ (lòng thương lớn, muốn đem vui cho mọi loài), không bỏ lòng bi (lòng xót thương, muốn cứu khổ cho mọi loài). Đi vào khắp mọi nạn khổ của sinh tử. Xa lìa tham đắm và mọi mong cầu vinh hiển. Dạy dỗ những người phạm pháp mà bản thân cũng không làm điều sai. Thực hành quyền xảo phương tiện, giáo hóa không câu nệ một cách nào. Tùy theo chúng sinh trước mặt, nếu tâm họ còn ở trong ái dục thì khiến họ quán ác lộ (những thứ dơ bẩn tiết ra từ thân thể), tu hạnh quán bất tịnh (xem xét thân thể là nhơ nhớp để dứt lòng ham muốn). Sau đó Bồ-tát mới chứng sự diệt tận. Dù thị hiện diệt độ (nhập Niết-bàn, tức chấm dứt sinh tử) nhưng cũng không diệt hẳn.

 Bồ-tát Tu Thành độ người không cùng, không thể hết; ai nấy đều được chỗ thích đáng, lòng không oán hận. Không đánh mất oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ đúng phép của người tu) và những giới hạn của lễ tiết. Ra vào thong thả, an lành, không hấp tấp thô bạo. Muốn không tranh cãi thì không gì bằng tự giữ mình. Bậc hiền thánh lặng im, chỉ nên vắng lặng mà không nói năng. Không nói năng nghĩa là trong sạch, rỗng lặng, điềm đạm; cũng không có những khác biệt vuông tròn, ranh giới. Bậc hiền thánh lặng im là người tự giữ thân, miệng và tâm quán chiếu; kẻ ham nói thì chớ cùng ở. Thân muốn không động, tâm không đổi dời, không mong cầu, cũng không có điều gì tưởng nghĩ. Đó gọi là hạnh của bậc đại sĩ Tu Thành.

 Muốn không bị sắc (hình sắc, cảnh vật, nhất là sắc đẹp) mê hoặc thì phải giữ tâm ngay chính. Giữ được tâm ngay chính thì đạt đến vĩnh tịch vô vi (sự vắng lặng mãi mãi, không còn tạo tác, tức Niết-bàn). Nếu không vắng lặng để nuôi dưỡng chính mình thì không được tự xưng tụng, cũng chớ làm điều bất nhân. Không có cao thấp thì có thể gọi là thuận theo pháp. Việc làm không sai sót, cũng không mất mát gì. Hiểu bản vô là không thì không còn được mất. Bình đẳng quán ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), không thấy khác biệt.

 Mắt, hình sắc và thức thấy đều không có chỗ dừng trụ. Tai với tiếng và thức nghe, mũi với mùi và thức ngửi, lưỡi với vị và thức nếm, thân với cảm giác trơn láng (mọi cảm giác xúc chạm) và thức xúc chạm, ý với pháp (các đối tượng của ý, như ý niệm, sự việc) và ý thức, tất cả đều không có chủ, không có chỗ trụ, cũng không có cái ta. Quán các pháp đều không có ngã sở (cái thuộc về ta). Cái gọi là ta luôn biến đổi, vì vốn từ gốc đã thanh tịnh. Xét kỹ như thế thì biết không có cái ta. Không có cái ta, đó gọi là trí tuệ. Thấy rõ cái có cũng như cái không có, đều vắng lặng, gốc ngọn trong sạch. Tâm luôn không rời gốc của các pháp.

 Hãy suy xét để xa lìa chín chỗ ở của chúng sinh (chín cảnh giới trong ba cõi mà chúng sinh ưa trú ngụ). Vì sao vậy? Vì cứ luân chuyển chìm đắm, xoay vòng rong ruổi thì không thoát khỏi loài chúng sinh ở chín chỗ ấy. Thứ nhất là thân khác nhau, tưởng khác nhau: đó là một số cõi trời và loài người.

