47. Quẻ Khốn (quẻ thứ bốn mươi bảy; "quẻ" là một trong 64 hình vẽ của Kinh Dịch, mỗi quẻ gồm sáu vạch xếp chồng gọi là sáu "hào"; "Khốn" nghĩa là bị vây khốn, cùng quẫn, bế tắc).
(Chỗ này vốn là hình vẽ của quẻ, bản gốc bị hỏng chỉ còn ký hiệu không đọc được) (?)
(ký hiệu hỏng) (?) (Quẻ Khảm ở dưới, quẻ Đoài ở trên. Mỗi quẻ sáu hào ghép từ hai quẻ ba vạch. Khảm tượng trưng cho nước, cho sự hiểm trở. Đoài tượng trưng cho đầm hồ, cho niềm vui.)
Quẻ Khốn: hanh (hanh thông, tức mọi việc rốt cuộc thông suốt, đạt được). Nếu trinh (giữ vững điều chính đáng, bền lòng theo lẽ phải) thì bậc đại nhân (người có đức lớn, tài lớn) được tốt lành, không mắc lỗi. Lúc này có nói gì thì người ta cũng không tin.
Lời Thoán (Thoán truyện là phần lời giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: "Khốn" là vì cái cứng mạnh bị che lấp. Ở đây "cứng mạnh" chỉ các hào dương, tức vạch liền, tượng trưng cho sự cứng rắn, mạnh mẽ. Các hào dương bị các hào âm, tức vạch đứt tượng trưng cho sự mềm yếu, vây quanh và đè lên.
Gặp hiểm trở mà vẫn vui (quẻ dưới là Khảm, tức hiểm; quẻ trên là Đoài, tức vui). Vì thế tuy bị khốn mà không đánh mất chỗ đứng chính đáng của mình, nên được hanh thông. Chỉ có người quân tử mới làm được như vậy chăng!
"Giữ chính đáng thì bậc đại nhân được tốt lành" là nhờ có đức cứng mạnh mà lại ở vị trí trung. "Trung" là vị trí chính giữa: hào thứ hai ở giữa quẻ dưới, hào thứ năm ở giữa quẻ trên; ở quẻ này cả hai đều là hào dương. "Có nói mà người không tin" là vì cậy vào miệng lưỡi thì càng thêm cùng quẫn.
Lời Tượng (Tượng truyện là phần giải thích dựa vào hình tượng của cả quẻ và của từng hào) nói: Đầm mà không có nước, đó là cảnh Khốn (đầm là Đoài ở trên, nước là Khảm ở dưới, nước rỉ hết xuống dưới nên đầm khô cạn). Người quân tử theo hình tượng ấy mà dám liều cả tính mạng để thực hiện chí hướng của mình.
Sơ lục ("sơ" là đầu tiên, chỉ hào thứ nhất ở dưới cùng; "lục" là số dùng để gọi hào âm; vậy đây là hào thứ nhất, là hào âm): Mông bị khốn trên gốc cây trơ trụi (gốc cây không cành lá, ngồi không yên mà cũng chẳng che chở được ai), lại lọt vào hang sâu tối tăm, ba năm không gặp được ai.
Lời Tượng nói: "Lọt vào hang sâu tối tăm" là vì tối tăm, không sáng suốt.
Cửu nhị ("cửu" là số dùng để gọi hào dương; đây là hào thứ hai, là hào dương): Bị khốn trong chuyện rượu và đồ ăn. Rồi dải lụa đỏ sắp đến (dải lụa đỏ buộc ở lễ phục của bậc vua chúa, quý tộc; ý nói sắp được người trên trọng dụng, ban cho tước lộc). Nên dùng việc dâng lễ cúng tế (để tỏ lòng thành). Nếu hăng hái tiến lên thì gặp điều xấu, nhưng không có lỗi.
Lời Tượng nói: "Bị khốn trong chuyện rượu và đồ ăn", nhưng vì ở vị trí trung nên có phúc lành.
Lục tam (hào thứ ba, là hào âm): Bị khốn vì đá (vướng phải vật cứng chắn đường), lại tựa vào bụi tật lê (loại cây có quả đầy gai nhọn, ý nói chỗ dựa làm mình đau). Về đến nhà thì không thấy vợ đâu. Xấu.
Lời Tượng nói: "Tựa vào bụi tật lê" là vì hào âm này cưỡi lên trên hào dương, kẻ yếu đè lên người mạnh, trái lẽ nên bất an. "Về đến nhà không thấy vợ" là điềm chẳng lành.
Cửu tứ (hào thứ tư, là hào dương): Đến một cách chậm rãi, từ từ, vì bị khốn trên chiếc xe bằng kim loại (?) (có thuyết cho đó là hình ảnh hào thứ hai cứng mạnh chắn giữa đường). Đáng tiếc, nhưng rốt cuộc vẫn có kết quả.
Lời Tượng nói: "Đến chậm rãi" là vì chí hướng ở phía dưới (lòng hướng về hào thứ nhất, là hào tương ứng với mình). Tuy không đương vị (không ở đúng vị trí: hào dương lẽ ra nên ở vị trí lẻ, nay lại ở vị trí chẵn thứ tư), nhưng có người cùng phe đáp ứng giúp đỡ.
Cửu ngũ (hào thứ năm, là hào dương): Bị xẻo mũi, chặt chân (hai hình phạt thời xưa, ý nói bị tổn hại cả trên lẫn dưới). Lại bị khốn vì dải lụa đỏ (lễ phục của bề tôi, ý nói bị khó khăn vì người dưới). Rồi từ từ mới có niềm vui. Nên dùng việc tế lễ.
Lời Tượng nói: "Bị xẻo mũi, chặt chân" là vì chí hướng chưa đạt được. "Rồi từ từ mới có niềm vui" là nhờ ở vị trí trung mà ngay thẳng. "Nên dùng việc tế lễ"
là để được nhận phúc.
Thượng lục ("thượng" là trên cùng; đây là hào thứ sáu, là hào âm): Bị khốn vì dây sắn, dây leo quấn chặt, lại ở chỗ chênh vênh không yên (?) (bản gốc hình như thiếu một chữ). Tự nhủ rằng: "Hễ động là hối hận", mà biết hối hận để sửa đổi thì tiến lên sẽ được tốt lành.
Lời Tượng nói: "Bị khốn vì dây sắn, dây leo" là vì ở chỗ chưa thích đáng. "Hễ động là hối hận, mà biết hối hận" thì tiến lên sẽ được tốt lành.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video