Hệ từ (tên một thiên trong phần "truyện" giải thích Kinh Dịch; nghĩa đen là "lời buộc kèm theo", tức lời bàn chung về ý nghĩa của quẻ, của hào và của cả bộ sách Dịch)
Trời cao quý, đất thấp hèn, thế là Càn (quẻ tượng trưng cho trời, cho tính dương cứng mạnh) và Khôn (quẻ tượng trưng cho đất, cho tính âm mềm thuận) đã được định. Cái thấp cái cao bày ra, thì sang và hèn đã có chỗ đứng. Động và tĩnh có lẽ thường, thì cương và nhu đã phân rõ (cương: tính cứng, thuộc dương, vẽ bằng vạch liền; nhu: tính mềm, thuộc âm, vẽ bằng vạch đứt). Muôn sự theo loại mà tụ lại, muôn vật theo bầy mà chia ra, thế là cát hung (tốt lành và xấu dữ) sinh ra. Ở trên trời thì thành tượng (những hình ảnh hiện ra như mặt trời, mặt trăng, các vì sao), ở dưới đất thì thành hình (núi sông, cây cỏ, muông thú), thế là sự biến hóa hiện ra.
Vì vậy cương và nhu cọ xát vào nhau, bát quái (tám quẻ cơ bản, mỗi quẻ ba vạch: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn, tượng cho trời, đầm, lửa, sấm, gió, nước, núi, đất) xô đẩy lẫn nhau. Trời đất lấy sấm sét mà thúc động muôn vật, lấy gió mưa mà thấm nhuần muôn vật. Mặt trời mặt trăng vận hành, khi lạnh khi nóng. Đạo của Càn làm thành giống đực, đạo của Khôn làm thành giống cái.
Càn làm chủ cuộc khởi đầu lớn lao, Khôn làm cho muôn vật được thành tựu. Càn nhờ sự dễ dàng mà làm chủ, Khôn nhờ sự giản dị mà làm nên việc. Dễ dàng thì dễ hiểu, giản dị thì dễ theo. Dễ hiểu thì có người gần gũi, dễ theo thì có công lao. Có người gần gũi thì giữ được lâu dài, có công lao thì làm được việc lớn. Giữ được lâu dài là đức của người hiền, làm được việc lớn là sự nghiệp của người hiền. Nhờ dễ dàng và giản dị mà nắm được mọi lẽ trong thiên hạ. Đã nắm được mọi lẽ trong thiên hạ thì con người đứng vững được ở vị trí của mình giữa trời và đất.
Thánh nhân (bậc hiền minh tột bậc, ở đây chỉ những người xưa đã làm ra Kinh Dịch) đặt ra các quẻ, quan sát tượng, rồi gắn lời vào để làm rõ điều tốt điều xấu. Cương và nhu đẩy lẫn nhau mà sinh ra biến hóa. Vì vậy cát hung là hình ảnh của mất và được. Hối lận (hối: ăn năn vì đã làm sai; lận: tiếc nuối, khó khăn, đáng hổ thẹn — đều là mức xấu nhẹ) là hình ảnh của lo âu, phiền muộn. Biến hóa là hình ảnh của tiến và lùi. Cương nhu là hình ảnh của ngày và đêm. Sự chuyển động của sáu hào (hào: mỗi vạch trong một quẻ sáu vạch; sáu hào xếp từ dưới lên) là đạo của tam cực (ba ngôi lớn: trời, đất, người).
Cho nên điều mà người quân tử (người có đức hạnh, có học thức) dựa vào để sống yên ổn là thứ tự của Dịch (tức Kinh Dịch); điều mà người quân tử ưa thích và nghiền ngẫm là lời của các hào. Vì vậy người quân tử lúc ở yên thì xem tượng mà ngẫm lời, lúc hành động thì xem sự biến đổi mà ngẫm lời chiêm (lời đoán kết quả khi bói). Nhờ thế mà được trời giúp, tốt lành, không việc gì không thuận lợi.