 Lại nữa, Tối Thắng! Có chúng sinh thân không chỉ một loại mà thành tựu một tưởng, gọi là trời Phạm Thân (cõi trời thuộc tầng thiền thứ nhất của cõi Sắc). Lúc mới xuất hiện, họ giáng hình xuống thế gian, vì tham đắm vị ngọt mà dần mất oai lực của cõi trời. Lại có chúng sinh một thân không khác mà có nhiều tưởng, gọi là trời Quang Âm; công đức, dung mạo và oai thần của họ đặc biệt khác thường. Có chúng sinh một thân một tưởng, gọi là trời Biến Tịnh (cõi trời thuộc tầng thiền thứ ba, nơi khắp chốn đều thanh tịnh); họ tiến tu đúng phép, chỉ làm những hạnh nhiệm mầu bậc nhất.

 Lại có chúng sinh ý đạt đến niệm hư không vô lượng, tâm không bám vào có, cũng không hướng về diệt; đó gọi là trời Không Nhập (cõi thứ nhất của cõi Vô Sắc, nơi tâm an trụ vào hư không vô tận). Lại có chúng sinh ý buộc vào tưởng thức, bỏ hẳn hình thể, không còn nhọc lòng suy nghĩ mong cầu; đó gọi là trời Thức Nhập (cõi thứ hai của cõi Vô Sắc, tâm an trụ vào thức vô tận). Lại có chúng sinh không tham cầu điều gì, trừ hết phải trái, nội tâm đầy đủ, đối với mọi mùi vị đắm trước đều không khởi tưởng; đó gọi là trời Bất Dụng Nhập (cõi thứ ba của cõi Vô Sắc, tâm an trụ vào chỗ không có gì).

 Lại có chúng sinh lập thệ nguyện rộng lớn để cầu vô vi; họ quán cõi Vô Sắc không có hình chất, cho đó là Nê-hoàn (Niết-bàn, cảnh giới hết sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), không tạo tác, không làm, cũng không có người làm ra. Họ chuyên tinh chí nguyện nên được sinh về đó, sống tám vạn bốn nghìn kiếp (kiếp: một khoảng thời gian dài vô cùng). Hết thọ mạng ấy, thần thức phải dời chuyển, đi vào năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ là quỷ đói, địa ngục). Ứng với nơi sẽ sinh, thân trung ấm (thân trung gian giữa lúc chết và lúc tái sinh) liền đến, đón lấy hồn thần đưa vào bào thai. Bấy giờ họ mới biết đó không phải là sự diệt độ thật.

 Tâm si mê bừng lên, họ liền nổi giận, trong lòng nghĩ, miệng nói ra, gieo tội lỗi tai họa sâu nặng, chống lại lời dạy của bậc thánh: "Lời ấy hư dối không thật, lừa gạt người đời, gian trá chẳng đúng. Ta từ lâu xa đã trải qua khổ hạnh, dừng nơi Nê-hoàn, chắc chắn không còn nghi ngờ gì; vì sao nay lại phải trải qua sinh tử? Nay ta mới tin rằng không có Nê-hoàn, cũng chẳng có người đắc đạo có thần thông." Chỉ trong khoảnh khắc nghĩ như thế, thần thức đã sa vào đường ác. Đó là do phỉ báng bậc hiền thánh.

 Như thế, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành muốn thành tựu đạo vô thượng chánh chân, Đẳng Chánh Giác (sự giác ngộ chân chính, viên mãn, bình đẳng của Phật), thì phải luôn suy xét, để tâm xa lìa chín chỗ ở của chúng sinh. Đối với mọi chúng sinh, với ngã, nhân, thọ mệnh, không mong cầu gì; mọi nhân duyên tạo tác đều tránh xa. Cũng chớ nghĩ đến những chuyện thế tục, trừ sạch mọi ý tưởng tạp niệm.

 Bồ-tát Tu Thành lại ở nơi mười lăm tâm đặc biệt (mười lăm khoảnh khắc tâm của giai đoạn kiến đạo, tức lúc bắt đầu thấy rõ chân lý), thuận theo pháp và thứ lớp của pháp mà tiến lên thành đạo. Từ đệ nhất pháp (giai đoạn thiện căn cao nhất của người phàm, ngay trước khi thấy đạo) đi vào khổ pháp nhẫn (tâm đầu tiên chấp nhận chân lý về khổ, bước mở đầu của sự thấy đạo). Tăng thêm thiện căn (gốc lành), đồng với hạnh vô lậu (trong sạch, không còn phiền não rò rỉ). Từ trụ thứ năm cho đến khi thành Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như), Bồ-tát đầy đủ thiện căn, suy xét về ái dục.

 Bồ-tát trụ thứ năm dứt trừ ái dục, diệt căn bất thiện (gốc rễ của điều ác) ở cõi Dục (cõi thấp nhất trong ba cõi, chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục), nắm giữ trí nhẫn về khổ mà suy xét gốc của khổ. Ở cõi không hình, với thân không sắc, thì không thể suy xét cái gốc vốn không của khổ. Vì thế Bồ-tát không ở cõi không hình mà trừ các pháp của cõi Dục.

 Căn bất thiện tăng trưởng có chín mươi việc; thuốc tuệ vô lậu cũng có chín mươi. Dùng mười pháp cốt yếu để đối trị căn bất thiện và những vết nhơ dâm dục nhỏ nhiệm của cõi Dục; tám mươi pháp còn lại dứt tám mươi gốc bất thiện. Dù chưa dứt hết hẳn, nhưng dần dần khiến chúng mỏng đi. Diệt đế và đạo đế (chân lý về sự hết khổ và chân lý về con đường dẫn đến hết khổ) cũng có pháp tương ưng (pháp đi kèm, gắn liền) vô lậu, cũng có pháp tương ưng hữu lậu (còn phiền não). Bồ-tát Tu Thành ở trụ thứ năm chỉ dứt pháp tương ưng hữu lậu, không dứt pháp tương ưng vô lậu. Đối với tính hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) cũng có pháp tương ưng; đối với tính vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt) cũng có pháp tương ưng. Bấy giờ Bồ-tát chỉ dứt cái hữu vi, chưa trừ các pháp tương ưng với vô vi.

 Như thế, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành lại phải tu năm phần pháp tính (năm phần pháp thân, tức năm đức làm nên thân chân thật của bậc giác ngộ: giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến), suy xét phân biệt, biết rõ là không hai. Giới thân là giữ gìn đời sống trong sạch, không tham lam. Vết nhơ đã trừ, các định đã thành, Tối Thắng, đó gọi là định thân. Phân biệt các phép quán mà không có nhiều tưởng, cũng không khởi niệm đắm vào tưởng, hiểu rõ ngay cả một cũng không có, nên gọi là tuệ thân. Giải thoát khỏi ba đời, không bị vấy nhiễm, cũng không sợ hãi hay mang lòng thối lui, đó gọi là thân giải thoát. Đã làm xong sự giải thoát thứ chín (?), nên gọi là thân giải thoát tri kiến (sự biết và thấy rõ rằng mình đã giải thoát). Lấy hữu vi làm duyên là thân giải thoát; lấy vô vi làm duyên là thân tuệ thấy biết giải thoát. Hữu lậu và vô lậu cũng như vậy.

 Tối Thắng, đó là lúc Bồ-tát Tu Thành có thể học tập pháp sắc duyên tận (?) (có lẽ là "số duyên tận": sự diệt mất của phiền não nhờ sức trí tuệ xét chọn), nhưng chưa dứt được phi sắc duyên tận (sự diệt mất không nhờ trí lực, mà do thiếu điều kiện nên tự không sinh khởi). Thế nào là pháp sắc duyên tận và phi sắc duyên tận của Bồ-tát?