Thoán (lời đoán chung cho cả một quẻ) là nói về tượng của cả quẻ; lời hào là nói về sự biến đổi. Cát hung là nói về chỗ được và mất; hối lận là nói về những lỗi nhỏ. Vô cữu (không có lỗi) là nói người khéo sửa lỗi. Vì vậy, việc bày ra sang hay hèn là tùy ở vị (vị trí của hào trong quẻ, cao hay thấp); việc phân định nhỏ hay lớn là tùy ở quẻ; việc phân biệt tốt hay xấu là tùy ở lời; việc lo đến hối lận là tùy ở chỗ "giới" (ranh giới nhỏ, lúc việc mới chớm, chưa ngả hẳn về thiện hay ác); việc tỉnh ngộ để được vô cữu là tùy ở sự ăn năn. Cho nên quẻ có quẻ nhỏ quẻ lớn, lời có lời hiểm lời dễ; mỗi lời đều chỉ ra hướng mà sự việc sẽ đi tới.
Dịch lấy trời đất làm chuẩn, nên có thể bao trùm và sắp xếp được đạo của trời đất. Ngửa lên xem thiên văn (các hiện tượng trên trời: mặt trời, mặt trăng, sao), cúi xuống xét địa lý (hình thế núi sông trên mặt đất), nên biết được nguyên do của cái tối và cái sáng, cái ẩn và cái hiện. Truy về chỗ khởi đầu, quay lại xét chỗ kết thúc, nên hiểu được lẽ chết và sống. Tinh khí (phần khí tinh túy của âm dương) tụ lại thì thành vật, hồn bay tản đi thì thành sự biến đổi (tức cái chết), nên biết được tình trạng của quỷ thần (các thế lực vô hình; theo cách hiểu của sách này, chính là sự tụ lại và tan ra của khí).
Dịch giống với trời đất, nên không trái với trời đất. Trí của nó biết khắp muôn vật, đạo của nó cứu giúp được thiên hạ, nên không sai lệch. Nó đi khắp mọi nơi mà không trôi dạt buông tuồng; vui với lẽ trời, biết mệnh của mình, nên không lo buồn. Yên lòng với chốn mình ở, dày dặn lòng nhân, nên có thể thương yêu. Nó bao quát khuôn khổ sự biến hóa của trời đất mà không vượt quá, uốn theo từng cảnh để làm nên muôn vật mà không bỏ sót vật nào, thông suốt đạo của ngày đêm mà hiểu rõ. Cho nên thần (cái huyền diệu khó lường của sự biến hóa) không có nơi chốn nhất định, và Dịch cũng không có hình thể cố định.
Một âm một dương thay nhau vận hành, đó gọi là đạo. Nối tiếp đạo ấy là điều thiện; làm thành đạo ấy nơi mỗi vật là tính (bản tính trời phú). Người có lòng nhân thấy đạo thì gọi nó là nhân, người có trí thấy đạo thì gọi nó là trí; dân chúng dùng nó hằng ngày mà không biết. Cho nên người hiểu trọn đạo của người quân tử thật hiếm thay. Đạo hiện ra ở lòng nhân, ẩn giấu trong công dụng, thúc đẩy muôn vật sinh trưởng mà không phải lo lắng như thánh nhân. Đức thịnh và nghiệp lớn của nó thật đã đến tột cùng!
Đầy đủ mọi thứ gọi là nghiệp lớn, mỗi ngày một đổi mới gọi là đức thịnh. Sinh ra rồi lại sinh ra không ngừng, gọi là Dịch. Làm thành tượng gọi là Càn; noi theo khuôn phép mà làm gọi là Khôn. Xét đến cùng các con số để biết việc sắp tới gọi là chiêm (bói đoán). Thông suốt sự biến đổi để ứng dụng gọi là sự (công việc). Âm dương biến hóa không lường được gọi là thần.
Dịch rộng thay, lớn thay! Nói về chỗ xa thì không gì ngăn nổi, nói về chỗ gần thì yên lặng mà ngay thẳng, nói về khoảng giữa trời đất thì đầy đủ mọi thứ. Càn, khi tĩnh thì chuyên nhất, khi động thì thẳng tiến, vì thế mà sinh ra cái lớn. Khôn, khi tĩnh thì khép lại, khi động thì mở ra, vì thế mà sinh ra cái rộng. Sự rộng lớn của Dịch sánh với trời đất, sự biến đổi thông suốt sánh với bốn mùa, ý nghĩa của âm dương sánh với mặt trời mặt trăng, cái hay của sự dễ dàng, giản dị sánh với đức tột bậc.