 Sắc duyên tận là: khi mắt thấy sắc thì sinh nhãn thức (thức thấy), phân biệt phải trái, lành dữ, khởi ý nhiễm đắm, mãi không rời. Bồ-tát Tu Thành phải nắm lấy trí tuệ chế ngự khiến nó không sinh, trừ bỏ những hạnh nhơ ác bất tịnh. Phi sắc duyên tận thì không phải chỗ trí tuệ với tới: nhãn thức không sinh ra để phân biệt phải trái, lành dữ. Vì sao vậy? Vì nó không thuộc phạm vi cảnh giới kia nắm giữ.

 Nay sẽ dẫn ví dụ để tự tỉnh ngộ, người có trí lớn nhờ ví dụ mà hiểu ra. Ví như có người mệt lả ngủ say, thần thức yên tĩnh, thân không động đậy, không có gì chạm vào quấy rầy. Mắt không thấy sắc, thức không chạy theo, không khởi ý tưởng. Mắt đã ở yên bên trong, còn các sắc bên ngoài trôi qua; lúc ấy lặng lẽ, mắt không gắng sức, thức không tán loạn, những sắc hiện ra chợt qua đi, không dừng lại hay vướng mắc gì. Vì sao vậy? Vì tính chất không có gì của nó tự nó là không.

 Như thế, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành phải luôn suy xét, phân biệt bằng phép quán nhiệm mầu, dứt trừ pháp phi sắc duyên tận, không đi cùng nó, cũng không đặt bày ra nó. Phải học để biết rõ phi sắc duyên tận không phải có, không phải không, cũng không có thành hay hoại.

 Lại phải tu bát chánh đạo của bậc hiền thánh (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống bằng nghề chân chính, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) để trừ tám tà (tám điều sai trái ngược lại). Thành tựu tam-muội cùng trăm nghìn ý định. Trong tám tà, năm tà là pháp thuộc về tâm, ba tà không thuộc về tâm. Tà niệm, tà định, tà phương tiện có ở mọi địa (mọi tầng bậc của các cõi và các tầng thiền). Từ sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất) trở xuống thì có tà chí (ý nghĩ sai lệch). Tà kiến (cái thấy sai lầm) điên đảo không có trong cả sáu thức; bốn tà kia đều ở trong thân sáu thức (sáu thức: thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và ý thức), nối liền với nhau, không rời nhau.

 Vì sao tà kiến không thông qua các thức kia? Vì năm thức tuy có quyết đoán nhưng không có sức suy tính; còn ý thức có tuệ sáng rõ nên có sức suy tính. Từ trung gian thiền (khoảng giữa sơ thiền và nhị thiền) trở lên thì không có tà chí, chỉ có tà kiến cùng tương ưng với ba mươi sáu pháp. Từ sơ thiền trở xuống chỉ có tà chí, tương ưng với mười tám pháp. Ở trong năm thức, dù có tà chí nhưng tự không biết; ở trong trung gian thiền, dù có tà kiến nhưng tự không tương ưng (?).

 Bồ-tát Phát Ý (bậc thứ nhất trong mười trụ, mới phát tâm) cho đến trụ thứ tư, thực hành tuệ của khổ trí và nhẫn nhục, tiêu diệt tà kiến, xa lìa tà chí. Bồ-tát Tu Thành tiến về trụ thứ sáu, thực hành trí huyền thông (trí sâu xa thông suốt), dứt các duyên của ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc) mới hợp với chân tế (chỗ tận cùng chân thật của mọi pháp).

 Trước hết phải tinh cần dứt căn bệnh tai họa của tâm rong ruổi buông lung. Ngu si, do dự tạo nên năm tà, trải khắp ba cõi, không chỗ nào trống. Mười tám gốc kết sinh ra tám trăm pháp. Có khổ mà không có tập (tập: nguyên nhân sinh ra khổ) cũng tương ưng với nhau; có tập mà không có khổ cũng tương ưng với nhau. Si và ái cùng là không mà lại cùng sinh ra nhau. Ở cửa khổ thì kết vô minh được trừ, nhưng vô minh ở tập đế chưa tiêu hết, nên lại sinh ra khổ, ái cũng chưa trừ.