Khổng Tử nói: "Dịch thật là tột bậc thay! Dịch là cái mà thánh nhân dùng để nâng cao đức và mở rộng sự nghiệp. Trí thì cầu cho cao, lễ thì giữ cho thấp (khiêm nhường); cao là bắt chước trời, thấp là noi theo đất. Trời đất đặt sẵn vị trí, Dịch vận hành ở giữa. Giữ gìn mãi bản tính đã thành tựu, đó là cánh cửa dẫn vào đạo và nghĩa."
Thánh nhân nhìn thấy những điều phức tạp, sâu kín trong thiên hạ, bèn phỏng theo hình dáng của chúng, mô tả tính chất thích đáng của từng vật, vì thế gọi là tượng. Thánh nhân nhìn thấy sự chuyển động của thiên hạ, quan sát chỗ chúng gặp nhau và thông suốt, để thi hành điển lễ (phép tắc và lễ nghi thường hằng), rồi gắn lời vào để đoán định tốt xấu, vì thế gọi là hào. Tượng nói về những điều phức tạp nhất trong thiên hạ mà không khiến người chán ghét; hào nói về những sự chuyển động nhất trong thiên hạ mà không gây rối loạn. Phỏng xét kỹ rồi mới nói, bàn bạc kỹ rồi mới hành động; nhờ phỏng xét và bàn bạc mà làm nên sự biến hóa.
"Chim hạc kêu ở chỗ khuất, con nó hót họa theo. Ta có chén rượu ngon, ta cùng ngươi chia nhau uống." (lời hào thứ hai của quẻ Trung Phu). Khổng Tử nói: "Người quân tử ngồi trong nhà mình, nói ra lời hay, thì người ngoài nghìn dặm cũng hưởng ứng, huống chi người ở gần? Ngồi trong nhà mình, nói ra lời không hay, thì người ngoài nghìn dặm cũng chống lại, huống chi người ở gần? Lời nói phát ra từ thân mình mà ảnh hưởng tới dân; việc làm khởi từ chỗ gần mà hiện ra ở nơi xa. Lời nói và việc làm là then chốt của người quân tử (nguyên văn "xu cơ": cái then cửa và cái lẫy nỏ, ý nói chỗ quyết định mọi sự).
Then chốt ấy phát ra là điều quyết định vinh hay nhục. Lời nói và việc làm là cái mà người quân tử dùng để làm rung động trời đất, sao có thể không thận trọng!"
"Quẻ Đồng Nhân (tên quẻ, nghĩa là hòa đồng, cùng chung với người): trước gào khóc, sau lại cười." Khổng Tử nói: "Đạo của người quân tử, có khi ra làm quan, có khi ở ẩn, có khi im lặng, có khi lên tiếng.
Hai người cùng một lòng thì sức sắc bén chặt đứt cả kim loại. Lời nói của những người cùng một lòng thì thơm như hoa lan."
"Sơ lục (hào thứ nhất, tức hào dưới cùng, và là hào âm; trong Dịch, "lục" chỉ hào âm, "cửu" chỉ hào dương — đây là hào đầu của quẻ Đại Quá): lót bằng cỏ tranh trắng, không có lỗi." Khổng Tử nói: "Đồ cúng nếu đặt thẳng xuống đất cũng được rồi, nay lại lót bằng cỏ tranh, thì còn lỗi gì? Đó là thận trọng đến cực điểm. Cỏ tranh là vật mỏng manh, nhưng công dụng thì đáng quý trọng. Giữ cách thận trọng này mà làm mọi việc thì sẽ không có gì sai sót."
"Chịu khó nhọc mà vẫn khiêm tốn, người quân tử có kết cục tốt, tốt lành." (lời hào thứ ba của quẻ Khiêm). Khổng Tử nói: "Khó nhọc mà không khoe khoang, có công mà không cho đó là ơn đức của mình, thật là đôn hậu đến tột bậc. Câu ấy nói về người có công mà vẫn chịu đứng dưới người khác. Đức thì cốt ở chỗ thịnh, lễ thì cốt ở chỗ cung kính; khiêm tốn là hết mực cung kính để giữ được địa vị của mình."