 Ngồi dưới cây Phật (cây bồ-đề, nơi Phật thành đạo), quyết hết mọi nghi ngờ, an trụ chân chính trong đạo Phật, không mang ý khác. Khi thành Chánh Giác, đạo vô thượng, thì cứu độ khắp vô số chúng sinh không thể đếm kể. Hiểu biết các pháp sinh khởi và diệt mất do duyên dính mắc, chúng cũng vắng lặng, không thể thấy được.

 Khi Bồ-tát trụ thứ năm đạt được pháp tính không của phi sắc duyên tận thì mọi bệnh cấu uế bụi bặm cũng đều tiêu diệt. Luôn dùng năm pháp chế ngự ái trước; bệnh ấy thông khắp sáu thức, có khắp ba cõi, nên phải nhổ tận gốc, không cho tăng trưởng. Sân hận có năm thuốc (?), có đủ trong thân sáu thức, không lên đến các cõi trên, chỉ ở riêng cõi này. Mạn (lòng kiêu ngạo) có năm pháp, chỉ ở một thân ý thức, nhưng có ở cả ba cõi, gốc sâu khó lay. Tà kiến có bốn thuốc (?), ở một thân ý thức, cũng có ở ba cõi, qua lại không ngừng. Nghi (?) có bốn hành, ở thân ý thức, cũng có ở ba cõi. Keo kiệt, ganh ghét và suy nghĩ không ở ba cõi (?). Đối với ngủ mê và thức tỉnh, phải lo xa lìa, không để lẫn lộn. Bỏ mọi phiền não, không mê tối. Cầu thoát khỏi sợ hãi, không ở chung với nó.

 Luôn lo dựng lập tâm nhất thiết trí (trí biết hết thảy của Phật). Thuận theo chân lý, trí tuệ sắc sảo, xét kỹ không vướng ngại. Đã không có "ta" thì không có "của ta"; trừ bỏ ngã kiến (cái thấy chấp có cái ta), nên gọi là khổ tuệ (trí tuệ thấu rõ khổ). Biết mọi thứ đang có đều là không có gì, đều không gốc ngọn, cũng không chỗ trụ, không nhiễm ái trước, nên gọi là tập tuệ (trí tuệ thấu rõ nguyên nhân của khổ). Hiểu rằng sự đắm trước là pháp sẽ mòn diệt, học điều cốt yếu chân chính, biết không có điểm khởi đầu, tất cả đều tiêu diệt, nên gọi là tận tuệ (trí tuệ thấu rõ sự diệt khổ). Soi suốt mọi tâm, sáng như mây tan, thông suốt sâu xa, trong sáng không bụi nhơ. Tối Thắng, đó gọi là đạo tuệ (trí tuệ thấu rõ con đường diệt khổ) của Bồ-tát.

 Bồ-tát liền có thể quán xét để thấu hiểu ngũ ấm, biết gốc của tứ đại (bốn yếu tố tạo nên vật chất: đất, nước, lửa, gió), hiểu căn bệnh sáu suy (sáu cảnh: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý, vì làm hao mòn tâm lành nên gọi là suy). Phân biệt tứ đế (bốn chân lý: khổ; tập là nguyên nhân của khổ; diệt là sự hết khổ; đạo là con đường dẫn đến hết khổ), giảng rõ mười hai nhân duyên. Giảng rộng ba đời, phân biệt chỗ sinh khởi của mọi sử (một tên khác của phiền não, vì nó sai khiến con người). Thấu rõ mọi sự sinh diệt của ngũ ấm. Không thấy các pháp có cái đến đi, có cái bụi nhơ, cũng không thấy có sinh, già, chết. Vì sao vậy? Vì bản tính của chúng không thể nắm bắt được.

 Nhân duyên đã diệt thì lìa mọi đắm trước mà dứt hẳn; các pháp hết cấu uế, không còn vướng mắc. Lời dạy đã định thì không lay động. Các pháp như huyễn hóa, như điều thấy trong mộng, như thân cây chuối (lớp lớp bẹ mà không có lõi), như sóng nắng (ảo ảnh hơi nóng trên đồng trông như ngựa chạy), như tiếng vang của lời gọi, như bóng trong gương, như bọt trên mặt nước. Quán sắc tướng và ngã, nhân, thọ mệnh, hiểu sắc là như thế, thật không có gì sinh ra. Quán rõ pháp này thì tất cả đều trong sạch, trống không, không có gì; hiểu ngũ ấm, ngã, nhân, thọ mệnh thật như huyễn hóa. Thức cũng không có hình, không thể thấy, không thấy nó động chuyển có chỗ nơi.

 Lại phải thấu rõ vô thường, khổ, không, vô ngã (không có cái ta thật). Ai biết được điều này thì thông đạt ý nghĩa trí tuệ về ngũ ấm và các pháp, không có giới hạn sinh diệt. Đất, nước, lửa, gió sinh ra, không thấy tăng giảm. Quán pháp giới (toàn thể các pháp xét theo bản tính chân thật của chúng) cũng không có cứng mềm. Xét tận tính của nước thì không có nước nào làm thấm ướt. Suy xét giới lửa thì không thấy nóng. Hiểu rõ cảnh giới của gió thì không thấy có cái gì lan tỏa, lay động. Phân biệt tứ đại không thấy có khởi, sinh, diệt, tăng, giảm. Thế là có thể hiểu được trí tuệ về ngôn từ và số lượng, trí tuệ rộng, trí tuệ sâu, trí tuệ không gì sánh.

 Nghĩa là mắt thấy sắc thì sinh thức và tưởng; nhưng dùng pháp giới mà quán thì cũng không có mắt nhìn, đều biết là rỗng lặng. Lại theo pháp giới quán tai nghe tiếng, cũng không thấy tiếng từ đâu đến, mơ hồ tự sinh rồi tự diệt. Mũi với mùi, lưỡi với vị, thân với xúc chạm, ý với pháp cũng vậy: không đắm trước, không đoạn diệt, không có thịnh suy. Quán đầy đủ tính hạnh của chúng sinh, chí hướng không khởi, tất cả đều bình đẳng, không thể tách rời, không có nhiều tưởng, trống không, không khác biệt, cũng không thể đo lường. Nê-hoàn và pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý) đều như hư không. Pháp giới và chân tế cũng giống hư không.

 Như thế, Tối Thắng! Bậc đại sĩ Tu Thành lại quán mắt là không, không có cái ta. Không phải là không có ta, nhưng ta và vô ngã cũng đều là không. Người hiểu ta là không thì ở trong các suy và các nhập (sáu căn và sáu cảnh) không thấy đầu mối. Xét kỹ sáu suy, không đắm trước, không đoạn diệt; đó gọi là Bồ-tát đối với pháp sáu suy không có sinh diệt. Mắt và sắc là suy, đứng đầu mọi sự rối loạn. Nếu nhìn mà không bị lôi cuốn thì sáu suy trong sạch, không vết nhơ, thành quả chứng lớn, không còn lo sợ. Đối với các suy mà không trong sạch thì làm tổn hại đạo tính.

 Bồ-tát lập thệ nguyện lớn, thực hành đại từ đại bi che chở khắp tất cả. Vì chúng sinh mà chịu khổ, không cho là đau đớn; không ngại gần xa, hiểm nguy, sợ hãi. Quyết độ chúng sinh chứ không riêng vui hưởng đạo quả cho mình (?). Khuyên người làm đức bố thí, tu các công đức lành. Đó gọi là phép quán của Bồ-tát Tu Thành: ngũ ấm và sáu suy đều không có chỗ nơi, cũng không có hình dấu, tới lui hay chỗ hướng về.