"Rồng bay lên quá cao, sẽ có điều ăn năn." (lời hào trên cùng của quẻ Càn). Khổng Tử nói: "Sang trọng mà không có ngôi vị thực, ở chỗ cao mà không có dân theo, người hiền ở dưới mà không ai giúp đỡ, vì thế hễ hành động là có điều ăn năn."
"Không bước ra khỏi sân trong cửa, không có lỗi." (lời hào đầu của quẻ Tiết). Khổng Tử nói: "Loạn lạc sinh ra là lấy lời nói làm bậc thang. Vua không kín đáo thì mất bề tôi, bề tôi không kín đáo thì mất mạng, việc hệ trọng lúc mới chớm mà không giữ kín thì hại đến sự thành công. Vì vậy người quân tử thận trọng giữ kín mà không để lộ ra."
Khổng Tử nói: "Người làm ra Dịch hẳn hiểu rõ chuyện trộm cướp chăng? Dịch nói: 'Vừa mang vác đồ lại vừa ngồi xe, khiến giặc cướp kéo đến.' (lời hào thứ ba của quẻ Giải). Mang vác là việc của kẻ tiểu nhân (người tầm thường, địa vị thấp kém); xe là đồ dùng của người quân tử. Kẻ tiểu nhân mà ngồi xe của người quân tử thì trộm cướp sẽ nghĩ đến việc cướp đoạt. Người trên thì lơ là, kẻ dưới thì hung bạo, thì giặc sẽ nghĩ đến việc đánh phá. Cất giữ của cải cẩu thả là dạy người ta ăn trộm; trang điểm lả lơi là dạy người ta dâm dật. Dịch nói: 'Vừa mang vác lại vừa ngồi xe, khiến giặc cướp kéo đến', ấy là tự mình chuốc lấy trộm cướp."
Số đại diễn (số dùng trong phép bói bằng cỏ thi để suy diễn ra quẻ) là năm mươi, nhưng chỉ dùng bốn mươi chín cọng. Chia số cọng ấy làm hai phần để tượng cho hai (trời và đất); lấy ra một cọng gài vào kẽ ngón tay để tượng cho ba (trời, đất, người); đếm rút mỗi phần theo từng nhóm bốn cọng để tượng cho bốn mùa; dồn số cọng lẻ còn dư kẹp vào kẽ ngón tay để tượng cho tháng nhuận. Năm năm có hai lần nhuận, nên kẹp số dư hai lần rồi mới gài lại từ đầu.
Số trời có năm (các số lẻ 1, 3, 5, 7, 9), số đất có năm (các số chẵn 2, 4, 6, 8, 10). Năm vị trí ấy hợp với nhau, mỗi số đều có số kết đôi với nó. Số trời cộng lại là hai mươi lăm, số đất cộng lại là ba mươi; tổng số của trời đất là năm mươi lăm. Đó là cái làm nên biến hóa và làm cho quỷ thần vận hành.
Số sách (số cọng cỏ thi dùng khi bói) của quẻ Càn là hai trăm mười sáu, của quẻ Khôn là một trăm bốn mươi bốn, cộng lại là ba trăm sáu mươi, tương ứng với số ngày của một năm. Tổng số sách của hai thiên (thiên trên và thiên dưới của Kinh Dịch) là một vạn một nghìn năm trăm hai mươi, tương ứng với số lượng muôn vật. Vì vậy, bốn bước thao tác thì thành một lần biến, mười tám lần biến thì thành một quẻ; được tám quẻ cơ bản là mới thành bước nhỏ. Kéo dài ra, gặp loại nào thì suy rộng theo loại ấy, thì mọi việc có thể làm trong thiên hạ đều gồm đủ.
Dịch làm sáng tỏ đạo, làm cho đức hạnh trở nên thần diệu, vì thế có thể dùng nó để ứng đối với mọi việc (nguyên văn "thù tạc": mời rượu và đáp lễ), có thể dùng nó để góp sức cùng thần. Khổng Tử nói: "Người hiểu được đạo biến hóa thì hẳn hiểu được việc làm của thần chăng."
Dịch có bốn điều thuộc đạo của thánh nhân: dùng để nói năng thì coi trọng lời của nó; dùng để hành động thì coi trọng sự biến đổi của nó; dùng để chế tạo đồ vật thì coi trọng tượng của nó; dùng để bốc phệ (bốc: bói bằng mai rùa; phệ: bói bằng cỏ thi) thì coi trọng lời chiêm của nó. Vì vậy, khi người quân tử sắp làm việc gì, sắp đi đâu, thì đem lời ra hỏi Dịch; Dịch nhận lời hỏi mà đáp lại nhanh như tiếng vang.
Bất kể xa hay gần, kín hay sâu, Dịch đều biết được việc sắp tới. Nếu không phải là cái tinh vi nhất thiên hạ thì cái gì làm được như thế? Dịch đem các số xen ba xen năm mà biến đổi, đan chéo và gom góp các con số lại.
Thông suốt sự biến đổi thì làm thành văn vẻ (các hình nét, tức quẻ và hào) của thiên hạ; xét đến cùng các con số thì định được tượng của thiên hạ. Nếu không phải là cái biến hóa nhất thiên hạ thì cái gì làm được như thế?
Dịch không suy nghĩ, không làm gì, lặng yên bất động, nhưng hễ có cảm ứng thì liền thông suốt mọi nguyên do của thiên hạ. Nếu không phải là cái thần diệu nhất thiên hạ thì cái gì làm được như thế? Dịch là cái mà thánh nhân dùng để xét đến chỗ sâu thẳm và nghiên cứu cái cơ (dấu hiệu nhỏ nhất lúc sự việc mới chớm). Chỉ vì sâu, nên thông hiểu được chí hướng của thiên hạ; chỉ vì nắm được cái cơ, nên làm thành được công việc của thiên hạ; chỉ vì thần diệu, nên không vội mà nhanh, không đi mà tới. Lời Khổng Tử nói "Dịch có bốn điều thuộc đạo của thánh nhân" chính là nói điều này.
Trời một, đất hai; trời ba, đất bốn; trời năm, đất sáu; trời bảy, đất tám; trời chín, đất mười. Khổng Tử nói: "Dịch dùng để làm gì? Dịch mở mang hiểu biết về sự vật, làm thành công việc, bao trùm đạo của thiên hạ, chỉ có thế mà thôi." Vì vậy thánh nhân dùng nó để thông hiểu chí hướng của thiên hạ, để định sự nghiệp của thiên hạ, để giải quyết những điều ngờ vực của thiên hạ.
Vì vậy đức của cỏ thi là tròn trịa mà thần diệu, đức của quẻ là vuông vức mà sáng suốt, ý nghĩa của sáu hào là biến đổi để báo cho người biết. Thánh nhân dùng nó để gột rửa lòng mình, lui về ẩn giấu ở chỗ kín đáo, còn điều tốt điều xấu thì cùng lo với dân. Nhờ thần diệu mà biết việc sắp tới, nhờ sáng suốt mà ghi giữ việc đã qua; ai có thể làm được như thế? Đó chính là những bậc xưa kia thông minh, sáng suốt, hiểu sâu, có uy vũ thần diệu mà không cần giết chóc chăng.
Vì vậy, thánh nhân hiểu rõ đạo của trời, xét kỹ việc của dân, bèn dựng lên vật thần (cỏ thi và mai rùa dùng để bói) để dẫn đường trước cho dân dùng. Thánh nhân nhờ đó mà trai giới (giữ mình trong sạch, kiêng khem trước việc thiêng liêng), để làm cho đức của mình sáng tỏ và thần diệu.
Vì vậy, đóng cửa lại gọi là Khôn, mở cửa ra gọi là Càn; một đóng một mở gọi là biến; qua lại không dứt gọi là thông; hiện ra cho thấy được gọi là tượng; có hình thể cụ thể gọi là khí (đồ vật); chế tạo ra mà dùng gọi là pháp (phép tắc); dùng nó có lợi khi ra khi vào, dân ai cũng dùng mà không biết vì sao, gọi là thần.
Vì vậy Dịch có Thái cực (cái gốc ban sơ của vũ trụ, khi âm dương chưa phân chia), Thái cực sinh ra Lưỡng nghi (hai nghi: âm và dương). Lưỡng nghi sinh ra Tứ tượng (bốn tượng: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm — tức dương lớn, âm nhỏ, dương nhỏ, âm lớn). Tứ tượng sinh ra bát quái. Bát quái định được tốt xấu, biết tốt xấu thì làm nên sự nghiệp lớn.