 Lại dùng khổ, tập, diệt, đạo để phân biệt ngũ ấm: cái sinh, cái diệt, có tăng có giảm, nhưng đều không hình. Sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ; lo buồn phiền não là khổ; oán ghét mà phải gặp nhau là khổ; thương yêu mà phải chia lìa là khổ; mong muốn mà không được cũng là khổ. Nói tóm lại, năm ấm hừng thịnh là khổ (chính thân tâm năm ấm bốc cháy tham dục là khổ). Tối Thắng, đó gọi là biết khổ.

 Tìm xét gốc nguồn, cái làm sinh ra các nhánh khổ gọi là tập: tham đắm ái dục, vui đùa với nó, quý trọng nó, không biết đó là huyễn. Biết vậy mà xa lìa, nên gọi là biết tập. Mọi cấu uế trừ hẳn, không tạo cái mới; mong muốn đã hết nên khiến không còn sinh lại; sắc vừa hiện liền diệt, không để dừng đọng; hiểu tập vốn luôn vắng lặng, đó gọi là biết diệt. Hiểu bát chánh đạo cũng không có thể tính, không có thân sơ, gần xa hay chỗ dừng ở; biến hóa vô cùng, không thể đến tận; quét sạch bụi nhơ, soi sáng sự ngu tối; là thể không hình không tiếng, không còn không mất; là người dẫn đường đứng đầu cho kẻ mê lầm, đi vào con đường vô vi, nên gọi là biết đạo.

 Bồ-tát phân biệt tứ đế mà không chứng lấy cho mình, vì muốn che chở tất cả những ai còn trong sinh tử. Tướng của chân đế (chân lý tuyệt đối) là không tướng, không hình, không thể thấy. Hiểu kỹ đúng như gốc của nó thì hợp với pháp tính (bản tính chân thật của các pháp). Lời dạy của thế tục chỉ là tên gọi đặt tạm; thật ra thể của chữ nghĩa không sinh không diệt. Không nhiễm đắm thì được tâm thánh đế (chân lý của bậc thánh). Không nghĩ có hay không mà hiểu kỹ cái gốc thì mọi sắc đều bình đẳng, không có cao thấp sinh ra nhiều tâm khác nhau. Đó gọi là phân biệt thánh đế.

 Thánh đế của Bồ-tát thật ra là một, không có hai: không đắm trước, chân thật tột cùng, không mong cầu, không tưởng cầu sắc, cũng không tưởng cầu vô sắc; đối với tưởng và không tưởng đều bình đẳng, không hai. Đó gọi là tướng của chân đế. Người đã đạt được sự xét kỹ, đúng như tướng thật của chân lý, thì có thể thấu rõ tướng của ngũ ấm, tướng khổ độc do ngũ ấm sinh ra, đó là tướng phiền não.

 Bồ-tát lại phải suy xét để diệt trăm nghìn nỗi khổ, tất cả đều quy về pháp trống không, mòn diệt; không khởi niệm, nên gọi là khổ đế. Giảng rõ chỗ ngũ ấm phát sinh, trừ bỏ ái trước, đó gọi là tập đế. Nếu tâm rong ruổi, nhiều tưởng cầu, thì phân biệt ý ấy mà không tham đắm; không ở chung với tâm ngu của ba đời, cũng không dừng ở giữa mà mong cầu may mắn; dứt sạch trần lao, đó là tận đế (tức diệt đế). Ai muốn thành tựu đạo vô thượng chánh chân thì phải hiểu rõ khổ, tập, diệt, và dứt tâm tà nghi. Như thế, Tối Thắng! Bồ-tát Tu Thành ở trụ thứ năm phải làm cho địa vị của mình trong sạch như vậy."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video