Vì vậy, hình mẫu để noi theo không gì lớn bằng trời đất; biến đổi thông suốt không gì lớn bằng bốn mùa; treo tượng sáng rõ trên cao không gì lớn bằng mặt trời mặt trăng; cao quý không gì lớn bằng giàu sang; sắm sẵn vật dụng, đặt ra đồ dùng để làm lợi cho thiên hạ, không gì lớn bằng thánh nhân; dò xét điều phức tạp, tìm kiếm điều ẩn kín, móc lên điều sâu xa, vươn tới điều xa xôi, để định tốt xấu cho thiên hạ, giúp thiên hạ làm nên những việc gắng gỏi không ngừng, thì không gì lớn bằng cỏ thi và mai rùa.
Vì vậy trời sinh ra vật thần, thánh nhân lấy làm phép tắc; trời đất biến hóa, thánh nhân bắt chước theo; trời bày ra tượng, hiện rõ tốt xấu, thánh nhân phỏng theo; sông Hoàng Hà hiện ra Đồ, sông Lạc hiện ra Thư (Hà đồ: bức đồ hình tương truyền do con long mã đội lên từ sông Hoàng Hà; Lạc thư: hình vẽ tương truyền hiện trên lưng con rùa thần nổi lên từ sông Lạc), thánh nhân lấy làm phép tắc.
Dịch có bốn tượng là để chỉ bảo cho người. Gắn lời vào là để báo cho biết; lấy tốt xấu để định là để quyết đoán.
Dịch nói: "Được trời giúp, tốt lành, không việc gì không thuận lợi." Khổng Tử nói: "Hựu nghĩa là giúp. Người được trời giúp là người thuận theo đạo; người được người giúp là người giữ chữ tín. Thực hành chữ tín, luôn nghĩ đến sự thuận theo đạo, lại biết tôn trọng người hiền, vì thế mà 'được trời giúp, tốt lành, không việc gì không thuận lợi'."
Khổng Tử nói: "Chữ viết không ghi hết được lời nói, lời nói không diễn hết được ý nghĩ." Vậy thì ý của thánh nhân không thể thấy được sao? Khổng Tử nói: "Thánh nhân lập ra tượng để diễn hết ý, đặt ra quẻ để nói hết điều thật điều giả, gắn lời vào để nói hết điều mình muốn nói, biến đổi để làm cho thông suốt nhằm đạt hết cái lợi, cổ vũ khích lệ để phát huy hết cái thần diệu."
Càn và Khôn là chỗ chứa đựng cốt lõi của Dịch chăng? Càn Khôn bày thành hàng thì Dịch đứng vững ở giữa. Càn Khôn bị hủy thì không lấy gì để thấy Dịch. Dịch không thấy được thì Càn Khôn cũng gần như ngừng dứt. Vì vậy, cái ở trên hình thể (vô hình, không thấy được) gọi là đạo; cái ở dưới hình thể (hữu hình, cụ thể) gọi là khí (đồ vật). Biến hóa mà cắt đặt cho phù hợp gọi là biến; suy rộng ra mà thi hành gọi là thông; đem ra áp dụng cho dân trong thiên hạ gọi là sự nghiệp.
Cho nên, gọi là tượng là vì thánh nhân nhìn thấy những điều phức tạp, sâu kín trong thiên hạ, bèn phỏng theo hình dáng của chúng, mô tả tính chất thích đáng của từng vật, vì thế gọi là tượng. Thánh nhân nhìn thấy sự chuyển động của thiên hạ, quan sát chỗ chúng gặp nhau và thông suốt, để thi hành điển lễ, rồi gắn lời vào để đoán định tốt xấu, vì thế gọi là hào.
Xét đến cùng những điều phức tạp của thiên hạ là ở quẻ; thúc đẩy sự chuyển động của thiên hạ là ở lời; biến hóa mà cắt đặt cho phù hợp là ở biến; suy rộng ra mà thi hành là ở thông; làm cho thần diệu mà sáng tỏ là ở con người; lặng lẽ mà làm nên, không nói mà được tin, là ở đức hạnh.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video